Adhyaya 1
प्रथमाध्याये सूतः सूक्ष्मं ज्ञानगम्यं शुद्धं विश्वरूपं च शिवं प्रति मङ्गलाचरणं करोति। सोमसूर्यवंशानुक्रमं मन्वन्तरवृत्तान्तान् सर्गभेदकथाश्च श्रुत्वा ऋषयः पृथिव्यां श्रेष्ठानि तीर्थानि किमिति, तथा ‘उत्तमं तीर्थमाहात्म्यं’ श्रोतुमिच्छन्ति। सूतः प्रत्युवाच—तीर्थानि अनन्तानि, परम्परया महता सङ्ख्यया कीर्तितानि; क्षेत्राणि नद्यः पर्वताः सरितश्च ऋषितपसा परमं माहात्म्यं प्राप्नुवन्ति। एतस्मिन् भूमितत्त्वे अर्बुदः पापनाशकः पर्वतः विशेषेण निर्दिश्यते—वसिष्ठतेजसा कलिदोषैरस्पृष्टः, केवलदर्शनादपि पावनः, स्नानदानादिकर्मभ्यः अपि श्रेष्ठफलदः। ततः ऋषयः तस्य प्रमाणं देशं च, वसिष्ठमाहात्म्येन कीर्तेः कारणं, तत्र मुख्यतीर्थानि च पृच्छन्ति। सूतो यथाश्रुतं पावनचरितं आरभते—ब्रह्मवंशसम्भवो देवरषिर्वसिष्ठः नियताहारः ऋतुधर्मानुसारी च घोरं तपः करोति। तस्य कामधेनुरिव प्रसिद्धा नन्दिनी चरन्ती गाढान्धकूपे पतिता; नित्यहोमोपयोगित्वात् स चिन्तितः सन् अन्विष्य कूपं प्राप्य तस्याः क्रन्दनं शृणोति। नन्दिन्याः प्रार्थनया स त्रिलोकीपावनीं सरस्वतीं ध्यायति; सा नदी प्रादुर्भूय कूपं निर्मलजलेन पूरयति, तया नन्दिनी निर्गच्छति। कूपस्य अतिगाम्भीर्यं दृष्ट्वा वसिष्ठः पर्वतं नीत्वा पूरणोपायं चिन्तयन् हिमवन्तं गत्वा योग्यं पर्वतखण्डं याचते; हिमवान् सत्कार्य सहाय्यं प्रतिजानन् कूपप्रमाणं पृच्छति, वसिष्ठः मितिं निवेदयति; ततः हिमवान् एतादृशस्य महाविवरस्य उत्पत्तिकथां जिज्ञासमानः परं प्रसङ्गं प्रवर्तयति।
Shlokas
Verse 1
व्यास उवाच । ओंनमोनंताय सूक्ष्माय ज्ञानगम्याय वेधसे । शुद्धाय विश्वरूपाय देवदेवाय शंभवे
व्यास उवाच । ॐ नमोऽनन्ताय सूक्ष्माय ज्ञानगम्याय वेधसे । शुद्धाय विश्वरूपाय देवदेवाय शम्भवे ॥
Verse 2
ऋषय ऊचुः । कथितो वंशविस्तारो भवता सोमसूर्ययोः । मन्वंतराणि सर्वाणि सृष्टिश्चैव पृथग्विधा
ऋषय ऊचुः । कथितो वंशविस्तारो भवता सोमसूर्ययोः । मन्वन्तराणि सर्वाणि सृष्टिश्चैव पृथग्विधा ॥
Verse 3
अधुना श्रोतुमिच्छामस्तीर्थमाहात्म्यमुत्तमम् । कानि तीर्थानि पुण्यानि भूतलेऽस्मिन्महामते
अधुना श्रोतुमिच्छामस्तीर्थमाहात्म्यमुत्तमम् । कानि तीर्थानि पुण्यानि भूतलेऽस्मिन् महामते ॥
Verse 4
सूत उवाच । नाना तीर्थानि लोकेऽस्मिन्येषां संख्या न विद्यते । तिस्रः कोट्योऽर्द्धकोटिश्च तेषां संख्या कृता पुरा
सूत उवाच—अस्मिन् लोके नानातीर्थानि सन्ति, येषां संख्या निश्चयेन न ज्ञायते; तथापि पुरा तेषां संख्या त्रयः कोट्यः अर्धकोटिश्चेति कथिता।
Verse 5
क्षेत्राणि सरितश्चैव पर्वताश्च नदा स्तथा । ऋषीणां तपसो वीर्यान्माहात्म्यं परमं गताः
क्षेत्राणि सरितश्चैव पर्वताश्च नदास्तथा—ऋषीणां तपसो वीर्येण तेषां माहात्म्यं परमं गतं भवति।
Verse 6
तेषां मध्येऽर्बुदोनाम सर्वपापहरोऽनघः । अस्पृष्टः कलिदोषेण वसिष्ठस्य प्रभावतः
तेषां मध्येऽर्बुदो नाम पर्वतः सर्वपापहरोऽନघः; वसिष्ठस्य प्रभावतः कलिदोषेणास्पृष्ट एव स्थितः।
Verse 7
पुनंति सर्वतीर्थानि स्नानदानादिकैर्यथा । अर्बुदो दर्शनादेव सर्वपापहरो नृणाम्
स्नानदानादिभिर्यथा सर्वतीर्थानि पुनन्ति, तथा अर्बुदः दर्शनादेव नृणां सर्वपापं हरति।
Verse 8
ऋषय ऊचुः । किं प्रमाणोऽर्बुदो नाम कस्मिन्देशे व्यवस्थितः । कथं वासिष्ठमाहात्म्यात्प्रथितो धरणीतले
ऋषय ऊचुः—अर्बुदो नाम कियान् प्रमाणतः? कस्मिन् देशे स व्यवस्थितः? वासिष्ठमाहात्म्याद् कथं धरणीतले प्रथितोऽभवत्?
Verse 9
कानि तीर्थानि मुख्यानि ह्यर्बुदे संति पर्वते । सर्वं विस्तरतो ब्रूहि परं कौतूहलं हि नः
अर्बुदपर्वते मुख्यानि तीर्थानि कानि सन्ति? तत् सर्वं विस्तरेण ब्रूहि; अस्माकं परमं कौतूहलं वर्तते।
Verse 10
सूत उवाच । अहं च संप्रवक्ष्यामि कथां पापप्रणाशिनीम् । अर्बुदस्य द्विजश्रेष्ठा माहात्म्यं च यथा श्रुतम्
सूत उवाच—अहं सम्प्रवक्ष्यामि पापप्रणाशिनीं कथाम्; द्विजश्रेष्ठाः, यथा श्रुतं तथैव अर्बुदस्य माहात्म्यं वक्ष्यामि।
Verse 11
वसिष्ठो नाम देवर्षिः पितामहसमुद्भवः । स पूर्वं भूतलं प्राप्तस्तपस्तेपे सुदारुणम्
वसिष्ठो नाम देवर्षिः पितामहसमुद्भवः। स पूर्वं भूतलं प्राप्य सुदारुणं तपस्तेपे।
Verse 12
नियतो नियताहारः सर्वभूतहिते रतः । वर्षास्वाकाशवासी च हेमंते सलिलाशयः
नियतो नियताहारः सर्वभूतहिते रतः। वर्षासु आकाशवासी, हेमन्ते सलिलाशयः।
Verse 13
पंचाग्निसाधको ग्रीष्मे जपहोमपरायणः । केनचित्त्वथ कालेन तस्य धेनुः पयस्विनी । नंदिनीति सुविख्याता सा वै कामदुघा शुभा
ग्रीष्मे पञ्चाग्निसाधकः जपहोमपरायणः। केनचित् कालेन तस्य पयस्विनी धेनुः नन्दिनीति सुविख्याता, सा शुभा कामदुघा बभूव।
Verse 14
सा कदाचिद्धरापृष्ठे भ्रममाणा तृणाशया । पतिता दारुणे श्वभ्रे अगाधे तिमिरावृते
सा कदाचिद्धरापृष्ठे तृणान्वेषणतत्परा । भ्रममाणा दारुणे श्वभ्रे पतिता गभीरके ॥ अगाधे तिमिरावृते चिरं तत्रावसत् भयात् ॥
Verse 15
एतस्मिन्नेव काले तु भगवांस्तीक्ष्णदीधितिः । अस्तं गतो न संप्राप्ता नंदिनी मुनिसत्तमाः
एतस्मिन्नेव काले तु भगवांस्तीक्ष्णदीधितिः । अस्तं गतः; न संप्राप्ता नन्दिनी मुनिसत्तम ॥
Verse 16
तस्याः क्षीरेण नित्यं स सायं प्रातर्द्विजो मुनिः । करोति होममग्नौ हि सुसमिद्धे जितव्रतः
तस्याः क्षीरेण नित्यं स सायं प्रातर्द्विजो मुनिः । सुसमिद्धेऽग्नौ होमं करोति जितव्रतः ॥
Verse 17
अथ चिंतापरो विप्रः प्रायश्चित्तभयाद्ध्रुवम् । वीक्षांचक्रे वने तस्मिन्समेषु विषमेषु च
अथ चिन्तापरो विप्रः प्रायश्चित्तभयाद्ध्रुवम् । तस्मिन्वने वीक्षांचक्रे समेषु विषमेषु च ॥
Verse 18
स तच्छ्वभ्रमथासाद्य भूंभारावमथाशृणोत् । तां प्रोवाच मुनिश्रेष्ठः कथं त्वं पतिता शुभे
स तच्छ्वभ्रमथासाद्य भूंभारावमथाशृणोत् । तां प्रोवाच मुनिश्रेष्ठः कथं त्वं पतिता शुभे ॥
Verse 19
अहं होमस्य चोद्वेगान्निःसृतस्त्वामवेक्षितुम् । साऽब्रवीद्भक्षमाणाहं विप्रर्षे तृणवांछया
स मुनिरुवाच—“होमस्य चोद्वेगात् निःसृतोऽहं त्वामवेक्षितुम्।” सा प्रत्युवाच—“विप्रर्षे, अहं चरन्ती तृणवाञ्छया भक्षमाणा…”
Verse 20
पतितात्र विभो त्राहि कृच्छ्रादस्मात्सुदुःसहात् । तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा स मुनिर्ध्यान मास्थितः
“पतितास्मि अत्र, विभो, त्राहि; अस्मात् कृच्छ्रात् सुदुःसहात्।” तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा स मुनिर्ध्यानमास्थितः।
Verse 21
सरस्वतीं समादध्यौ नदीं त्रैलोक्यपावनीम् । सा ध्याता मनसा तेन मुनिना तत्र तत्क्षणात्
स मुनिः सरस्वतीं समादध्यौ—नदीं त्रैलोक्यपावनीम्। तेन मनसा ध्यातैव सा तत्क्षणात् तत्र समुपस्थिताभवत्।
Verse 22
श्वभ्रं तत्पूरयामास समंताद्विमलैर्जलैः । परिपूर्णं ततः श्वभ्रे निष्क्रांता नंदिनी तदा
सा श्वभ्रं तत् समन्तात् विमलैर्जलैः पूरयामास। ततः श्वभ्रे परिपूर्णे नन्दिनी तदा निष्क्रान्ता।
Verse 23
संहृष्टा मुनिना सार्द्धं ययावाश्रमसम्मुखम्
सा संहृष्टा मुनिना सार्धं ययावाश्रमसम्मुखम्।
Verse 24
स दृष्ट्वा श्वभ्रमध्यं तं गंभीरं च महामुनिः । चिंतयामास मेधावी श्वभ्रस्यैव प्रपूरणे
स तं श्वभ्रमध्यस्थं गभीरं दृष्ट्वा महामुनिः । मेधावी श्वभ्रस्यैव प्रपूरणविधिं मनसि चिन्तयामास ॥
Verse 25
तस्य चिंतयतो विप्रा बुद्धिरेषोदपद्यत । आनीय पर्वतं मुक्त्वा श्वभ्रमेतत्प्रपूर्यते । तस्माद्गच्छाम्यहं शीघ्रं हिमवन्तं नगोत्तमम्
तस्य चिन्तयतो विप्राः बुद्धिरेषोदपद्यत । आनीय पर्वतं मुक्त्वा श्वभ्रमेतत्प्रपूर्यते । तस्माद्गच्छाम्यहं शीघ्रं हिमवन्तं नगोत्तमम् ॥
Verse 26
स एव पर्वतं चात्र प्रेषयिष्यति भूधरः । येन स्यात्परिपूर्णं च श्वभ्रमेतन्महात्मना
स एव भूधरः पर्वतं चात्र प्रेषयिष्यति । येन श्वभ्रमिदं सर्वं महात्मना परिपूर्यते ॥
Verse 27
ततो जगाम स मुनिर्हिमवन्तं नगोत्तमम् । दृष्ट्वा वसिष्ठमायांतं हिम वान्हृष्टमानसः । अर्घ्यपाद्यादिसंस्कारैः संपूज्य इदमब्रवीत्
ततो जगाम स मुनिर्हिमवन्तं नगोत्तमम् । दृष्ट्वा वसिष्ठमायान्तं हिमवान्हृष्टमानसः । अर्घ्यपाद्यादिसंस्कारैः संपूज्य इदमब्रवीत् ॥
Verse 28
स्वागतं ते मुनिश्रेष्ठ सफलं मेऽद्य जीवितम् । यद्भवान्मे गृहे प्राप्तः पूज्यः सर्वदिवौकसाम्
स्वागतं ते मुनिश्रेष्ठ सफलं मेऽद्य जीवितम् । यद्भवान्मे गृहे प्राप्तः पूज्यः सर्वदिवौकसाम् ॥
Verse 29
ब्रूहि कार्यं मुनिश्रेष्ठ अपि जीवितमात्मनः । नूनं तुभ्यं प्रदास्यामि नियोगो दीयतां मम
ब्रूहि कार्यं मुनिश्रेष्ठ, यद्यपि जीवितमात्मनः। नूनं तुभ्यं प्रदास्यामि; मम नियोगो दीयताम्॥
Verse 30
वसिष्ठ उवाच । ममाश्रमस्य सांनिध्ये श्वभ्रमस्ति सुदारुणम् । अगाधं नन्दिनी तत्र पतिता धेनुरुत्तमा
वसिष्ठ उवाच— ममाश्रमस्य सान्निध्ये श्वभ्रमस्ति सुदारुणम्। अगाधे तत्र नन्दिनी पतिता धेनुरुत्तमा॥
Verse 31
यत्नादाकर्षिता तस्माद्भूयः पतनजाद्भयात् । तवांतिकमनुप्राप्तो नान्यो योग्यो महीपतिः
यत्नादाकर्षिता तस्माद् भूयः पतनजाद्भयात्। तवान्तिकमनुप्राप्तो नान्यो योग्यो महीपतिः॥
Verse 32
तस्मात्कञ्चिन्नगश्रेष्ठं तत्र प्रेषय भूधरम् । येन तत्पूर्यते श्वभ्रं भृशं प्रेषय तादृशम्
तस्मात्कञ्चिन्नगश्रेष्ठ तत्र प्रेषय भूधरम्। येन तत्पूर्यते श्वभ्रं भृशं प्रेषय तादृशम्॥
Verse 33
हिमवानुवाच । किंप्रमाणं मुने श्वभ्रं विस्तारायामतो वद । तत्प्रमाणं नगं कंचित्प्रेषयामि विचिंत्य च
हिमवानुवाच— किंप्रमाणं मुने श्वभ्रं विस्तारायामतो वद। तत्प्रमाणं नगं कञ्चित् प्रेषयामि विचिन्त्य च॥
Verse 34
वसिष्ठ उवाच । द्विसहस्रं तु दैर्घ्येण विस्तरेण त्रिसहस्रकम् । न संख्या विद्यतेऽधस्तात्तस्य पर्वतसत्तम
वसिष्ठ उवाच— तस्य दैर्घ्यं द्विसहस्रं, विस्तारस्तु त्रिसहस्रकः। अधस्तात् तु तस्य गाम्भीर्यस्य संख्या न विद्यते, हे पर्वतसत्तम॥
Verse 35
हिमवानुवाच । कथं तेन प्रमाणेन सञ्जातो विवरो महान् । अभूत्कौतूहलं तेन सर्वं विस्तरतो वद
हिमवानुवाच— कथं तेन प्रमाणेन सञ्जातो विवरो महान्। तेन मे कौतूहलं जातं; सर्वं विस्तरतो वद॥