Adhyaya 60
पुलस्त्यः श्रोतारं प्रति जम्बूतीर्थं गन्तुं विधिं कथयति—तत्र सम्यग् स्नानं कृतं चेत् इष्टफलप्रदं भवति। ततः पुरावृत्तान्तः प्रवर्तते—सूर्यवंशीयो राजा निमिः वृद्धावस्थायां अर्बुदपर्वतं गत्वा एकाग्रचित्तः प्रायोपवेशनं समारभते। तत्र बहवो मुनयः समागत्य राजर्षीणां देवर्षीणां च आदर्शचरितं पुराणपरम्परां च उपदिशन्ति। अन्ते लोमशो मुनिः विस्तरं तीर्थमाहात्म्यं पठति। तच्छ्रुत्वा निमिः शोकाकुलः सन् पूर्वं बहुतीर्थस्नानं न कृतमिति पश्चात्तापं करोति, सर्वतीर्थफलप्राप्त्युपायं च पृच्छति। करुणया लोमशः मन्त्रबलात् जम्बूद्वीपसमुद्भवानि तीर्थानि तस्मिन्नेव स्थाने समाहर्तुं प्रतिजानाति; एकीकृतासु पवित्रासु तोयधारासु स्नातुं राजानं नियोजयति। लोमशस्य ध्यानमात्रेण तीर्थानि सद्यः समायान्ति, प्रमाणार्थं जम्बूवृक्षोऽपि प्रादुर्भवति। निमिः ‘सर्वतीर्थ’कुण्डे स्नात्वा तत्क्षणादेव देहेन स्वर्गं प्राप्नोति; अतः तत्स्थानं जम्बूतीर्थमिति प्रसिद्धम्। कनीयाराशौ सूर्ये स्थिते तत्र श्राद्धकर्म कृतं गायाशीर्षसमं पुण्यं ददातीत्यपि कथ्यते।
Shlokas
Verse 1
पुलस्त्य उवाच । ततो गच्छेन्नृपश्रेष्ठ जंबूतीर्थमनुत्तमम् । तत्र स्नातो नरः सम्यगिष्टं फलमवाप्नुयात् जंबूद्वीपसमुत्थानां तीर्थानां नृपसत्तम
पुलस्त्य उवाच—ततो गच्छेन्नृपश्रेष्ठ जम्बूतीर्थमनुत्तमम्। तत्र सम्यक्स्नातो नर इष्टं फलमवाप्नुयात्, जम्बूद्वीपसमुत्थानां तीर्थानां नृपसत्तम॥
Verse 2
आसीत्पुरा निमिर्नाम क्षत्रियः सूर्यवंशजः । वयसः परिणामे स पर्वतं चार्बुदं गतः
आसीत्पुरा निमिर्नाम क्षत्रियः सूर्यवंशजः। वयसः परिणामे स पर्वतं चार्बुदं गतः॥
Verse 3
प्रायोपवेशनं कृत्वा स्थितस्तत्र समाहितः । अथाजग्मुर्मुनिगणास्तस्य पार्श्वे सहस्रशः
प्रायोपवेशनं कृत्वा स्थितस्तत्र समाहितः। अथाजग्मुर्मुनिगणास्तस्य पार्श्वे सहस्रशः॥
Verse 4
चक्रुर्धर्मकथां पुण्यां राजर्षीणां महात्मनाम् । देवर्षीणां पुराणानां तथान्येषां महात्मनाम्
चक्रुर्धर्मकथां पुण्यां राजर्षीणां महात्मनाम्। देवर्षीणां पुराणानां तथान्येषां महात्मनाम्॥
Verse 5
ततः कश्चित्कथांते च लोमशो नाम सन्मुनिः । कीर्त्तयामास माहात्म्यं सर्वतीर्थसमुद्भवम्
ततः कश्चित्कथान्ते च लोमशो नाम सन्मुनिः। कीर्तयामास माहात्म्यं सर्वतीर्थसमुद्भवम्॥
Verse 6
तच्छ्रुत्वा पार्थिवो राजन्निमिः परमदुर्मनाः । बभूव न कृतं पूर्वं यतस्तीर्थावगाहनम्
तदाकर्ण्य राजन् पार्थिवो निमिः परमदुर्मनाः अभवत्, यतः पूर्वं तेन तीर्थेष्ववगाहनस्नानं न कृतम्।
Verse 7
ततः प्रोवाच तं विप्रमस्त्युपायो द्विजोत्तम । कश्चिद्येन च सर्वेषां तीर्थानां लभ्यते फलम्
ततः स तं विप्रं प्रोवाच—अस्त्युपायो द्विजोत्तम, येन सर्वतीर्थानां फलं लभ्यते।
Verse 8
लोमश उवाच । दया मे नृप सञ्जाता त्वां दृष्ट्वा दुःखितं भृशम् । तीर्थयात्राकृते यस्मात्करिष्येऽहं तव प्रियम्
लोमश उवाच—नृप, त्वां भृशं दुःखितं दृष्ट्वा मम दया सञ्जाता; तस्मात् तीर्थयात्राकृते तव प्रियमहं करिष्ये।
Verse 9
अत्रैव चानयिष्यामि जंबूद्वीपोद्भवानि च । सर्वतीर्थानि राजेन्द्र मन्त्रशक्त्या न संशयः
अत्रैव राजेन्द्र जम्बूद्वीपोद्भवानि सर्वतीर्थानि मन्त्रशक्त्या न संशयः आनयिष्यामि।
Verse 10
स्नानं कुरु महाराज ह्येकीभूतेषु तत्र च । अस्मिञ्जलाशये पुण्ये सत्यमेतद्ब्रवीम्यहम्
महाराज, तत्रैकीभूतेषु तीर्थेषु अस्मिन् पुण्ये जलाशये स्नानं कुरु; सत्यमेतदहं ब्रवीमि।
Verse 11
एवमुक्त्वा स विप्रर्षिर्ध्यानं चक्रे समाहितः । ततस्तीर्थानि सर्वाणि तत्रायातानि तत्क्षणात्
एवमुक्त्वा स विप्रर्षिः समाहितचित्तो ध्यानं चकार। तत्क्षणादेव तत्र सर्वाणि तीर्थानि समाययुः॥
Verse 12
प्रत्ययार्थं च राजर्षे जंबूवृक्षो व्यजायत । तत्र स्नानं नृपश्चक्रे सर्वतीर्थमये ध्रुवे
प्रत्ययार्थं च राजर्षे जम्बूवृक्षः समभवत्। तत्र नृपः सर्वतीर्थमये ध्रुवे स्थाने स्नानं चकार॥
Verse 13
सदेहश्च गतः स्वर्गे तीर्थस्नानादनन्तरम् । ततः प्रभृति तत्तीर्थं जंबूतीर्थमनुस्मृतम्
तीर्थस्नानादनन्तरं स सदेहः स्वर्गं गतः। ततः प्रभृति तत्तीर्थं जम्बूतीर्थमिति स्मृतम्॥
Verse 14
कन्यागते रवौ तत्र यः श्राद्धं कुरुते नरः । गयाशीर्षसमं तस्य पुण्यमाहुर्महर्षयः
कन्यागते रवौ तत्र यः श्राद्धं करोति नरः। तस्य पुण्यं गयाशीर्षसमं महर्षयः प्राहुः॥
Verse 60
इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखंडे तृतीयेऽर्बुदखण्डे जंबूतीर्थप्रभाववर्णनंनाम षष्टितमोऽध्यायः
इति श्रीस्कान्दमहापुराणे एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे तृतीयेऽर्बुदखण्डे ‘जम्बूतीर्थप्रभाववर्णनम्’ नाम षष्टितमोऽध्यायः समाप्तः॥