Adhyaya 23
पुलस्त्य ऋषिः राजानं प्रति शुक्लतीर्थस्य अनुपमं माहात्म्यं कथयति। शमिलाक्षो नाम रजकः नीलरञ्जितवस्त्राणि दूषितानि दृष्ट्वा भयाकुलः सपरिवारं पलायनं चिन्तयति। तस्य दुःखिता दुहिता दाशकन्यायै निवेदयति; सा च उपायं वदति—अर्बुदे एको निर्झरः अस्ति, यस्य जले निक्षिप्तं वस्तु तत्क्षणात् शुक्लतां प्राप्नोति; मत्स्यजीविनः तथा तस्य भ्रातरः तस्य प्रभावं जानन्ति। रजकः तदनुसारं वस्त्राणि तत्र प्रक्षालयति; तानि शुक्लानि दीप्तिमन्ति च भवन्ति, भयकारणं नश्यति। सः राज्ञे वृत्तान्तं निवेदयति; राजा अपि अन्यानि रञ्जितवस्त्राणि जले क्षिप्त्वा तादृशमेव परिवर्तनं पश्यति, विधिपूर्वकं स्नानं च करोति। ततः स राज्यं त्यक्त्वा तस्मिन् तीर्थे तपः कृत्वा तीर्थप्रभावात् श्रेष्ठां सिद्धिं प्राप्नोति। फलश्रुतिः—एकादश्यां तत्र श्राद्धकर्म कृतं कुलोद्धारकं स्वर्गप्रदं च; तत्र स्नानं तु तत्क्षणात् पापविनाशकं, विपापत्वप्रदं च इति।
Shlokas
Verse 1
पुलस्त्य उवाच । ततो गच्छेन्नृपश्रेष्ठ शुक्लतीर्थमनुत्तमम् । यत्ख्यातिमगमत्पूर्वं सकाशाद्दाशवर्गतः
पुलस्त्य उवाच—ततो गच्छेन्नृपश्रेष्ठ शुक्लतीर्थमनुत्तमम्, यत्पूर्वं दाशवर्गस्य सकाशात् ख्यातिमगमत्।
Verse 2
पुराऽसीद्रजको नाम्ना शमिलाक्षो महीपते । नीलीमध्ये तु वस्त्राणि प्रक्षिप्तानि महीपते
पुरा, महीपते, शमिलाक्षो नाम रजकः आसीत्; महीपते, नीलीमध्ये तु वस्त्राणि प्रक्षिप्तानि।
Verse 3
अथासौ भयमापन्नो ज्ञात्वा वस्त्रविडंबनम् । देशांतरं प्रस्थितोऽसौ स्वकुटुम्बसमावृतः
अथ स वस्त्रविडम्बनं ज्ञात्वा भयमापन्नः, स्वकुटुम्बसमावृतः सन् देशान्तरं प्रस्थितः।
Verse 4
अथ तस्य सुता राजन्दाशकन्यासखी शुभा । दुःखेन महताविष्टा दाश्यंतिकमुपाद्रवत्
अथ तस्य सुता, राजन्, दाशकन्यासखी शुभा, महता दुःखेनाविष्टा दाश्यन्तिकमुपाद्रवत्।
Verse 5
तस्यै निवेदयामास भयं वस्त्रसमुद्भवम् । विदेशचलनं चैव बाष्पगद्गदया गिरा
सा तस्यै वस्त्रसमुद्भवं भयं निवेदयामास, विदेशचलनं चैव बाष्पगद्गदया गिरा।
Verse 6
दाशकन्यापि दुःखेन तस्या दुःखसमन्विता । अब्रवीद्वाष्संक्लिन्नां निश्वसंती मुहुर्मुहुः
दाशकन्यापि तस्या दुःखसमन्विता दुःखेन, बाष्पसंक्लिन्ना मुहुर्मुहुः निश्वसन्ती अब्रवीत्।
Verse 7
दाशकन्योवाच । अस्त्युपायो महानत्र विदितो मम शोभने । ध्रुवं तेन कृतेनैव निर्भयं ते च ते पितुः
दाशकन्योवाच—अत्र महानुपायोऽस्ति, मम विदितः, शोभने; तेन कृतेनैव ध्रुवं निर्भयं भवेत् त्वं च तव पिता च।
Verse 8
अत्रास्ति निर्झरं सुभ्रूरर्बुदे वरवर्णिनि । तत्र मे भ्रातरश्चैव तथान्ये मत्स्यजीविनः
अत्रार्बुदे, सुभ्रू वरवर्णिनि, एको निर्झरः सन्निहितः। तत्र मम भ्रातरश्चान्येऽपि मत्स्यजीविनो जनाः निवसन्ति।
Verse 9
यच्चान्यदपि तत्रैव क्षिप्यते सलिले शुभे । तत्सर्वं शुक्लतामेति पश्य मे वपुरीदृशम्
यच्चान्यदपि तत्रैव शुभे सलिले क्षिप्यते, तत्सर्वं शुक्लतामेति। पश्य—मम वपुरीदृशं तेनैव शुक्लीकृतम्।
Verse 10
सर्वेषामेव दाशानां तस्य तोयस्य मज्जनात् । तानि वस्त्राणि तत्रैव तातस्तव सुमध्यमे । जले प्रक्षालयेत्क्षिप्रं प्रयास्यंति सुशुक्लताम्
तस्य तोयस्य मज्जनात् सर्वेषां दाशानां वस्त्राणि शुक्लतां यान्ति। सुमध्यमे, तव तातस्य तानि वस्त्राणि तत्रैव जले क्षिप्रं प्रक्षालयेत्; शीघ्रं सुशुक्लताम् आप्स्यन्ति।
Verse 11
त्वयाऽत्र न भयं कार्यं गत्वा तातं निवारय । प्रस्थितं परदेशाय नात्र कार्या विचारणा
त्वयाऽत्र भयं न कार्यम्। गत्वा तातं निवारय—यः परदेशाय प्रस्थितः। अस्मिन् विषये नात्र विचारणा कार्या।
Verse 12
पुलस्त्य उवाच । सा तस्या वचनं श्रुत्वा गत्वा सर्वं न्यवेदयत् । जनकाय सुता तूर्णं ततोऽसौ तुष्टिमाप्तवान्
पुलस्त्य उवाच—सा तस्या वचनं श्रुत्वा गत्वा सर्वं जनकाय तूर्णं न्यवेदयत्। ततः स जनकः तुष्टिम् आप्तवान्।
Verse 13
प्रातरुत्थाय तूर्णं स निर्झरं तमुपाद्रवत् । क्षिप्तमात्राणि राजेन्द्र तानि वस्त्राणि तेन वै
प्रातरुत्थाय स शीघ्रं तं निर्झरं समुपाद्रवत् । राजेन्द्र, तेन क्षिप्तमात्राणि तानि वस्त्राणि तत्रैव ॥
Verse 14
तस्मिंस्तोयेतिशुक्लत्वं गतानि बहुलां ततः । कांतिमापुश्च परमां तथा दृष्ट्वांबराणि च
तस्मिंस्तोयेऽतिशुक्लत्वं गतानि बहुलं ततः । परमां कांतिमापुश्च दृष्ट्वा चाम्बराणि सः ॥
Verse 15
अथासौ विस्मयाविष्टस्तानि चादाय सत्वरः । राज्ञे निवेदयामास वृत्तांतं च तदुद्भवम्
अथासौ विस्मयाविष्टस्तानि वस्त्राणि सत्वरः । आदाय राज्ञे निवेदयामास वृत्तान्तं तदुद्भवम् ॥
Verse 16
ततो विस्मयमापन्नः स राजा तत्र निर्झरे । अन्यानि नीलीरक्तानि वस्त्राणि चाक्षिपज्जले
ततो विस्मयमापन्नो राजा तत्र निर्झरे । अन्यानि नीलीरक्तानि वस्त्राणि चाक्षिपज्जले ॥
Verse 17
सर्वाणि शुक्लतां यांति विशिष्टानि भवंति च । ज्ञात्वा ततः परं तीर्थं स्नानं चक्रे यथाविधि
सर्वाणि शुक्लतां यान्ति विशिष्टानि भवन्ति च । ज्ञात्वा ततः परं तीर्थं स्नानं चक्रे यथाविधि ॥
Verse 18
त्यक्त्वा राज्यं स तत्रैव तपस्तेपे महीपतिः । ततः सिद्धिं परां प्राप्तस्तीर्थस्यास्य प्रभावतः
स महीपतिः राज्यं परित्यज्य तत्रैव घोरं तपः समाचरत्। अस्य तीर्थस्य प्रभावात् स परां सिद्धिं परमां गतिमवाप।
Verse 19
एकादश्यां नरस्तत्र यः श्राद्धं कुरुते नृप । स कुलानि समुद्धृत्य दश याति दिवं ततः । स्नानेनव विपापत्वं तत्क्षणादेव जायते
हे नृप! एकादश्यां यः तत्र श्राद्धं करोति, स दश कुलानि समुद्धृत्य ततः स्वर्गं नयति। तत्र स्नानेन च तत्क्षणादेव पापविमुक्तिर्जायते।
Verse 23
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखंडे तृतीयेऽर्बुदखंडे शुक्लतीर्थमाहात्म्यवर्णनंनाम त्रयोविंशोऽध्यायः
इति श्रीस्कन्दमहापुराणे एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां प्रभासखण्डस्य सप्तमे, तृतीयेऽर्बुदखण्डे ‘शुक्लतीर्थमाहात्म्यवर्णनम्’ नाम त्रयोविंशोऽध्यायः समाप्तः।