Arbuda Khanda
Arbudha Khanda
This section is centered on Arbuda (commonly identified in Purāṇic sacred geography with the Arbuda mountain region, associated with the Aravalli range and the Mount Abu area). The landscape is treated as a tīrtha-field where mountains, cavities, rivers invoked through mantra, and hermitage zones become loci of purification narratives. The text frames Arbuda as notable for sin-removal (pāpa-praṇāśana) and as being described as relatively untouched by Kali-era defects through the theological agency attributed to Vasiṣṭha’s presence and austerity.
Adhyayas in Arbudha Khanda
63 chapters to explore.
Adhyaya 1
Arbuda-Māhātmya Prastāvanā: Vasiṣṭha, Nandinī, and the Sanctification of Arbuda
ପ୍ରଥମ ଅଧ୍ୟାୟର ଆରମ୍ଭ ଶିବଙ୍କ ପ୍ରତି ମଙ୍ଗଳାଚରଣରେ ହୁଏ—ସେ ସୂକ୍ଷ୍ମ, ଜ୍ଞାନଗମ୍ୟ, ଶୁଦ୍ଧ ଓ ବିଶ୍ୱରୂପ। ସୋମ‑ସୂର୍ଯ୍ୟ ବଂଶାବଳୀ, ମନ୍ୱନ୍ତର ବୃତ୍ତାନ୍ତ ଓ ସୃଷ୍ଟିଭେଦ କଥା ଶୁଣି ଋଷିମାନେ ‘ଉତ୍ତମ ତୀର୍ଥ‑ମାହାତ୍ମ୍ୟ’ ଏବଂ ପୃଥିବୀରେ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ କେଉଁଗୁଡ଼ିକ ତାହା ପଚାରନ୍ତି। ସୂତ କହନ୍ତି—ତୀର୍ଥ ଅସଂଖ୍ୟ; ପରମ୍ପରାରେ ସେମାନଙ୍କର ବିଶାଳ ଗଣନା ମିଳେ; କ୍ଷେତ୍ର, ନଦୀ, ପର୍ବତ, ସରିତା ଆଦି ଋଷିତପସ୍ୟାରେ ପରମ ମାହାତ୍ମ୍ୟ ପାଉଥାନ୍ତି। ଏହି ପବିତ୍ର ଭୂଦୃଶ୍ୟରେ ଅର୍ବୁଦ ପର୍ବତକୁ ବିଶେଷ ପାପନାଶକ ଭାବେ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଏ—ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ତେଜରେ ଏହା କଳି‑ଦୋଷରେ ଅସ୍ପୃଷ୍ଟ; କେବଳ ଦର୍ଶନରେ ମଧ୍ୟ ପବିତ୍ର କରେ, ଏବଂ ସାଧାରଣ ସ୍ନାନ‑ଦାନାଦି କର୍ମକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଫଳ ଦେଇଥାଏ। ପରେ ଋଷିମାନେ ଏହାର ପ୍ରମାଣ, ସ୍ଥାନ, ବସିଷ୍ଠ‑ମାହାତ୍ମ୍ୟରୁ ଖ୍ୟାତି କିପରି ହେଲା, ଓ ସେଠାରେ ମୁଖ୍ୟ ତୀର୍ଥ କେଉଁଗୁଡ଼ିକ—ପଚାରନ୍ତି। ସୂତ ଶୁଣା ପାବନ କଥା ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତି—ବ୍ରହ୍ମବଂଶୀୟ ଦେବର୍ଷି ବସିଷ୍ଠ ନିୟତ ଆହାର ଓ ଋତୁଶାସନ ସହ କଠୋର ତପ କରନ୍ତି। ତାଙ୍କର ପ୍ରସିଦ୍ଧ କାମଧେନୁସଦୃଶ ଗାଈ ନନ୍ଦିନୀ ଚରୁଥିବାବେଳେ ଗଭୀର ଅନ୍ଧକାର ଗର୍ତ୍ତରେ ପଡ଼ିଯାଏ; ନିତ୍ୟ ହୋମରେ ତାହାର ଆବଶ୍ୟକତା ଥିବାରୁ ବସିଷ୍ଠ ଚିନ୍ତିତ ହୋଇ ଖୋଜି ଗର୍ତ୍ତ ମିଳାନ୍ତି ଓ ତାହାର ଆର୍ତ୍ତନାଦ ଶୁଣନ୍ତି। ନନ୍ଦିନୀର ପ୍ରାର୍ଥନାରେ ସେ ତ୍ରିଲୋକ‑ପାବନୀ ସରସ୍ୱତୀଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରନ୍ତି; ସରସ୍ୱତୀ ପ୍ରକଟ ହୋଇ ଗର୍ତ୍ତକୁ ନିର୍ମଳ ଜଳରେ ପୂରଣ କରନ୍ତି, ନନ୍ଦିନୀ ବାହାରିଆସେ। ଗର୍ତ୍ତର ଅତି ଗଭୀରତା ଦେଖି ବସିଷ୍ଠ ପର୍ବତ ଆଣି ପୂରଣ କରିବା ଯୋଜନା କରି ହିମବାନଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଇ ଯୋଗ୍ୟ ପର୍ବତଖଣ୍ଡ ମାଗନ୍ତି; ହିମବାନ ସତ୍କାର କରି ଗର୍ତ୍ତର ମାପ ପଚାରନ୍ତି, ବସିଷ୍ଠ ମାପ କହନ୍ତି; ଏତେ ବଡ଼ ବିବର କିପରି ହେଲା ବୋଲି ହିମବାନଙ୍କ ଉତ୍ସୁକତା ପରବର୍ତ୍ତୀ କଥାକୁ ଆଗେଇ ନେଇଯାଏ।
Adhyaya 2
Uttanka’s Guru-sevā, the Recovery of the Kuṇḍalas, and the Takṣaka Episode (उत्तंक-गुरुसेवा-कुण्डल-प्राप्ति-तक्षक-प्रसङ्गः)
ବସିଷ୍ଠ ଏକ ପୂର୍ବ ପ୍ରସଙ୍ଗ କହନ୍ତି—ମହର୍ଷି ଗୌତମ ଅନେକ ଶିଷ୍ୟଙ୍କୁ ଶିକ୍ଷା ଦେଇଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ଉତ୍ତଙ୍କ ନାମକ ଏକ ଭକ୍ତ ଶିଷ୍ୟ ସମୟ ଗତିଲେ ମଧ୍ୟ ଗୁରୁସେବାରେ ଅଟୁଟ ରହିଲା। ଗୁରୁ ପଠାଇଥିବା କାମରେ ସେ ଗୃହଧର୍ମ ଅବହେଳାର ପ୍ରତୀକ ଦେଖି ବଂଶପରମ୍ପରାର ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନତା ନେଇ ଚିନ୍ତିତ ହେଲା। ଏହା ଗୌତମଙ୍କୁ ଜଣାଇଲେ ସେ ତାକୁ ପତ୍ନୀ ସହ ଗୃହ୍ୟକର୍ମ କରିବାକୁ ଆଦେଶ ଦେଲେ ଏବଂ ଆଉ କୌଣସି ଦକ୍ଷିଣା ନେବେ ନାହିଁ ବୋଲି କହିଲେ। ତଥାପି ଉତ୍ତଙ୍କ ମୂର୍ତ୍ତ ଗୁରୁଦକ୍ଷିଣା ଦେବାକୁ ଚାହିଁ ଗୁରୁପତ୍ନୀ ଅହଲ୍ୟାଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲା। ଅହଲ୍ୟା ତାକୁ କଠୋର ସମୟସୀମା ମଧ୍ୟରେ ରାଜା ସୌଦାସଙ୍କ ଠାରୁ ରାଣୀ ମଦୟନ୍ତୀଙ୍କ ରତ୍ନକୁଣ୍ଡଳ ଆଣିବାକୁ କହିଲେ। ସୌଦାସ ‘ତୋତେ ଖାଇଦେବି’ ବୋଲି ଧମକ ଦେଲେ ମଧ୍ୟ ଅନୁରୋଧ କରିବାକୁ ଅନୁମତି ଦେଲେ; ମଦୟନ୍ତୀ ରାଜମୁଦ୍ରାକୁ ପ୍ରମାଣ ଭାବେ ଚାହିଁ କୁଣ୍ଡଳ ଦେଲେ ଏବଂ ତକ୍ଷକ ନାଗ ଏହାକୁ ହରଣ କରିବାକୁ ଚାହେ ବୋଲି ସତର୍କ କଲେ। ଫେରୁଥିବା ବେଳେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ/ଅପ୍ରସନ୍ନ କରିବାର ଫଳ ବିଷୟରେ ରାଜାଙ୍କ ଗୁଢ଼ କଥା ଶୁଣି ସେ ରାଜାଙ୍କ ପୂର୍ବଶାପ ଓ ମୋଚନ କଥା ଜାଣିଲା। ପଥରେ ତକ୍ଷକ କୁଣ୍ଡଳ ଚୋରି କଲା; ଉତ୍ତଙ୍କ ପଛୁଆଇ ପାତାଳକୁ ପ୍ରବେଶ କଲା। ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସହାୟତା ଓ ଦିବ୍ୟ ଅଶ୍ୱ/ଅଗ୍ନି-ପ୍ରତୀକ ଦ୍ୱାରା ଧୂଆଁ-ଅଗ୍ନି ସୃଷ୍ଟି କରି ସେ ନାଗମାନଙ୍କୁ ବାଧ୍ୟ କଲା; ତେଣୁ ନାଗମାନେ କୁଣ୍ଡଳ ଫେରାଇଲେ। ସମୟରେ ଅହଲ୍ୟାଙ୍କୁ ଦେଇ ସେ ଶାପରୁ ବଞ୍ଚିଲା। ଶେଷରେ ତକ୍ଷକ-ଉତ୍ତଙ୍କ ଯୋଗୁଁ ଏକ ‘ବିବର’ (ଛିଦ୍ର/ଖୋଲ) ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା ବୋଲି କହି, ଗୋଧନ ପାଇଁ ଗଡ଼ା ପୁରିବା ଭଳି ବ୍ୟବହାରିକ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ସହ ଏହି ଧର୍ମକଥାକୁ ସ୍ଥଳସ୍ମୃତି ଓ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ସହ ଯୋଡ଼ାଯାଏ।
Adhyaya 3
अर्बुदेन विवरप्रपूरणं तथा नागतीर्थमाहात्म्यम् (Arbuda Fills the Chasm and the Glory of Nāga Tīrtha)
ସୂତ କହିଲେ—ହିମାଳୟ ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ, ଭୟଙ୍କର ବିବର (ଗଭୀର ଖାଇ/ଚିରା) କିପରି ପୂରଣ ହେବ। ପୁରାତନେ ଇନ୍ଦ୍ର ପର୍ବତମାନଙ୍କ ପକ୍ଷ କାଟିଦେଇଥିବାରୁ ସେମାନେ ଉଡିପାରନ୍ତି ନାହିଁ; ତେଣୁ ବ୍ୟବହାରିକ ଉପାୟ ଆବଶ୍ୟକ। ବସିଷ୍ଠ ହିମାଳୟଙ୍କ ପୁତ୍ର ନନ୍ଦିବର୍ଧନ ଓ ତାଙ୍କ ନିକଟ ସଖା, ଶୀଘ୍ର ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱଗତି କରିପାରୁଥିବା ପ୍ରବଳ ନାଗ ଅର୍ବୁଦକୁ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତାବ କଲେ। ନନ୍ଦିବର୍ଧନ ପ୍ରଥମେ ଅସ୍ୱୀକାର କଲେ—ଦେଶ କଠୋର ଓ ସାମାଜିକ ଭାବେ ଅସୁରକ୍ଷିତ; ତେବେ ବସିଷ୍ଠ ଆଶ୍ୱାସନ ଦେଲେ ଯେ ତାଙ୍କ ପବିତ୍ର ସାନ୍ନିଧ୍ୟରେ ସେଠାରେ ନଦୀ, ତୀର୍ଥ, ଦେବତା, ଶୁଭ ଉଦ୍ଭିଦ-ପଶୁଜଗତ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହେବ ଏବଂ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଆଣାଯିବ। ଅର୍ବୁଦ ନିଜ ନାମରେ ସ୍ଥଳ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେବାର ସର୍ତ୍ତରେ ସମ୍ମତି ଦେଇ, ଆଜ୍ଞାନୁସାରେ ବିବରକୁ ପୂରଣ/ମୁକ୍ତ କରି ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କଲେ। ବର ଭାବେ ସେ ଚାହିଲେ—ଶିଖରର ନିର୍ମଳ ଝରଣା/ସ୍ରୋତ ‘ନାଗତୀର୍ଥ’ ନାମେ ଖ୍ୟାତ ହେଉ, ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କଲେ ଉଚ୍ଚଗତି ମିଳୁ; ନାରୀମାନଙ୍କୁ ସନ୍ତାନଲାଭ ଫଳ ମଧ୍ୟ କୁହାଗଲା। ନାଭସ ମାସ ଶୁକ୍ଳ ପଞ୍ଚମୀ ପୂଜା, ମାଘସ୍ନାନ, ତିଳଦାନ, ପଞ୍ଚମୀ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଇତ୍ୟାଦି ବିଧି ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି। ବସିଷ୍ଠ ସବୁ ଦାନ କରି ଆଶ୍ରମ ସ୍ଥାପନ କଲେ, ତପସ୍ୟାରେ ଗୋମତୀ ଧାରା ପ୍ରକଟ କଲେ, ଏବଂ ଫଳଶ୍ରୁତି କହିଲେ—ମହାପାପୀ ମଧ୍ୟ ସେଠାରେ ସ୍ନାନରେ ଉତ୍ତମ ଗତି ପାଏ; ବସିଷ୍ଠମୁଖ ଦର୍ଶନ ପୁନର୍ଜନ୍ମରୁ ମୁକ୍ତିଦାୟକ, ଅରୁନ୍ଧତୀ ବିଶେଷ ପୂଜ୍ୟା।
Adhyaya 4
Acaleśvara-liṅga Prādurbhāva and Vasiṣṭha’s Śiva-stotra (अचलेश्वरलिङ्गप्रादुर्भावः वसिष्ठशिवस्तोत्रम्)
ସୂତ କହନ୍ତି—ଭଗବାନ ବଶିଷ୍ଠ ଅର୍ବୁଦାଚଳରେ ଆଶ୍ରମ ସ୍ଥାପନ କରି ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ସାନ୍ନିଧ୍ୟ ପାଇଁ ଘୋର ତପ କଲେ। ସେ କ୍ରମେ ଫଳାହାର, ପତ୍ରାହାର, ଜଳାହାର ଓ ଶେଷରେ ବାୟୁ-ଆହାର ଅନୁଷ୍ଠାନ କରି ଦୀର୍ଘକାଳ ଋତୁଧର୍ମ ପାଳନ କଲେ—ଗ୍ରୀଷ୍ମରେ ପଞ୍ଚାଗ୍ନି ସାଧନା, ଶୀତରେ ଜଳରେ ନିମଜ୍ଜନ, ବର୍ଷାରେ ଖୋଲା ଆକାଶ ତଳେ ବାସ। ଏହି ତପରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ମହାଦେବ ପର୍ବତକୁ ବିଦାରି ପ୍ରାଦୁର୍ଭୂତ ହେଲେ ଏବଂ ଋଷିଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଦିବ୍ୟ ଲିଙ୍ଗ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା। ବଶିଷ୍ଠ ସୁସଂଗଠିତ ଶିବସ୍ତୋତ୍ରରେ ଶିବଙ୍କ ଶୁଦ୍ଧତା, ସର୍ବବ୍ୟାପକତା, ତ୍ରିଧା ସ୍ୱରୂପର ପ୍ରତିଧ୍ୱନି, ଅଷ୍ଟମୂର୍ତ୍ତି ଓ ଜ୍ଞାନସ୍ୱଭାବକୁ ସ୍ତୁତି କଲେ। ଆକାଶବାଣୀ ବର ମାଗିବାକୁ କହିଲା; ପୂର୍ବ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ଆଧାରରେ ସେ ଏହି ଲିଙ୍ଗରେ ଭଗବାନଙ୍କ ନିତ୍ୟ ସାନ୍ନିଧ୍ୟ ମାଗିଲେ। ଶିବ ତାହା ଦେଇ କହିଲେ—ଏହି ସ୍ତୋତ୍ରପାଠ, ବିଶେଷତଃ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ କାଳବ୍ରତରେ, ତୀର୍ଥଫଳ ସମାନ ପୁଣ୍ୟ ଦେଇଥାଏ। ମନ୍ଦାକିନୀ ନଦୀକୁ ଦେବକାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ପ୍ରେରିତ ପବିତ୍ର ଧାରା ଭାବେ ମହିମା କରାଯାଇଛି ଏବଂ ଉତ୍ତରେ ଗୋଟିଏ କୁଣ୍ଡର ମାହାତ୍ମ୍ୟ କୁହାଯାଇଛି; ସେଠାରେ ସ୍ନାନ ଓ ଲିଙ୍ଗଦର୍ଶନରେ ଜରା-ମୃତ୍ୟୁ ଅତୀତ ପରମ ପଦ ମିଳେ। ଲିଙ୍ଗର ନାମ ‘ଅଚଲେଶ୍ୱର’; ପ୍ରଳୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅଚଳ ରହିବ ବୋଲି ଘୋଷିତ, ପରେ ଋଷି ଓ ଦେବତାମାନେ ଅନ୍ୟ ତୀର୍ଥ ଓ ନିବାସ ସ୍ଥାନ ସ୍ଥାପନ କଲେ।
Adhyaya 5
Nāga-tīrtha Māhātmya (Glory of Nāga-tīrtha at Arbuda)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟଟି ସଂବାଦରୂପେ ଚାଲିଥାଏ। ଋଷିମାନେ ଅର୍ବୁଦର ମହିମା ଅଧିକ ବିସ୍ତାରରେ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହିଁଲେ, ସୂତ ପୂର୍ବବୃତ୍ତାନ୍ତ କହନ୍ତି—ରାଜା ଯୟାତି ମୁନି ପୁଲସ୍ତ୍ୟଙ୍କୁ ଅର୍ବୁଦ, ସେଠାର ତୀର୍ଥକ୍ରମ ଓ ଫଳ ବିଷୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଥିଲେ। ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ଅର୍ବୁଦକୁ ଧର୍ମସମୃଦ୍ଧ ମହାକ୍ଷେତ୍ର ବୋଲି କହି ସଂକ୍ଷେପରେ ବର୍ଣ୍ଣନା ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତି ଏବଂ ପ୍ରଥମେ ‘ନାଗ-ତୀର୍ଥ’ର ମାହାତ୍ମ୍ୟ କହନ୍ତି—ଏହା ଅଭୀଷ୍ଟ ଫଳ ଦେଇଥାଏ, ବିଶେଷକରି ନାରୀମାନଙ୍କୁ ସନ୍ତାନ ଓ ସୌଭାଗ୍ୟ ପ୍ରଦାନ କରେ। ପରେ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାପରାୟଣା ଗୌତମୀ ନାମକ ପତିବ୍ରତା ବ୍ରାହ୍ମଣ ବିଧବା ଅର୍ବୁଦକୁ ଆସି ନାଗ-ତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ କରନ୍ତି। ଏକ ନାରୀକୁ ପୁଅ ସହିତ ଦେଖି ତାଙ୍କ ମନରେ ପୁତ୍ରକାମନା ଜାଗେ; ଜଳରୁ ବାହାରିବା ସହିତ ସଂଗ ବିନା ଗର୍ଭବତୀ ହୋଇଯାନ୍ତି। ଲଜ୍ଜାରେ ଆତ୍ମହତ୍ୟା ଭାବିଲେ ଆକାଶବାଣୀ ନିଷେଧ କରି କହେ—ଏହା ତୀର୍ଥପ୍ରଭାବ; ଜଳମଧ୍ୟରେ ହୋଇଥିବା ସଂକଳ୍ପ ସିଦ୍ଧ ହୁଏ। ଗୌତମୀ ସେଠାରେ ରହି ଶୁଭଲକ୍ଷଣଯୁକ୍ତ ପୁତ୍ର ପ୍ରସବ କରନ୍ତି। ଶେଷରେ ଫଳଶ୍ରୁତି—ସେଠାରେ କରାଯାଇଥିବା ଶ୍ରାଦ୍ଧ ବଂଶପରମ୍ପରାକୁ ରକ୍ଷା କରେ; ନିଷ୍କାମ ସ୍ନାନ ଓ ଶ୍ରାଦ୍ଧରେ ଚିରସ୍ଥାୟୀ ଲୋକ ମିଳେ। ନାରୀମାନେ ପୁଷ୍ପ-ଫଳ ଅର୍ପଣ କଲେ ସନ୍ତାନ ଓ ସୌଭାଗ୍ୟ ପାଆନ୍ତି; ନିୟମବଦ୍ଧ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା ପ୍ରଶଂସିତ।
Adhyaya 6
Vasiṣṭhāśrama–Kuṇḍa Māhātmya (वसिष्ठाश्रम-कुण्ड-माहात्म्य) — Ritual Merits of Darśana, Snāna, Śrāddha, Dīpa-dāna, and Upavāsa
ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ରାଜାଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି—ତପୋନିଧି ବଶିଷ୍ଠଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ଯାଅ; ତାଙ୍କର କେବଳ ଦର୍ଶନେ ମନୋକାମନା ସିଦ୍ଧି ହୁଏ। ସେଠାରେ ଜଳପୂର୍ଣ୍ଣ ଏକ କୁଣ୍ଡ ଅଛି, ଯାହା ପାପକ୍ଷୟକାରୀ; ବଶିଷ୍ଠ ତପୋବଳରେ ଗୋମତୀ ନଦୀକୁ ସେଠାକୁ ଆଣିଥିଲେ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ସେଇ ଜଳରେ ସ୍ନାନ କଲେ ପାପକର୍ମରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ। ତାପରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧର ମାହାତ୍ମ୍ୟ—ଋଷିଧାନ୍ୟରେ କୃତ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଉଭୟ ପକ୍ଷର ସମସ୍ତ ପିତୃଙ୍କୁ ତାରେ। ନାରଦଗୀତାର ଗାଥା ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ୟ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଶ୍ରାଦ୍ଧତୀର୍ଥ ଓ ଯଜ୍ଞମାନଙ୍କ ତୁଳନାରେ ବଶିଷ୍ଠାଶ୍ରମର ଶ୍ରାଦ୍ଧ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଫଳଦାୟକ ବୋଲି ପ୍ରତିପାଦିତ। ଅରୁନ୍ଧତୀଙ୍କୁ ବିଶେଷ ପୂଜ୍ୟା ଓ ଇଷ୍ଟସିଦ୍ଧିଦାତ୍ରୀ କୁହାଯାଇଛି। ବଶିଷ୍ଠଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଦୀପଦାନ କଲେ ଐଶ୍ୱର୍ଯ୍ୟ ଓ ତେଜ ମିଳେ। ଏକରାତ୍ର ଉପବାସରେ ସପ୍ତର୍ଷିଲୋକ, ତିନିରାତ୍ରରେ ମହର୍ଲୋକ, ଏକମାସ ଉପବାସରେ ମୋକ୍ଷ ଓ ସଂସାରବନ୍ଧନମୁକ୍ତି ମିଳେ। ଶ୍ରାବଣ ଶୁକ୍ଳ ପୌର୍ଣ୍ଣମାସୀରେ ଋଷିଙ୍କ ତର୍ପଣ ବ୍ରହ୍ମଲୋକ ଦିଏ; ଆଠଶେ ଗାୟତ୍ରୀଜପ ଜନ୍ମ-ମରଣ ପାପରୁ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ମୁକ୍ତି ଦିଏ; ବାମଦେବ ପୂଜା ଅଗ୍ନିଷ୍ଟୋମ ଯଜ୍ଞସମ ଫଳ ଦିଏ। ଶେଷରେ ଶୁଚିତା ଓ ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହ ବଶିଷ୍ଠଦର୍ଶନ ଓ ବାମଦେବାରାଧନା ପାଇଁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରୟାସ କରିବାକୁ କୁହାଯାଇଛି।
Adhyaya 7
अचलेश्वरप्रदक्षिणामाहात्म्य (Acaleśvara Pradakṣiṇā-Māhātmya) — Chapter 7
ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ଅଚଲେଶ୍ୱର ତୀର୍ଥର ଯାତ୍ରା-ବିଧି ବର୍ଣ୍ଣନା କରି କହନ୍ତି ଯେ ଶ୍ରଦ୍ଧାସହିତ ଦର୍ଶନ କଲେ ମାତ୍ରେ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ସିଦ୍ଧି ମିଳେ। ସେ କର୍ମଫଳ ଗଣନା କରନ୍ତି—କୃଷ୍ଣ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀରେ (ଏବଂ ଆଶ୍ୱିନ/ଫାଲ୍ଗୁନରେ) କରାଯାଇଥିବା ଶ୍ରାଦ୍ଧ ପରମଗତି ଦେଏ; ଦକ୍ଷିଣମୁଖୀ ହୋଇ ପୁଷ୍ପ, ପତ୍ର ଓ ଫଳରେ ପୂଜା କଲେ ଅଶ୍ୱମେଧ ଫଳ ସମାନ; ପଞ୍ଚାମୃତ ତର୍ପଣ ଶିବଲୋକ ସାମୀପ୍ୟ ଦେଏ; ଏବଂ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣାର ପ୍ରତ୍ୟେକ ପଦ ପାପନାଶକ। ତାପରେ ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ନାରଦଙ୍କଠାରୁ ସ୍ୱର୍ଗରେ ଶୁଣିଥିବା ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ କହନ୍ତି—ଭକ୍ତିହୀନ ଏକ ଟିଆ ସ୍ୱଭାବବଶତଃ ନିଜ ଘୋସା ଚାରିପାଖେ ପୁନଃପୁନଃ ଘୁରୁଥିଲା; ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ସେ ଜନ୍ମସ୍ମୃତି ସହିତ ରାଜା ବେଣୁ ହୋଇ ଜନ୍ମ ନେଲା। ପ୍ରଦକ୍ଷିଣାର କାରଣବଳ ସ୍ମରଣ କରି ବେଣୁ ଅଚଲେଶ୍ୱରେ ପ୍ରାୟ କେବଳ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣାକୁ ଆଶ୍ରୟ କଲା। ନାରଦାଦି ଋଷିମାନେ ସାଧାରଣ ଅର୍ପଣ-ଉପଚାର ଅବହେଳା ବିଷୟରେ ପଚାରିଲେ, ବେଣୁ ପୂର୍ବଜନ୍ମ କାରଣ କହି ତୀର୍ଥକୃପାରେ ଭରସା ଦେଖାଏ। ଋଷିମାନେ ଉପଦେଶକୁ ସ୍ୱୀକାର କରି ନିଜେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରନ୍ତି, ଏବଂ ବେଣୁ ଶେଷରେ ଶମ୍ଭୁଙ୍କ କୃପାରେ ଦୁର୍ଲଭ ଓ ଚିରସ୍ଥାୟୀ ପଦ ପାଏ।
Adhyaya 8
भद्रकर्णह्रद-त्रिनेत्रलिङ्गमाहात्म्यम् (The Māhātmya of Bhadrakarṇa Lake and the Trinetra Liṅga)
ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ଋଷି ରାଜାଙ୍କୁ ପ୍ରଭାସଖଣ୍ଡରେ ଅବସ୍ଥିତ ଭଦ୍ରକର୍ଣ୍ଣ ମହାହ୍ରଦର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ସେହି ପବିତ୍ର ଜଳାଶୟରେ ‘ତ୍ରିନେତ୍ର’ ସଦୃଶ ଆଭା ଥିବା ଅନେକ ପଥର ଦେଖାଯାଏ। ତାହାର ପଶ୍ଚିମଦିଗରେ ଶିବଲିଙ୍ଗ ଅଛି; ଯାହାର ଦର୍ଶନରେ ଭକ୍ତ ‘ତ୍ରିନେତ୍ରସଦୃଶ’ ହୋଇ ଶିବଦୃଷ୍ଟିର ଭାବ ପାଏ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। କଥାନୁସାରେ ଶିବପ୍ରିୟ ଗଣ ଭଦ୍ରକର୍ଣ୍ଣ ଏହି ଲିଙ୍ଗ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରି ହ୍ରଦ ନିର୍ମାଣ କଲେ। ପରେ ଦାନବମାନଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧରେ ଗଣସେନା ପରାଜିତ ହେବାକୁ ଲାଗିଲା; ତେବେ ନମୁଚି ନାମକ ପ୍ରବଳ ଦାନବ ଶିବଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଆକ୍ରମଣ କଲା। ଭଦ୍ରକର୍ଣ୍ଣ ତାକୁ ପ୍ରତିହତ କରି ଯୁଦ୍ଧରେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ବଧ କଲେ। ପତିତ ଦାନବ ଅନ୍ଧକାରକୁ ଗଲା, ତଥାପି ଶିବଙ୍କୁ ଚିହ୍ନି ସତ୍ୟରେ ଅବସ୍ଥିତ ହେବାରୁ ଶିବ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ। ଶିବ ଭଦ୍ରକର୍ଣ୍ଣଙ୍କୁ ବର ଦେଲେ—ଲିଙ୍ଗ ଓ ହ୍ରଦରେ ନିତ୍ୟ ସାନ୍ନିଧ୍ୟ, ଏବଂ ବିଶେଷତଃ ମାଘମାସ କୃଷ୍ଣପକ୍ଷ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀରେ ଏହି ଫଳ ଅତ୍ୟଧିକ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ। ଶେଷରେ ବିଧାନ—ଯେ ଭଦ୍ରକର୍ଣ୍ଣ ହ୍ରଦରେ ସ୍ନାନ କରି ତ୍ରିନେତ୍ରଲିଙ୍ଗର ପୂଜା କରେ, ସେ ଶିବଙ୍କ ଶାଶ୍ୱତ ଧାମ ପାଏ; ତେଣୁ ଭକ୍ତମାନେ ସେଠାରେ ନିରନ୍ତର ପ୍ରୟାସରେ ସ୍ନାନ-ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।
Adhyaya 9
केदारतीर्थमाहात्म्यं तथा शिवरात्रिजागरकथनम् (Kedāra Tīrtha Māhātmya and the Śivarātri Night-Vigil Narrative)
ପୁଲସ୍ତ୍ୟ କେଦାରକୁ ତ୍ରିଲୋକବିଖ୍ୟାତ ପାପନାଶକ ତୀର୍ଥ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି; ଯେଉଁଠାରେ ମନ୍ଦାକିନୀର ସରସ୍ୱତୀ ସହ ପବିତ୍ର ସମ୍ବନ୍ଧ କୁହାଯାଇଛି। ପରେ ଗୋଟିଏ “ପ୍ରାଚୀନ ଇତିହାସ” କଥା ଆସେ—ଅଜପାଳ ନାମକ ରାଜା ପ୍ରଜାହିତକାରୀ, ଅତ୍ୟଧିକ କର ନ ନେଇ, କଣ୍ଟକରହିତ (ଅପରାଧମୁକ୍ତ) ରାଜ୍ୟ ଚାଳାଉଥିଲେ। ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ବସିଷ୍ଠ ଆସିଲେ, ଅଜପାଳ ନିଜ ସମୃଦ୍ଧି, ପ୍ରଜାସୁଖ ଓ ଭକ୍ତିମତୀ ପତ୍ନୀର କର୍ମକାରଣ ପଚାରନ୍ତି। ବସିଷ୍ଠ ପୂର୍ବଜନ୍ମ କଥା କହନ୍ତି—ଅଜପାଳ ଓ ତାଙ୍କ ପତ୍ନୀ ଶୂଦ୍ର ଯୋନିରେ ଜନ୍ମି, ଦୁର୍ଭିକ୍ଷରେ ପୀଡ଼ିତ ହୋଇ ଭ୍ରମଣ କରୁଥିବାବେଳେ, ପଦ୍ମଭରା ଜଳସ୍ଥାନରେ ସ୍ନାନ-ପାନ କରି ମନରେ ପିତୃ ଓ ଦେବତାଙ୍କୁ ତର୍ପଣ କଲେ। ଖାଦ୍ୟ ପାଇଁ ପଦ୍ମ ବିକ୍ରି କରିବାକୁ ନେଲେ, କିନ୍ତୁ ଅଭାବରୁ କେହି କିଣିଲେ ନାହିଁ। ସନ୍ଧ୍ୟାବେଳେ କେଦାର ଶିବାଳୟ ନିକଟରେ ବେଦ-ପୁରାଣ ପାଠ ଶୁଣି, ନାଗବତୀ ନାମକ ଗଣିକା ଶିବରାତ୍ରି ଜାଗରଣ କରୁଥିବା ଦେଖିଲେ। ବ୍ରତର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଜାଣି ଦମ୍ପତି ମୂଲ୍ୟ ନ ନେଇ ପଦ୍ମଗୁଡ଼ିକୁ ଶିବଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କରି, ପୂଜା, ଭୁଖରୁ ଉପବାସ, ରାତିଜାଗରଣ ଓ ପୁରାଣଶ୍ରବଣ ଏକାଗ୍ରଚିତ୍ତରେ କଲେ। ମୃତ୍ୟୁ ପରେ (ପତ୍ନୀର ସ୍ୱଦାହ ବର୍ଣ୍ଣନା ସହ) ସେମାନେ ରାଜକୁଳରେ ପୁନର୍ଜନ୍ମ ନେଲେ; ଅଜପାଳଙ୍କ ଆଦର୍ଶ ରାଜ୍ୟ କେଦାରକୃପାର ଫଳ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଶେଷରେ ଶିବରାତ୍ରିର ତିଥି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ—ମାଘ ଓ ଫାଲ୍ଗୁନ ମଧ୍ୟରେ କୃଷ୍ଣ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ। କେଦାର ଯାତ୍ରା, ଜାଗରଣ, ପୂଜାବିଧି ଓ ଫଳଶ୍ରୁତି—ଶ୍ରବଣରେ ପାପନାଶ; ଦର୍ଶନ-ସ୍ନାନ ଓ କେଦାରକୁଣ୍ଡ ଜଳପାନରେ ମୋକ୍ଷାଭିମୁଖ ଫଳ, ପିତୃମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଲାଭ।
Adhyaya 10
Yuga-māna and Kali-yuga Refuge of Tīrthas at Arbuda; Maṅkaṇaka–Maheśvara Discourse (युगमान-वर्णनम्, अर्बुदे तीर्थ-निवासः, मंकणक-महेश्वर-संवादः)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ରାଜା ଯୟାତି ପୁଲସ୍ତ୍ୟଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତି—ଅର୍ବୁଦ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ କେଦାର ଓ ଗଙ୍ଗା-ସରସ୍ୱତୀ ପରି ମହାନଦୀମାନଙ୍କ ସାନ୍ନିଧ୍ୟ କିପରି, ଏହି ‘କୌତୁକ’ (ଅଦ୍ଭୁତ ପବିତ୍ର ବିଶେଷତା) କ’ଣ। ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ଉତ୍ତରକୁ ଦେବ-ଋଷିମାନଙ୍କ ବ୍ରହ୍ମସଭା ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ଗଠନ କରନ୍ତି; ସେଠାରେ ଇନ୍ଦ୍ର ଯୁଗମାନ ଓ ଧର୍ମଲକ୍ଷଣର କ୍ରମବଦ୍ଧ ବର୍ଣ୍ଣନା ଚାହାନ୍ତି। ବ୍ରହ୍ମା କୃତ, ତ୍ରେତା, ଦ୍ୱାପର ଓ କଳି ଯୁଗର କାଳପରିମାଣ କହି, ଧର୍ମ ଚାରି ପାଦରୁ କଳିରେ ଗୋଟିଏ ପାଦକୁ ଅବନତ ହେବା, ଏବଂ କଳିରେ ଆଚାର-ଯଜ୍ଞ-ସାମାଜିକ ମର୍ଯ୍ୟାଦାର ପତନ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ତାପରେ ତୀର୍ଥମାନେ ବ୍ୟକ୍ତିରୂପେ ପଚାରନ୍ତି—କଳିଯୁଗରେ ଆମ ପ୍ରଭାବ କିପରି ଟିକିବ? ବ୍ରହ୍ମା ଅର୍ବୁଦ ପର୍ବତକୁ କଳିଦୋଷ ଅପ୍ରବେଶ୍ୟ ସ୍ଥାନ ଘୋଷଣା କରି, ତୀର୍ଥମାନଙ୍କୁ ସେଠାରେ ନିବାସ କରିବାକୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦିଅନ୍ତି। ପରେ ମଙ୍କଣକ ତପସ୍ବୀଙ୍କ କଥା—ଦେହର ଏକ ଚିହ୍ନକୁ ସିଦ୍ଧି ଭାବି ନୃତ୍ୟ କରି ଜଗତ୍ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ କମ୍ପିତ କରନ୍ତି; ଶିବ ଆସି ଅଙ୍ଗୁଠିରୁ ଭସ୍ମ ଉତ୍ପନ୍ନ କରି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶକ୍ତି ଦେଖାଇ ବର ଦିଅନ୍ତି। ସରସ୍ୱତୀରେ ସ୍ନାନ, ଗଙ୍ଗା–ସରସ୍ୱତୀ ସଙ୍ଗମରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ, ଓ ଯଥାଶକ୍ତି ସୁବର୍ଣ୍ଣଦାନ—ଏହାମାନଙ୍କୁ ମୋକ୍ଷମୁଖୀ ଓ ପାପକ୍ଷୟକର ଫଳ ବୋଲି ଶିବ ଘୋଷଣା କରନ୍ତି; ଏଭଳି ଅର୍ବୁଦର ଚିରପବିତ୍ରତା ସ୍ଥାପିତ ହୁଏ।
Adhyaya 11
Koṭīśvara-liṅga-prādurbhāvaḥ (Origin and Merit of Koṭīśvara)
ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ଋଷି ରାଜାଙ୍କୁ କୋଟୀଶ୍ୱରଙ୍କ ପ୍ରାଦୁର୍ଭାବ ଓ ମାହାତ୍ମ୍ୟ କହନ୍ତି। ଦକ୍ଷିଣଦେଶର ଅନେକ ମୁନି ଅର୍ବୁଦ ପର୍ବତକୁ ଆସି ଅଚଲେଶ୍ୱର ଦର୍ଶନରେ ପ୍ରାଥମ୍ୟ ପାଇଁ ପ୍ରତିସ୍ପର୍ଧା କରନ୍ତି; ସେଠାରେ ନୀତିବାଣୀ ଦିଆଯାଏ—ଯେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ବିଳମ୍ବରେ ଆସି ଭକ୍ତି-ଶ୍ରଦ୍ଧାହୀନ, ସେ ଅଧୋଗତି ପାଏ। ଏହା ଶୁଣି ମୁନିମାନେ ସଂଯମୀ, ବ୍ରତପରାୟଣ ଓ ବେଦବିଦ୍ୟାରେ ପାରଙ୍ଗତ ଶାନ୍ତ ତପସ୍ବୀ ହୁଅନ୍ତି। ତାଙ୍କ ଭକ୍ତିଭାବ ଦେଖି କରୁଣାମୟ ଶିବ ଏକେ ସମୟରେ ‘କୋଟି’ ଆତ୍ମଲିଙ୍ଗ ରୂପେ ପ୍ରକଟ ହୁଅନ୍ତି, ଯାହାରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ମୁନି ସେହି କ୍ଷଣରେ ଅଲଗା ଦର୍ଶନ ପାଏ। ମୁନିମାନେ ବେଦିକ ସ୍ତୋତ୍ରରେ ଶିବଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି; ଶିବ ବର ମାଗିବାକୁ କହନ୍ତି। ସେମାନେ ଅନୁରୋଧ କରନ୍ତି—ସମୂହରେ ଏକସାଥି ହୋଇଥିବା ଦର୍ଶନର ଫଳ ଅତୁଲ ହେଉ, ଏବଂ କୋଟି ଲିଙ୍ଗର ପୁଣ୍ୟ ଧାରଣ କରୁଥିବା ଗୋଟିଏ ଲିଙ୍ଗ ପ୍ରକଟ ହେଉ। ପର୍ବତ ଫାଟି ଲିଙ୍ଗ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ; ଆକାଶବାଣୀ ତାହାକୁ ‘କୋଟୀଶ୍ୱର’ ନାମ ଦେଇ ମାଘ କୃଷ୍ଣପକ୍ଷ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀରେ ପୂଜାବିଧି କହେ। ସେଠାରେ ପୂଜା କଲେ କୋଟିଗୁଣ ଫଳ, ଏବଂ ସେଠାରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ—ବିଶେଷକରି ଦକ୍ଷିଣଦେଶୀ ଲୋକ କଲେ—ଗୟା-ଶ୍ରାଦ୍ଧ ସମ ଫଳଦାୟକ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ମୁନିମାନେ ଗନ୍ଧ, ଧୂପ, ଲେପନ ଆଦିରେ ପୂଜା କରି ଲିଙ୍ଗକୃପାରେ ସିଦ୍ଧି ପାଆନ୍ତି।
Adhyaya 12
रूपतीर्थमाहात्म्य (Glory of Rūpatīrtha)
ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ଶ୍ରୋତାଙ୍କୁ ରୂପତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ କରିବାକୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦିଅନ୍ତି—ଏହା ପରମ ସ୍ନାନସ୍ଥଳ, ପାପ ନାଶ କରେ ଏବଂ ସୌନ୍ଦର୍ୟ ଓ ଶୁଭ ରୂପ ପ୍ରଦାନ କରେ। ସ୍ଥାନୀୟ କଥାନୁସାରେ ପ୍ରଥମେ ବିକୃତ ଦେହବତୀ ଏକ ଆଭୀରୀ ଗୋପନାରୀ ମାଘ ଶୁକ୍ଳ ତୃତୀୟା ଦିନ ପର୍ବତ ଝରଣାରେ ପଡ଼ି ତୀର୍ଥପ୍ରଭାବରେ ଦିବ୍ୟ ଲାବଣ୍ୟ ଓ ଶୁଭ ଲକ୍ଷଣ ସହିତ ବାହାରି ଆସେ। ବିହାର ପାଇଁ ଆସିଥିବା ଇନ୍ଦ୍ର ତାକୁ ଦେଖି ମୋହିତ ହୋଇ ସମ୍ବାଦ କରନ୍ତି; ସେ ତିଥି କହି ବର ମାଗେ—ସେହି ଦିନ ଭକ୍ତିରେ ଏଠାରେ ସ୍ନାନ କରୁଥିବା ନର-ନାରୀ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରି ଦୁର୍ଲଭ ସୌନ୍ଦର୍ୟ ପାଉନ୍ତୁ। ଇନ୍ଦ୍ର ବର ଦେଇ ତାକୁ ଦିବ୍ୟଲୋକକୁ ନେଇଯାନ୍ତି; ପରେ ସେ ‘ବପୁ’ ନାମରେ ଅପ୍ସରା ଭାବେ ପରିଚିତ ହୁଏ। ତାପରେ ଅଧ୍ୟାୟରେ ପାଖପାଖି ସୂକ୍ଷ୍ମ ତୀର୍ଥମାନଙ୍କ ବିବରଣୀ ମିଳେ—ପୂର୍ବଦିଗରେ ଏକ ସୁନ୍ଦର ଗୁହା ଯେଉଁଠି ପାତାଳକନ୍ୟାମାନେ ସ୍ନାନ କରନ୍ତି; ସିଦ୍ଧି ଓ ରକ୍ଷା ଦେଉଥିବା ଜଳସହ ବୈନାୟକ ପୀଠ; ଫୁଲ-ଫଳରେ ଅଭୀଷ୍ଟସିଦ୍ଧି କରୁଥିବା ତିଲକ ଗଛ; ଏବଂ ପଥର-ଜଳର ରୂପାନ୍ତରକ ଗୁଣ। ଫଳଶ୍ରୁତିରେ ବନ୍ଧ୍ୟତ୍ୱ, ରୋଗ, ଗ୍ରହଦୋଷ, ଅଶୁଭ ପ୍ରଭାବ ଓ ହାନିକର ବାଧା ନିବାରଣ କଥା କୁହାଯାଇଛି। ଯୟାତି କାରଣ ପଚାରିଲେ, ପୁଲସ୍ତ୍ୟ କହନ୍ତି—ଅଦିତିଙ୍କ ତପସ୍ୟା, ଇନ୍ଦ୍ରର ରାଜ୍ୟସଙ୍କଟରେ ଝରଣାରେ ଶିଶୁ ବିଷ୍ଣୁ (ତ୍ରିବିକ୍ରମ)ଙ୍କ ଗୁପ୍ତ ପାଳନ, ଏବଂ ଅଦିତିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ତିଲକ ଗଛର ପୋଷଣ—ଏହି ସବୁ ତୀର୍ଥର ମହିମା ବଢ଼ାଇଛି। ଶେଷରେ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ସ୍ନାନ କରିବାକୁ ଉପଦେଶ ଦେଇ, ଏହାକୁ ଇହ-ପରଲୋକରେ କାମନାପୂରକ ତୀର୍ଥ ବୋଲି ଘୋଷଣା କରାଯାଏ।
Adhyaya 13
हृषीकेश-तीर्थे अम्बरीषोपाख्यानम् | The Ambarīṣa Narrative at Hṛṣīkeśa Tīrtha
ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ଋଷି ରାଜଶ୍ରୋତାଙ୍କୁ ଈଶାନ ଦିଗରେ ଥିବା ତ୍ରିଲୋକପ୍ରସିଦ୍ଧ, ପାପନାଶକ ହୃଷୀକେଶ ତୀର୍ଥର କଥା କହନ୍ତି, ଯାହା ଅମ୍ବରୀଷଙ୍କ ସହ ସମ୍ବନ୍ଧିତ। କୃତଯୁଗରେ ରାଜା ଅମ୍ବରୀଷ କ୍ରମେ କଠୋର ତପ କରିଥିଲେ—ନିୟମିତ ଆହାର, ପତ୍ରାହାର, କେବଳ ଜଳରେ ନିର୍ବାହ ଓ ପ୍ରାଣସଂଯମ—ଯାହାରେ ବିଷ୍ଣୁ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ। ପ୍ରଥମେ ଇନ୍ଦ୍ର ପ୍ରକଟ ହୋଇ ବର ଦେବା ଓ ନିଜ ଅଧିପତ୍ୟ ଦାବି କରେ; କିନ୍ତୁ ଅମ୍ବରୀଷ ଲୋକିକ ବର ଅସ୍ୱୀକାର କରି କହନ୍ତି ଯେ ଇନ୍ଦ୍ର ମୋକ୍ଷ ଦେଇପାରନ୍ତି ନାହିଁ। ଇନ୍ଦ୍ର ହିଂସାର ଧମକ ଦେଲେ ଜଗତରେ ଅଶାନ୍ତି ହୁଏ; ଅମ୍ବରୀଷ ସମାଧିରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି। ତେବେ ବିଷ୍ଣୁ ଗରୁଡାରୂଢ ରୂପେ ପ୍ରକଟ ହୋଇ ବର ଦେଇ, ସଂସାରକ୍ଷୟ ପାଇଁ ଜ୍ଞାନଯୋଗ ଓ କଳିଯୁଗାନୁକୂଳ କ୍ରିୟାଯୋଗ ଉପଦେଶ କରନ୍ତି। ଅମ୍ବରୀଷ ନିଜ ଆଶ୍ରମରେ ନିତ୍ୟ ଦେବସାନ୍ନିଧ୍ୟ ପାଇଁ ପ୍ରତିମାସ୍ଥାପନା ଅନୁରୋଧ କରନ୍ତି; ମନ୍ଦିର ସ୍ଥାପିତ ହୁଏ ଏବଂ କଳିଯୁଗରେ ମଧ୍ୟ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ନିରନ୍ତର ସାନ୍ନିଧ୍ୟ ଘୋଷିତ ହୁଏ। ଫଳଶ୍ରୁତିରେ ହୃଷୀକେଶ ଦର୍ଶନ ଓ ଚାତୁର୍ମାସ୍ୟ ବ୍ରତକୁ ଅନେକ ଦାନ-ଯଜ୍ଞ-ତପଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କୁହାଯାଇଛି; କାର୍ତ୍ତିକ ଶୁକ୍ଳ ଏକାଦଶୀରେ ପୁଷ୍ପାର୍ପଣ, ଅଭିଷେକ, ପରିଷ୍କାର/ମାର୍ଜନ, ଦୀପ ପ୍ରଜ୍ୱଳନ, ପଞ୍ଚାମୃତ ପୂଜା ପରି ଛୋଟ କର୍ମମାନେ ମଧ୍ୟ ମୁକ୍ତିମୁଖୀ ଓ ପୁଣ୍ୟବର୍ଧକ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।
Adhyaya 14
Siddheśvara-liṅga Māhātmya (Glory of the Siddheśvara Liṅga)
ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ଋଷି ରାଜଶ୍ରୋତାଙ୍କୁ ସିଦ୍ଧେଶ୍ୱର ନାମକ ପରମ ଶିବଲିଙ୍ଗର ମାହାତ୍ମ୍ୟ କହନ୍ତି; ଏହା ପ୍ରାଚୀନକାଳରେ ଏକ ସିଦ୍ଧ ପୁରୁଷ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ବୋଲି ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ବିଶ୍ୱାବସୁ ନାମକ ସିଦ୍ଧ କ୍ରୋଧ-ଅହଂକାର ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟନିଗ୍ରହ ସହ ଭକ୍ତିରେ ଦୀର୍ଘ ତପ କରେ; ବୃଷଭଧ୍ୱଜ ଶିବ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଦର୍ଶନ ଦିଅନ୍ତି। ଶିବ ବର ଦେବାକୁ କହିଲେ ବିଶ୍ୱାବସୁ ଅନୁରୋଧ କରେ—ଯେ କେହି ମନରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଲିଙ୍ଗକୁ ଧ୍ୟାନ କରିବେ, ସେମାନେ ଶିବକୃପାରେ ଇଷ୍ଟଫଳ ପାଉନ୍ତୁ। ଶିବ ‘ତଥାସ୍ତୁ’ କହି ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହୁଅନ୍ତି; ପରେ ଅନେକେ ସିଦ୍ଧେଶ୍ୱରକୁ ଯାଇ ସିଦ୍ଧି ପାଆନ୍ତି। ଲିଙ୍ଗପ୍ରଭାବରେ କାମ୍ୟସିଦ୍ଧି ସହଜ ହେବାରୁ ଯଜ୍ଞ-ଦାନାଦି ଧର୍ମକର୍ମ କମିଯାଏ, ଦେବତାମାନେ ଚିନ୍ତିତ ହୁଅନ୍ତି। ଇନ୍ଦ୍ର ବଜ୍ରଦ୍ୱାରା ଆବରଣ କରି ସିଦ୍ଧି ରୋକିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରେ, ତଥାପି ସିଦ୍ଧେଶ ସାନ୍ନିଧ୍ୟରେ ସିଦ୍ଧି ହୁଏ ଓ ପାପକ୍ଷୟ ହୁଏ। ଶୁକ୍ଳ କିମ୍ବା କୃଷ୍ଣ ପକ୍ଷରେ ସୋମବାର ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ ପଡିଲେ, ସେଦିନ ସ୍ପର୍ଶ କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ‘ସିଦ୍ଧ’ ହୁଏ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଶେଷରେ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା, ଶ୍ରଦ୍ଧା-ପୂଜା ଓ ସଦ୍ଗତି ପ୍ରାପ୍ତିର ଉପଦେଶ ସହ ଏହି ମାହାତ୍ମ୍ୟର ନିରନ୍ତର ପ୍ରଭାବ ପୁନଃ ସ୍ଥାପିତ ହୁଏ।
Adhyaya 15
Śukreśvara-Pratiṣṭhā and the Life-Restoring Vidyā (शुक्रेश्वरप्रतिष्ठा तथा संजीवनीविद्या)
ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ମୁନି ରାଜାଙ୍କୁ କହନ୍ତି—ଦେବମାନଙ୍କ ହାତରେ ଦୈତ୍ୟମାନେ ପରାଜିତ ହେବା ଦେଖି ଭୃଗୁବଂଶୀ ଶୁକ୍ର ତାଙ୍କର ପୁନଃବଳଲାଭ ଉପାୟ ଚିନ୍ତା କରି ଶଙ୍କରଙ୍କ ଉପାସନାରେ ସିଦ୍ଧି ପାଇବାକୁ ନିଶ୍ଚୟ କଲେ। ସେ ଅର୍ବୁଦ ପର୍ବତକୁ ଯାଇ ଗୁହାସଦୃଶ ଦ୍ୱାର ମିଳିଲେ ଘୋର ତପ କଲେ; ଶିବଲିଙ୍ଗ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରି ଧୂପ, ସୁଗନ୍ଧ ଓ ଲେପନ ଆଦିରେ ନିରନ୍ତର ପୂଜା କଲେ। ହଜାର ବର୍ଷ ପରେ ମହାଦେବ ପ୍ରକଟ ହୋଇ ଶୁକ୍ରଙ୍କ ଭକ୍ତି ପ୍ରଶଂସା କରି ବର ମାଗିବାକୁ କହିଲେ। ଶୁକ୍ର ମୃତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କୁ ପୁନର୍ଜୀବନ ଦେଇପାରିବା ‘ସଞ୍ଜୀବନୀ’ ବିଦ୍ୟା ମାଗିଲେ; ଶିବ ତାହା ଦେଇ ପୁଣି ଆଉ ଏକ ବର ମାଗିବାକୁ କହିଲେ। ତେବେ ଶୁକ୍ର ବିଧାନ ସ୍ଥାପନ କଲେ—କାର୍ତ୍ତିକ ଶୁକ୍ଲ ଅଷ୍ଟମୀ ଦିନ ଯେ କେହି ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ସେହି ଲିଙ୍ଗକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରି ପୂଜା କରିବ, ସେ ସୂକ୍ଷ୍ମ ମୃତ୍ୟୁଭୟରୁ ମଧ୍ୟ ମୁକ୍ତ ହେବ ଏବଂ ଇହ-ପରଲୋକରେ ଇଷ୍ଟଫଳ ପାଇବ। ଶିବ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହେବା ପରେ ଶୁକ୍ର ସେହି ବିଦ୍ୟାରେ ଯୁଦ୍ଧରେ ନିହତ ଅନେକ ଦୈତ୍ୟଙ୍କୁ ପୁନର୍ଜୀବିତ କଲେ। ଶେଷରେ କୁହାଯାଏ—ସେହି ସ୍ଥାନ ସମ୍ମୁଖରେ ଶୁଦ୍ଧ ପାପନାଶକ ମହାକୁଣ୍ଡ ଅଛି; ସେଠାରେ ସ୍ନାନେ ପାପକ୍ଷୟ, ସେଠାରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧେ ପିତୃମାନେ ତୃପ୍ତ, ସାଧାରଣ ତର୍ପଣ ମଧ୍ୟ ଫଳଦାୟକ—ଏହିପାଇଁ ସ୍ନାନରେ ଯତ୍ନ କରିବା ଉଚିତ।
Adhyaya 16
मणिकर्णिका-तीर्थ-माहात्म्य (Maṇikarṇikā Tīrtha Māhātmya)
ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ଋଷି ରାଜଶ୍ରୋତାଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦେନ୍ତି—ସର୍ବପ୍ରସିଦ୍ଧ ପାପନାଶକ ମଣିକର୍ଣିକା ତୀର୍ଥକୁ ଯାଅ। ପର୍ବତର ଗୁହାସଦୃଶ ସ୍ଥାନରେ ବାଲଖିଲ୍ୟ ମୁନିମାନେ ଏକ ସୁନ୍ଦର କୁଣ୍ଡ ନିର୍ମାଣ କରିଛନ୍ତି। ସେଠାରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଗ୍ରହଣର ମଧ୍ୟାହ୍ନେ ତୃଷାର୍ତ୍ତ କିରାତ ନାରୀ ମଣିକର୍ଣିକା—କୃଷ୍ଣବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଭୟଙ୍କର ରୂପରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ—ଜଳରେ ପ୍ରବେଶ କରେ; ତୀର୍ଥପ୍ରଭାବରେ ମୁନିମାନଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ସେ ଦେବମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଦୁର୍ଲଭ ଦିବ୍ୟସୁନ୍ଦର ରୂପରେ ପ୍ରକଟ ହୁଏ। ତାହାର ସ୍ୱାମୀ କାନ୍ଦୁଥିବା ଶିଶୁ ପାଇଁ ବ୍ୟାକୁଳ ହୋଇ ତାକୁ ଖୋଜି ଆସେ। ମୁନିମାନଙ୍କ କଥାରେ ସେ ଶିଶୁ ସହିତ ସ୍ନାନ ପାଇଁ ଜଳରେ ଓହ୍ଲାଏ; କିନ୍ତୁ ଗ୍ରହଣମୋକ୍ଷ ହେବା ସହିତ ପୁଣି ବିକୃତଦେହୀ ହୋଇ, ଶୋକରେ ସେହି ଜଳସ୍ଥାନରେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରେ। ପତିବ୍ରତା ମଣିକର୍ଣିକା ଚିତାରେ ପ୍ରବେଶ କରିବାକୁ ନିଶ୍ଚୟ କରେ; ମୁନିମାନେ ପଚାରନ୍ତି—ଦିବ୍ୟରୂପ ଲାଭ କରି ସୁଦ୍ଧା ପାପୀ/ବିକୃତ ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ କାହିଁକି ଅନୁସରଣ? ସେ ପତିବ୍ରତଧର୍ମ କହେ—ନାରୀ ପାଇଁ ତ୍ରିଲୋକରେ ସ୍ୱାମୀ ହିଁ ଏକମାତ୍ର ଆଶ୍ରୟ; ସେ ସୁନ୍ଦର ହେଉ କି କୁରୂପ, ଧନୀ ହେଉ କି ଦରିଦ୍ର, ଅବସ୍ଥା ଯେପରି ହେଉ; ଏବଂ ଶିଶୁକୁ ମୁନିମାନଙ୍କ ହାତରେ ସମର୍ପଣ କରେ। କରୁଣାବଶେ ମୁନିମାନେ ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ପୁନର୍ଜୀବିତ କରି ଶୁଭଲକ୍ଷଣଯୁକ୍ତ ଯୋଗ୍ୟ ରୂପ ଦେନ୍ତି। ଦିବ୍ୟବିମାନ ଆସି ଦମ୍ପତି ପୁତ୍ର ସହ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଆନ୍ତି। ବର ପାଇ ମଣିକର୍ଣିକା ଚାହେ—ସେଠାର ମହାଲିଙ୍ଗ ତାଙ୍କ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଉ; ମୁନିମାନେ ତୀର୍ଥର କୀର୍ତ୍ତି ‘ମଣିକର୍ଣିକା’ ଭାବେ ସ୍ଥିର କରନ୍ତି। ଶେଷରେ ଫଳଶ୍ରୁତି—ସୂର୍ଯ୍ୟଗ୍ରହଣକାଳରେ ସ୍ନାନ-ଦାନର ଫଳ କୁରୁକ୍ଷେତ୍ରସମ; ଏକାଗ୍ର ସ୍ନାନରେ ଇଷ୍ଟସିଦ୍ଧି; ତେଣୁ ଯତ୍ନରେ ସ୍ନାନ, ସାମର୍ଥ୍ୟାନୁସାରେ ଦାନ ଓ ଦେବ-ଋଷି-ପିତୃ ତର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ।
Adhyaya 17
पंगुतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् (Pangu-tīrtha Māhātmya: The Glory of Pangu Tirtha)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ମୁନି ପଙ୍ଗୁ-ତୀର୍ଥର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି; ଏହାକୁ ସର୍ବପାତକ-ନାଶକ ଓ ପରମ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ଚ୍ୟବନ ବଂଶରେ ଜନ୍ମିତ ପଙ୍ଗୁ ନାମକ ଜଣେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଚାଲିପାରୁନଥିଲେ; ଆତ୍ମୀୟମାନେ ଗୃହକାର୍ଯ୍ୟରେ ଯାଇ ତାଙ୍କୁ ଅବହେଳାରେ ଛାଡ଼ିଦେଲେ, ସେ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ। ସେ ଅର୍ବୁଦାଚଳକୁ ଯାଇ ଗୋଟିଏ ସରୋବର ନିକଟରେ ଘୋର ତପ କରିଲେ, ଶିବଲିଙ୍ଗ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରି ଗନ୍ଧ, ପୁଷ୍ପ, ନୈବେଦ୍ୟ ଆଦି ଦ୍ୱାରା ନିୟମପୂର୍ବକ ଶ୍ରଦ୍ଧାଭକ୍ତିରେ ପୂଜା କଲେ। ପରେ ବାୟୁଭକ୍ଷଣ, ଜପ ଓ ହୋମ ଦ୍ୱାରା ଦୀର୍ଘକାଳ ସାଧନା ଜାରି ରଖିଲେ। ତପରେ ପ୍ରସନ୍ନ ମହାଦେବ ସାକ୍ଷାତ୍ କଥା କହି ବର ଦେଲେ। ପଙ୍ଗୁ ଅନୁରୋଧ କଲେ—ଏହି ତୀର୍ଥ ତାଙ୍କ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଉ, ଏଠାରେ ଶିବକୃପାରେ ତାଙ୍କ ଲଙ୍ଗଡାପଣ ଦୂର ହେଉ, ଏବଂ ପାର୍ବତୀ ସହିତ ଶିବଙ୍କ ନିତ୍ୟ ସାନ୍ନିଧ୍ୟ ରହୁ। ଈଶ୍ୱର ବର ଦେଇ ଚୈତ୍ର ଶୁକ୍ଳ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀରେ ବିଶେଷ ସାନ୍ନିଧ୍ୟ ନିଶ୍ଚିତ କଲେ। ଫଳ—ସ୍ନାନମାତ୍ରେ ପଙ୍ଗୁ ଦିବ୍ୟ ରୂପ ପାଇଲେ; ସେହି ତିଥିରେ ସ୍ନାନ କରୁଥିବା ଯାତ୍ରୀମାନେ ଲଙ୍ଗଡାପଣରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ଶୁଭ ରୂପାନ୍ତର ଦେହ ପାଆନ୍ତି।
Adhyaya 18
यमतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् / The Māhātmya of Yama-tīrtha
ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ରାଜାଙ୍କୁ ଯମତୀର୍ଥକୁ ଯିବାକୁ ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି। ଏହି ତୀର୍ଥ ଅତୁଲ—ନରକସ୍ଥ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ମୁକ୍ତ କରେ ଏବଂ ପାପ ନାଶ କରେ। ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତରେ ଚିତ୍ରାଙ୍ଗଦ ରାଜାଙ୍କ କଥା ଆସେ। ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଲୋଭୀ, ହିଂସ୍ର, ଦେବ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ପୀଡ଼ାଦାୟକ, ଚୋରି ଓ ପରସ୍ତ୍ରୀଗମନରେ ଅଭ୍ୟସ୍ତ, ସତ୍ୟ‑ଶୌଚହୀନ, ଛଳ ଓ ଇର୍ଷ୍ୟାରେ ଚାଳିତ ଥିଲେ। ଅର୍ବୁଦ ପର୍ବତରେ ଶିକାର କରି ତୃଷାର୍ତ୍ତ ହୋଇ ଏକ ଜଳାଶୟରେ ପସିଲେ; ସେଠାରେ ଗ୍ରାହ (ମଗର) ଧରିଲା ଏବଂ ସେ ମରିଗଲେ। ଯମଦୂତମାନେ ତାଙ୍କୁ ଘୋର ନରକରେ ନିକ୍ଷେପ କଲେ; କିନ୍ତୁ ଯମତୀର୍ଥରେ ମୃତ୍ୟୁସମ୍ବନ୍ଧ ହେତୁ ସେହି ନରକର ପ୍ରାଣୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଅପେକ୍ଷାତୀତ ଶାନ୍ତି ଅନୁଭବ କଲେ। ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଚକିତ ଦୂତମାନେ ଧର୍ମରାଜଙ୍କୁ ଖବର ଦେଲେ। ଯମ କହିଲେ—ପୃଥିବୀରେ ଅର୍ବୁଦାଚଳ ପାଖରେ ମୋ ପ୍ରିୟ ତୀର୍ଥ ଅଛି, ଯେଉଁଠାରେ ମୁଁ ତପ କରିଥିଲି; ସେ ସର୍ବପାପହାରୀ ତୀର୍ଥରେ ଯେ ମରେ, ତାକୁ ଶୀଘ୍ର ମୁକ୍ତ କରିବା ଉଚିତ। ଯମାଜ୍ଞାରେ ରାଜା ମୁକ୍ତ ହୋଇ ଅପ୍ସରାମାନଙ୍କ ସହ ସ୍ୱର୍ଗ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ। ଫଳଶ୍ରୁତି—ଭକ୍ତିରେ ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କଲେ ଜରା‑ମରଣରହିତ ପରମ ପଦ ମିଳେ। ବିଶେଷକରି ଚୈତ୍ର ଶୁକ୍ଳ ତ୍ରୟୋଦଶୀରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଯତ୍ନରେ ସ୍ନାନ ଓ ସେଠାରେ ବିଧିବତ୍ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କଲେ ପିତୃମାନେ ଦୀର୍ଘକାଳ ସ୍ୱର୍ଗରେ ବାସ କରନ୍ତି।
Adhyaya 19
वाराहतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् (The Glory of Varāha Tīrtha)
ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ଋଷି ରାଜାଙ୍କୁ ହରିପ୍ରିୟ, ପାପନାଶକ ବରାହତୀର୍ଥର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି। ବରାହାବତାରରେ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ ପୃଥିବୀକୁ ଉଦ୍ଧାର କରି ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଇଥିବା କଥା ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ; ପରେ ବରସଂବାଦରେ ଭୂମିଦେବୀ ସେହି ତୀର୍ଥରେ ବରାହରୂପେ ନିବାସ କରିବାକୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରନ୍ତି। ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ହିତାର୍ଥେ ଭଗବାନ ଆର୍ବୁଦ ପର୍ବତରେ ସେହି ରୂପରେ ରହିବାକୁ ସମ୍ମତି ଦିଅନ୍ତି। ଦେବତାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଥିବା ପବିତ୍ର ସରୋବରରେ ମାଘମାସ ଶୁକ୍ଲପକ୍ଷ ଏକାଦଶୀ ଦିନ ଭକ୍ତିସହିତ ସ୍ନାନ କରିବାକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପାବନ କୁହାଯାଇଛି; ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟା ପରି ମହାପାପରୁ ମଧ୍ୟ ମୁକ୍ତି ମିଳେ ବୋଲି ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି। ସେଠାରେ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କଲେ ପିତୃମାନେ ଦୀର୍ଘକାଳ ତୃପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି। ଶେଷରେ ଦାନଧର୍ମ, ବିଶେଷକରି ଗୋଦାନ, ଅତ୍ୟଧିକ ପ୍ରଶଂସିତ ଏବଂ ଦୀର୍ଘ ସ୍ୱର୍ଗବାସ ଦାୟକ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ସ୍ନାନ-ବ୍ରତ-ତର୍ପଣ-ପିଣ୍ଡଦାନ-ଦାନ ଏକତ୍ର ଆଚରଣ କଲେ ପିତୃସହିତ ବିଷ୍ଣୁ-ସାଲୋକ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ ବୋଲି ନିଷ୍କର୍ଷ।
Adhyaya 20
चन्द्रक्षय-शाप-निवारणं तथा प्रभासतীर्थमाहात्म्यम् | Candra’s Curse, Remediation, and the Māhātmya of Prabhāsa Tīrtha
ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ଋଷି ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ କ୍ଷୟ-ବୃଦ୍ଧିର କାରଣ ଓ ପ୍ରଭାସତୀର୍ଥର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ଦକ୍ଷଙ୍କ ସତାଇଶି କନ୍ୟା—ଅଶ୍ୱିନୀ ଆଦି ନକ୍ଷତ୍ରସ୍ୱରୂପା—ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସହ ବିବାହିତ ହୁଅନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଚନ୍ଦ୍ର ରୋହିଣୀ ପ୍ରତି ପକ୍ଷପାତ କରି ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଅବହେଳା କରନ୍ତି। କନ୍ୟାମାନେ ପିତାଙ୍କୁ ଅଭିଯୋଗ କଲେ ଦକ୍ଷ ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ସମଭାବ ରଖିବାକୁ କହନ୍ତି। ଚନ୍ଦ୍ର ପୁନର୍ବାର ଅବହେଳା କରିବାରୁ କ୍ରୋଧିତ ଦକ୍ଷ ଯକ୍ଷ୍ମା ଦ୍ୱାରା ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ କ୍ଷୟ ହେବ ବୋଲି ଶାପ ଦିଅନ୍ତି। କ୍ଷୀଣ ହୋଇଥିବା ଚନ୍ଦ୍ର ଶିବଭକ୍ତିରେ ଶରଣ ନେଇ ଅର୍ବୁଦରେ କ୍ରୋଧନିଗ୍ରହ ସହ ତପ, ଜପ-ହୋମ କରି ଶିବଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରନ୍ତି। ଶିବ ଦର୍ଶନ ଦେଇ କହନ୍ତି—ଦକ୍ଷଶାପ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିବାରଣ ହେବ ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ନିୟମିତ ହେବ; ସମସ୍ତ ପତ୍ନୀଙ୍କୁ ସମାନ ମାନ ଦେଲେ କୃଷ୍ଣପକ୍ଷରେ କ୍ଷୟ ଓ ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷରେ ବୃଦ୍ଧି ହେବ। ପରେ ଚନ୍ଦ୍ର ତୀର୍ଥଫଳ ପଚାରିଲେ, ପ୍ରଭାସରେ ସୋମବାର ସ୍ନାନ, ବିଶେଷକରି ସୋମଯୋଗରେ, ଉତ୍ତମ ଗତି ଦିଏ; ଏଠାରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଓ ପିଣ୍ଡଦାନ କଲେ ଗୟାଶ୍ରାଦ୍ଧ ସମ ପିତୃପୁଣ୍ୟ ମିଳେ ବୋଲି ଶିବ ନିଶ୍ଚିତ କରନ୍ତି। ଏହି ସ୍ଥାନ ‘ପ୍ରଭାସତୀର୍ଥ’ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହୁଏ ଏବଂ ଚନ୍ଦ୍ର ପୁନଃ ସମଭାବ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି।
Adhyaya 21
पिण्डोदकतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of Piṇḍodaka Tīrtha)
ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ଋଷି ପିଣ୍ଡୋଦକ ତୀର୍ଥର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ପିଣ୍ଡୋଦକ ନାମକ ଜଣେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ମନ୍ଦବୁଦ୍ଧି ଥିଲେ; ଗୁରୁଙ୍କ ଶିକ୍ଷା ସତ୍ତ୍ୱେ ଅଧ୍ୟୟନ ସମାପ୍ତ କରିପାରିଲେ ନାହିଁ। ଅପମାନ ଓ ଗ୍ଲାନିରେ ତୀବ୍ର ବୈରାଗ୍ୟ ଜାଗି, ସେ ପର୍ବତ ଗୁହାକୁ ଯାଇ ନିବୃତ୍ତ ହେଲେ; ନିଜରେ ବାଣୀ/ବିଦ୍ୟା ଉଦୟ ନ ହେବାରୁ ମୃତ୍ୟୁକୁ ମଧ୍ୟ ଚାହିଲେ। ଏକାନ୍ତରେ ଦେବୀ ସରସ୍ୱତୀ ପ୍ରକଟ ହୋଇ ତାଙ୍କ ଦୁଃଖର କାରଣ ପଚାରିଲେ। ପିଣ୍ଡୋଦକ ଗୁରୁଙ୍କ ତିରସ୍କାର ଭାବନା ଓ ନିଜ ଅସମର୍ଥତା କହିଲେ। ଦେବୀ ନିଜକୁ ଶୁଭ ପର୍ବତର ନିବାସିନୀ କହି ବର ଦେବାକୁ ସମ୍ମତ ହେଲେ ଏବଂ ସମୟ-ବିଶେଷ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କଲେ—ତ୍ରୟୋଦଶୀ ତିଥିର ନିଶାମୁଖରେ। ପିଣ୍ଡୋଦକ ସର୍ବଜ୍ଞତ୍ୱ ଓ ତୀର୍ଥ ନିଜ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଉ—ଏହି ଦୁଇ ବର ମାଗିଲେ। ଦେବୀ ଉଭୟ ବର ଦେଇ କହିଲେ, ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସମୟରେ ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କଲେ ମନ୍ଦବୁଦ୍ଧି ଲୋକ ମଧ୍ୟ ସର୍ବଜ୍ଞତ୍ୱ ପାଇବେ; ତାଙ୍କର ନିତ୍ୟ ସନ୍ନିଧି ମଧ୍ୟ ରହିବ। ପରେ ଦେବୀ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହେଲେ; ପିଣ୍ଡୋଦକ ସର୍ବଜ୍ଞ ହୋଇ ଘରକୁ ଫେରି ଲୋକଙ୍କୁ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଚକିତ କଲେ, ଫଳରେ ତୀର୍ଥର ପ୍ରଭାବ ସର୍ବତ୍ର ପ୍ରଚାରିତ ହେଲା।
Adhyaya 22
Śrīmātā-Āvirbhāva, Deva-Stuti, and the Pādukā-Pratiṣṭhā at Arbudācala (श्रीमाता-आविर्भावः, देवस्तुतिः, पादुकाप्रतिष्ठा)
ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ଯୟାତିଙ୍କୁ ଶ୍ରୀମାତାଙ୍କ ମାହାତ୍ମ୍ୟ କହନ୍ତି। ଶ୍ରୀମାତା ପରମ ଶକ୍ତି—ସର୍ବବ୍ୟାପିନୀ, ଅର୍ବୁଦାଚଳରେ ସାକ୍ଷାତ୍ ନିତ୍ୟନିବାସିନୀ, ଏବଂ ଲୋକ-ପରଲୋକ ଉଭୟ ଲକ୍ଷ୍ୟ ଦାତ୍ରୀ। ସେହି ସମୟରେ ଦୈତ୍ୟରାଜ କଲିଙ୍ଗ (ପରବର୍ତ୍ତୀ ଭାଗରେ ବାଷ୍କଲି ନାମରେ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ) ତ୍ରିଲୋକ ଦଖଲ କରି ଦେବମାନଙ୍କୁ ସ୍ଥାନଚ୍ୟୁତ କରେ ଓ ଯଜ୍ଞଭାଗ ହରଣ କରେ। ଦେବମାନେ ଅର୍ବୁଦକୁ ଯାଇ କଠୋର ତପ କରନ୍ତି—ବିଭିନ୍ନ ବ୍ରତ, ଉପବାସ, ପଞ୍ଚାଗ୍ନି ସାଧନା, ଜପ-ହୋମ, ଧ୍ୟାନ—ଦ୍ୱାରା ଦେବୀଙ୍କୁ ଆରାଧନା କରି ଧର୍ମସ୍ଥାପନ ପ୍ରାର୍ଥନା କରନ୍ତି। ଦୀର୍ଘକାଳ ପରେ ଦେବୀ କ୍ରମେ ନାନା ରୂପରେ ପ୍ରକଟ ହୋଇ ଶେଷରେ କନ୍ୟାରୂପେ ଦର୍ଶନ ଦିଅନ୍ତି। ଦେବମାନେ ସ୍ତୁତି କରି ତାଙ୍କୁ ବିଶ୍ୱକାର୍ଯ୍ୟର ଅଧିଷ୍ଠାତ୍ରୀ, ଗୁଣସ୍ୱରୂପିଣୀ, ଏବଂ ଲକ୍ଷ୍ମୀ-ପାର୍ବତୀ-ସାବିତ୍ରୀ-ଗାୟତ୍ରୀ ଆଦି ମହାଦେବୀ ସ୍ୱରୂପ ସହ ଏକାତ୍ମ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ଦେବୀ ବର ଦେଇ ମଧ୍ୟ କହନ୍ତି ଯେ ଦେବ ଓ ଅସୁର ଉଭୟ ତାଙ୍କ ସୃଷ୍ଟି; ତେଣୁ ସେ ମିତ ଉପାୟ ନେଇ ଦୂତ ପଠାଇ ଦୈତ୍ୟକୁ ସ୍ୱର୍ଗ ଛାଡ଼ିବାକୁ ଆଜ୍ଞା ଦିଅନ୍ତି। ଦୈତ୍ୟର ଅହଂକାର ବଢ଼ି ଦେବୀ ପ୍ରତି ଅଶୋଭନ ପ୍ରସ୍ତାବ ହେଲେ, ଦେବୀ ନିଜ ସନ୍ନିଧିରୁ ଭୟଙ୍କର ସେନା ସୃଷ୍ଟି କରି ତାହାର ବଳକୁ ନାଶ କରନ୍ତି। ପୂର୍ବବରରୁ ଦୈତ୍ୟ ଅମର/ଅଚଳ ବୋଲି କୁହାଯାଇଥିବାରୁ ଦେବୀ ତାକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବଧ ନକରି ନିଜ ପାଦୁକା ସ୍ଥାପନ କରି ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରନ୍ତି ଓ ରକ୍ଷାବ୍ୟବସ୍ଥା ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରନ୍ତି। ଅର୍ବୁଦରେ ବିଶେଷତଃ ଚୈତ୍ର ଶୁକ୍ଲ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀରେ ସେ ନିଜ ସାନ୍ନିଧ୍ୟ ଦେବାକୁ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରନ୍ତି; ସେଠାରେ ଦର୍ଶନ ଓ ପାଦୁକାପୂଜା ମହାପୁଣ୍ୟ, ମୋକ୍ଷୋପଯୋଗୀ ଫଳ ଓ ପୁନର୍ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତି ଦିଏ। ଶେଷରେ ଫଳଶ୍ରୁତି—ଏହି ଆଖ୍ୟାନକୁ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ପାଠ କିମ୍ବା ସ୍ତୁତି କଲେ ମହାପାପ ନାଶ ହୁଏ ଓ ଜ୍ଞାନମୟ ଭକ୍ତି ବଢ଼େ।
Adhyaya 23
शुक्लतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of Śukla Tīrtha)
ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ଋଷି ରାଜାଙ୍କୁ ଶୁକ୍ଳତୀର୍ଥ ନାମକ ଅନୁପମ ତୀର୍ଥର ମାହାତ୍ମ୍ୟ କହନ୍ତି। ଶମିଲାକ୍ଷ ନାମର ଜଣେ ରଜକ ନୀଳରେ ରଙ୍ଗାଇଥିବା ବସ୍ତ୍ର ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଇଥିବା ଦେଖି ଭୟଭୀତ ହୋଇ ପରିବାର ସହ ପଳାଇବାକୁ ଭାବେ। ତାଙ୍କ ଦୁଃଖିତ କନ୍ୟା ଦାଶ-କନ୍ୟା (ମାଛଧରା ସମୁଦାୟର ଝିଅ)ଙ୍କୁ କଥା କହେ। ସେ ଉପାୟ ଦେଉଛି—ଅର୍ବୁଦରେ ଗୋଟିଏ ନିର୍ଝର ଅଛି; ତାହାର ଜଳରେ ପକାଇଲେ ବସ୍ତୁ ତୁରନ୍ତ ଶୁକ୍ଳ, ଅର୍ଥାତ୍ ଧଳା ହୋଇଯାଏ; ମାଛଧରାମାନେ ଓ ତାଙ୍କ ଭାଇମାନେ ଏହି ପ୍ରଭାବ ଜାଣନ୍ତି। ରଜକ ସେହି କଥା ଅନୁସାରେ ସେଠାରେ ବସ୍ତ୍ର ଧୋଇ ଦେଖେ—ବସ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ତୁରନ୍ତ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଧଳା ଓ ଦୀପ୍ତିମାନ ହୋଇଯାଏ, ଭୟର କାରଣ ନଷ୍ଟ ହୁଏ। ସେ ଘଟଣା ରାଜାଙ୍କୁ ଜଣାଏ। ରାଜା ମଧ୍ୟ ଅନ୍ୟ ରଙ୍ଗା ବସ୍ତ୍ର ଜଳରେ ପକାଇ ସେହି ପରିବର୍ତ୍ତନ ଦେଖି, ବିଧିମତେ ସ୍ନାନାଦି କରନ୍ତି। ପରେ ରାଜା ରାଜ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରି ସେହି ତୀର୍ଥରେ ତପସ୍ୟା କରି, ତୀର୍ଥପ୍ରଭାବରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସିଦ୍ଧି ପାଆନ୍ତି। ଫଳଶ୍ରୁତିରେ କୁହାଯାଇଛି—ଏକାଦଶୀରେ ସେଠାରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କଲେ କୁଳୋଦ୍ଧାର ଓ ସ୍ୱର୍ଗପ୍ରାପ୍ତି; ଏବଂ ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କଲେ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ପାପନାଶ ହୋଇ ନିଷ୍ପାପତ୍ୱ ମିଳେ।
Adhyaya 24
कात्यायनीमाहात्म्यवर्णनम् (Kātyāyanī Māhātmya—Account of the Goddess’s Glory at Arbuda)
ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ରାଜାଙ୍କୁ ପ୍ରଭାସଖଣ୍ଡରେ ଅର୍ବୁଦ ପର୍ବତର ଗୁହାକୁ ନେଇଯାଉଥିବା ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି; ସେଠାରେ ଶୁମ୍ଭହନ୍ତ୍ରୀ ଦେବୀ କାତ୍ୟାୟନୀ ସାକ୍ଷାତ୍ ବିରାଜିତ। ଶୁମ୍ଭ ନାମକ ମହାବଳ ଦାନବ ଶଙ୍କରଙ୍କ ବରରେ ସ୍ତ୍ରୀ ବ୍ୟତୀତ ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ଅବଧ୍ୟ ହୋଇ ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ପରାଜିତ କରି ଜଗତ ଉପରେ ଅଧିକାର କଲା। ତେଣୁ ଦେବତାମାନେ ଅର୍ବୁଦକୁ ଯାଇ ତପସ୍ୟା କରି, ଦେବୀଙ୍କ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ରୂପକୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରି ଶୁମ୍ଭବଧ ଦ୍ୱାରା ଧର୍ମବ୍ୟବସ୍ଥା ପୁନଃସ୍ଥାପନ ପାଇଁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରନ୍ତି। ଦେବୀ ସ୍ତ୍ରୀ ବୋଲି ଜାଣି ଶୁମ୍ଭ ଅବମାନ କରି ତାଙ୍କୁ ଧରିଆଣିବାକୁ ଦାନବମାନଙ୍କୁ ପଠାଏ; ଦେବୀ କେବଳ ଦୃଷ୍ଟିରେ ସେମାନଙ୍କୁ ଭସ୍ମ କରିଦିଅନ୍ତି। କ୍ରୋଧରେ ଖଡ୍ଗ ଧରି ଶୁମ୍ଭ ନିଜେ ଆସିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ଦଗ୍ଧ ହୁଏ; ଅବଶିଷ୍ଟ ଦାନବମାନେ ପାତାଳକୁ ପଳାନ୍ତି। ଦେବତାମାନେ ଦେବୀଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରି ବର ମାଗିଲେ, ଦେବୀ କହନ୍ତି—ମୁଁ ଅର୍ବୁଦରେ ନିତ୍ୟ ରହିବି, ଏହି ସ୍ଥାନ ସଦା ଦେବସୁଲଭ ହେବ। ଯଜ୍ଞ-ଦାନ ବିନା ସ୍ୱର୍ଗ ସୁଲଭ ହୋଇଯିବ କି ନାହିଁ ବୋଲି ଶଙ୍କା ଉଠେ; ତାହାର ସମାଧାନ ଭାବେ କାଳନିୟମ କୁହାଯାଏ—ଶୁକ୍ଳାଷ୍ଟମୀ ଦିନ ଦେବତାମାନେ ସେଠାରେ ଦେବୀଙ୍କ ଦର୍ଶନ କରିବେ। ଫଳଶ୍ରୁତି: ଯେ ଶୁକ୍ଳାଷ୍ଟମୀରେ ସ୍ଥିରଚିତ୍ତରେ ଦେବୀଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ କରେ, ସେ ଦୁର୍ଲଭ ଇଷ୍ଟସିଦ୍ଧି ମଧ୍ୟ ପାଏ।
Adhyaya 25
पिंडारकतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of Piṇḍāraka Tīrtha)
ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ପିଣ୍ଡାରକ ତୀର୍ଥର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି; ଏହା ପାପହର ତୀର୍ଥ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ମଙ୍କି ନାମକ ଏକ ସରଳମନା ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଆରମ୍ଭରେ ବ୍ରାହ୍ମଣୋଚିତ କର୍ମରେ ଅକୁଶଳ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏକ ସୁନ୍ଦର ପର୍ବତରେ ମହିଷ ରକ୍ଷା କରି ଧନ ଅର୍ଜନ କରେ। ବହୁ କଷ୍ଟରେ ସେ ଛୋଟ ଏକ ଯୁଗଳ ବଳଦ କିଣେ; କିନ୍ତୁ ଅପ୍ରତ୍ୟାଶିତ ଭାବେ ଉଠ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଘଟଣାରେ ବଳଦଦୁଇଟିର ଗଳା ଗୁଞ୍ଜି ଯାଇ ସେମାନେ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାନ୍ତି। ଏହି ପରିବର୍ତ୍ତନରେ ମଙ୍କିଙ୍କ ମନେ ବୈରାଗ୍ୟ ଜାଗେ; ସେ ଗ୍ରାମଜୀବନ ତ୍ୟାଗ କରି ବନକୁ ଯାଇ ଅର୍ବୁଦ ପର୍ବତର ଏକ ନିର୍ଝର ପାଖକୁ ପହଞ୍ଚେ। ସେଠାରେ ତ୍ରିକାଳ ସ୍ନାନ ଓ ଦୀର୍ଘକାଳ ଗାୟତ୍ରୀ-ଜପ କରି ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇ ଦିବ୍ୟଦର୍ଶନ ପାଏ। ସେହି ସମୟରେ ଶଙ୍କର (ଶିବ) ଗୌରୀ ସହ ପର୍ବତରେ ବିହାର କରୁଥିବାବେଳେ ତପସ୍ବୀ ତାଙ୍କୁ ଦେଖେ। ମଙ୍କି ଭକ୍ତିରେ ପ୍ରଣାମ କରି ବର ମାଗେ—ଲୋକିକ ଲାଭ ନୁହେଁ, ଶିବଙ୍କ ଗଣ ହେବା ଓ ତୀର୍ଥଟି ତାଙ୍କ ନାମରେ ‘ପିଣ୍ଡାରକ’ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେବା। ଶିବ ବର ଦିଅନ୍ତି: ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ସେ ଗଣ ହେବ, ସ୍ଥାନଟି ପିଣ୍ଡାରକ ନାମରେ ଖ୍ୟାତ ହେବ, ଏବଂ ମହାଷ୍ଟମୀ ଦିନ ଶିବଙ୍କ ବିଶେଷ ସାନ୍ନିଧ୍ୟ ରହିବ। ଅଷ୍ଟମୀ ତିଥିରେ ସ୍ନାନ କରୁଥିବା ଲୋକେ ଶିବନିତ୍ୟ ପରମଧାମ ପାଆନ୍ତି। ଅଧ୍ୟାୟରେ ମନ୍ତ୍ରସହିତ ସ୍ନାନବିଧି ଓ ଦାନର ମହତ୍ତ୍ୱ, ବିଶେଷକରି ଅଷ୍ଟମୀରେ ମହିଷଦାନ ଇହ-ପରଲୋକରେ ଇଚ୍ଛିତ ଫଳଦାୟକ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।
Adhyaya 26
कनखलतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of Kanakhala Tīrtha)
ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ଋଷି ରାଜାଙ୍କୁ ପାପନାଶକ ପର୍ବତରେ ଅବସ୍ଥିତ କନଖଲ ତୀର୍ଥର ମାହାତ୍ମ୍ୟ କହନ୍ତି। ପୂର୍ବେ ସୁମତି ନାମକ ରାଜା ସୂର୍ଯ୍ୟଗ୍ରହଣ ସମୟରେ ଅର୍ବୁଦକୁ ଯାଇ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଦାନ ପାଇଁ ଶୁଦ୍ଧ ସୁନା ନେଇଥିଲେ। ଅସାବଧାନତାରେ ସେ ସୁନା ପାଣିରେ ପଡ଼ିଗଲା; ବହୁତ ଖୋଜିଲେ ମଧ୍ୟ ମିଳିଲା ନାହିଁ, ତେଣୁ ସେ ପଶ୍ଚାତ୍ତାପରେ ଘରକୁ ଫେରିଲେ ଏବଂ ପରେ ଆଉ ଗୋଟିଏ ଗ୍ରହଣରେ ସ୍ନାନ ପାଇଁ ପୁଣି ସେଠାକୁ ଆସିଲେ। ସେତେବେଳେ ଗୋଟିଏ ଅଶରୀରୀ ବାଣୀ ଶୁଣାଗଲା—ଏହି ତୀର୍ଥରେ ଇହଲୋକ କିମ୍ବା ପରଲୋକରେ “ହାନି” ନାହିଁ; ପାଣିରେ ପଡ଼ିଥିବା ସୁନା କୋଟିଗୁଣ ହୋଇ ପ୍ରକଟ ହୁଏ। ପୂର୍ବ ଭୁଲର ପଶ୍ଚାତ୍ତାପ ଭବିଷ୍ୟତର ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଓ ଦାନରେ ‘ସଂଖ୍ୟା/ପରିମାଣ’ ଭାବେ ଫଳ ଦେଇଥାଏ। ବାଣୀର ଆଦେଶରେ ଖୋଜି ସେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଓ ପ୍ରଚୁର, ବହୁଗୁଣିତ ସୁନା ପୁଣି ପାଇଲେ। ତୀର୍ଥପ୍ରଭାବ ଜାଣି ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ମହାଦାନ କରି ତାହା ପିତୃଦେବତାଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କଲେ। ସେଇ ଦାନଫଳରେ ସେ ଧନଦ ନାମକ ଯକ୍ଷ ହେଲେ—ବିଭିନ୍ନ ଧନ-ସମ୍ପଦ ଦେବାଳୁ। ଶେଷରେ ବିଧି—ଏହି ତୀର୍ଥରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଗ୍ରହଣରେ କରାଯାଇଥିବା ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଆକଳ୍ପ ପିତୃମାନଙ୍କୁ ତୃପ୍ତ କରେ; ସ୍ନାନ ଋଷି, ଦେବ ଓ ମହାନାଗମାନଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରି ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ପାପନାଶ କରେ। ତେଣୁ ଯଥାଶକ୍ତି ସ୍ନାନ, ଦାନ ଓ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିବା ଉଚିତ।
Adhyaya 27
चक्रतीर्थप्रभाववर्णनम् | Description of the Efficacy of Cakra Tīrtha
ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ରାଜଶ୍ରୋତାଙ୍କୁ କହନ୍ତି—ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଚକ୍ରତୀର୍ଥକୁ ଯାଅ। ଏହି ତୀର୍ଥର ପବିତ୍ରତା ଏକ ପୁରାତନ କଥାରେ ଭିତ୍ତି କରିଛି—ପୂର୍ବେ ପ୍ରଭବିଷ୍ଣୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ଦାନବମାନଙ୍କୁ ସଂହାର କରି ସେଠାରେ ନିଜ ଚକ୍ରକୁ ବିସର୍ଜନ କରିଥିଲେ। ପରେ ସ୍ୱଚ୍ଛ ନିର୍ଝରରେ ସ୍ନାନ କରି ଜଳକୁ ଶୁଦ୍ଧ କଲେ; ଭଗବାନଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ସ୍ପର୍ଶରୁ ଏହି ତୀର୍ଥର ବିଶେଷ ମେଧ୍ୟତା ହୋଇଛି ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ତାପରେ ବିଧି—ହରିଙ୍କ ଶୟନ ଓ ବୋଧନ ଅବସରରେ ଯେ ଏଠାରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରେ, ତାଙ୍କ ପିତୃମାନେ ଏକ କଳ୍ପ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତୃପ୍ତ ରହନ୍ତି। ଶେଷରେ ଏହାକୁ ପ୍ରଭାସଖଣ୍ଡସ୍ଥ ଅର୍ବୁଦଖଣ୍ଡର ୨୭ତମ ଅଧ୍ୟାୟ ବୋଲି ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଇଛି।
Adhyaya 28
मानुष्यतीर्थप्रभाववर्णनम् | The Glory and Efficacy of Mānuṣya-Tīrtha
ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ଋଷି ରାଜଶ୍ରୋତାଙ୍କୁ “ମାନୁଷ୍ୟ-ହ୍ରଦ/ମାନୁଷ୍ୟ-ତୀର୍ଥ” ନାମକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପୁଣ୍ୟଦାୟକ ଜଳତୀର୍ଥର ମାହାତ୍ମ୍ୟ କହନ୍ତି। ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କଲେ ମାନବଭାବ ସ୍ଥିର ରହେ; ଗୁରୁ ପାପଭାର ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ପଶୁଯୋନିକୁ ପତିତ ହୁଏନା—ଏହି ଅଧ୍ୟାୟର ମୂଳ ଦାବି। କଥାରେ ଦେଖାଯାଏ, ସିକାରୀମାନଙ୍କ ତାଡନାରେ ହରିଣମାନଙ୍କ ଝୁଣ୍ଡ ସେହି ଜଳରେ ପ୍ରବେଶ କରିବାମାତ୍ରେ ତୁରନ୍ତ ମଣିଷ ହୋଇଯାଏ ଏବଂ ପୂର୍ବଜନ୍ମ ସ୍ମୃତି ରଖେ। ଅସ୍ତ୍ରଧାରୀ ସିକାରୀମାନେ ଆସି ହରିଣଙ୍କ ପଥ ପଚାରିଲେ, ନବମାନବମାନେ କହନ୍ତି—ଏହା କେବଳ ତୀର୍ଥପ୍ରଭାବରୁ ଘଟିଛି। ତେଣୁ ସିକାରୀମାନେ ଅସ୍ତ୍ର ତ୍ୟାଗ କରି ସ୍ନାନ କରନ୍ତି ଏବଂ ଧାର୍ମିକ “ସିଦ୍ଧି” ପାଆନ୍ତି। ତୀର୍ଥର ପାପହର ଶକ୍ତି ଦେଖି ଶକ୍ର (ଇନ୍ଦ୍ର) ଧୂଳି ଭରି ଏହାକୁ ନିଷ୍ପ୍ରଭ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରେ; ତଥାପି ପରମ୍ପରାନୁସାରେ ଏହାର ପ୍ରଭାବ ଅକ୍ଷୁଣ୍ଣ ରହେ। ବୁଧାଷ୍ଟମୀ ଦିନ ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କରୁଥିବା ଲୋକ ପଶୁଭାବ ପାଉନାହାନ୍ତି ଏବଂ ଶ୍ରାଦ୍ଧ-ଦାନରେ ପିତୃମେଧର ପୂର୍ଣ୍ଣ ଫଳ ଲାଭ କରନ୍ତି।
Adhyaya 29
Kapilā-tīrtha Māhātmya (कपिलातीर्थमाहात्म्यम्) — The Ethics of Satya and Pilgrimage Merit
ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ମୁନି କପିଲା-ତୀର୍ଥକୁ ଯିବାର ପ୍ରଶଂସିତ କ୍ରମ ଓ ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କଲେ ସଞ୍ଚିତ ଦୋଷ ନାଶ ହୁଏ ବୋଲି ମାହାତ୍ମ୍ୟ କହନ୍ତି। ସୁପ୍ରଭା ନାମକ ରାଜା ଶିକାରାସକ୍ତିରେ ଦୁଧପିଉଥିବା ଶାବକକୁ ପାଳୁଥିବା ହରିଣୀକୁ ମାରିଦିଏ। ମୃତ୍ୟୁକାଳେ ହରିଣୀ ଏହାକୁ କ୍ଷାତ୍ରଧର୍ମବିରୋଧୀ କର୍ମ ବୋଲି ନିନ୍ଦା କରି ଶାପ ଦିଏ—ସେ ପର୍ବତ ଢାଳରେ ଭୟଙ୍କର ବାଘ ହେବ, ଏବଂ କପିଲା ନାମର ଦୁଧାଳୁ ଗାଈଙ୍କ ସାକ୍ଷାତରେ ମୁକ୍ତି ପାଇବ। ଶାପରେ ରାଜା ବାଘ ହୋଇ ପରେ ଝୁଣ୍ଡରୁ ଅଲଗା ହୋଇଥିବା କପିଲାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖୀନ ହୁଏ। କପିଲା ନିଜ ବଛା ପାଖକୁ ଯାଇ ଫେରିବା ପାଇଁ ଅନୁମତି ମାଗି, ଫେରିଆସିବି ବୋଲି ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରେ। ପ୍ରତିଜ୍ଞା ଭଙ୍ଗ ହେଲେ ମହାପାପଫଳ ଭୋଗିବି ବୋଲି ନିଜ ଉପରେ ଦୀର୍ଘ ଶପଥମାଳା ଦେଇ ସତ୍ୟକୁ ଦୃଢ଼ କରେ। ବାଘ ତାହାର ସତ୍ୟରେ ଦ୍ରବିତ ହୋଇ ଛାଡ଼ିଦିଏ। କପିଲା ବଛାକୁ ଦୁଧ ପିଆଇ ସାବଧାନତା ଓ ଅଲୋଭର ଶିକ୍ଷା ଦେଇ, ଗୋସମାଜକୁ ବିଦାୟ ଦେଇ, କଥା ରଖି ଫେରିଆସେ। ସେତେବେଳେ ସତ୍ୟ ହଜାର ଅଶ୍ୱମେଧଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୋଲି ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୁଏ; ବାଘ ତାକୁ ଛାଡ଼ିଦିଏ ଓ ରାଜା ସେଇ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ମାନବରୂପ ପୁନଃ ପାଏ। କପିଲା ପାଣି ମାଗିଲେ ରାଜା ବାଣରେ ଭୂମି ଭେଦି ଶୁଦ୍ଧ, ଶୀତଳ ଝରଣା ପ୍ରକଟ କରେ। ଧର୍ମ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ହୋଇ ବର ଦେଇ ତୀର୍ଥର ନାମ ଓ ଫଳ କହନ୍ତି—ବିଶେଷକରି ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀରେ ସ୍ନାନ, ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଓ ଦାନ କଲେ ଗୁଣିତ, ଅକ୍ଷୟ ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ; ଛୋଟ ପ୍ରାଣୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଜଳସ୍ପର୍ଶରେ ଲାଭ ପାଆନ୍ତି। ଶେଷରେ ଦିବ୍ୟ ବିମାନ ଆସି କପିଲା, ତାଙ୍କ ଗୋସମାଜ ଓ ରାଜା ଦିବ୍ୟ ଗତି ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ଉପସଂହାରରେ ଯଥାଶକ୍ତି ସେଠାରେ ସ୍ନାନ-ଶ୍ରାଦ୍ଧ-ଦାନ କରିବାକୁ ପ୍ରେରଣା ଦିଆଯାଏ।
Adhyaya 30
अग्नितीर्थमाहात्म्य (Agni-tīrtha Māhātmya: The Glory of Agni Tirtha)
ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ଯୟାତିଙ୍କୁ ଅଗ୍ନି-ତୀର୍ଥ ଦର୍ଶନ ଓ ସ୍ନାନ କରିବାକୁ ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି—ଏହା ପରମ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ, ଯେଉଁଠାରେ ଏକଦା ଅଗ୍ନି ‘ଲୁପ୍ତ’ ହୋଇଥିଲେ ଓ ପରେ ଦେବମାନେ ତାଙ୍କୁ ପୁନଃ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥିଲେ। ବାରୋ ବର୍ଷ ଦୀର୍ଘ ଅନାବୃଷ୍ଟିରୁ ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ ଓ ସାମାଜିକ ଅବ୍ୟବସ୍ଥା ହୁଏ। ଭୁଖରେ ଦୁର୍ବଳ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଚାଣ୍ଡାଳ ବସତିକୁ ପହଞ୍ଚି ମୃତ କୁକୁରକୁ ରାନ୍ଧି ଅଗ୍ନିରେ ଆହୁତି ଦିଅନ୍ତି; ଏହାକୁ ‘ଅଭକ୍ଷ୍ୟ-ଭକ୍ଷଣ’ ଭାବେ ଦୂଷିତ କର୍ମ କୁହାଯାଇଛି। ଅଶୁଦ୍ଧ ଆହୁତିରେ ବାଧ୍ୟ ହେବାକୁ ଅଗ୍ନି ଅସ୍ୱୀକାର କରି, ବର୍ଷା ରୋକାର କାରଣ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଶାସନଦୋଷ ବୋଲି ଭାବି ମର୍ତ୍ୟଲୋକ ଛାଡ଼ି ଯାଆନ୍ତି। ଫଳରେ ଅଗ୍ନିଷ୍ଟୋମ ଆଦି ଯଜ୍ଞକ୍ରିୟା ଅଟକିଯାଏ ଓ ଲୋକସ୍ଥିତି ଅସ୍ଥିର ହୁଏ। ଦେବମାନେ ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ ଖୋଜନ୍ତି; ଏକ ଶୁକ (ଟିଆ) ତାଙ୍କ ଗତିର ସଙ୍କେତ ଦିଏ। ଅଗ୍ନି ପ୍ରଥମେ ଶମୀ/ଅଶ୍ୱତ୍ଥ ଗଛରେ, ପରେ ଅର୍ବୁଦ ପର୍ବତର ଜଳାଶୟରେ ଲୁଚି ଅଦୃଶ୍ୟ ରହନ୍ତି। ଏକ ଦର୍ଦୁର (ବେଙ୍ଗ) ନିର୍ଝରରେ ତାଙ୍କ ସ୍ଥାନ ଖୋଲାସା କରିଦେଲେ, ଅଗ୍ନି ତାକୁ ‘ବିଜିହ୍ୱତ୍ୱ’ (ଜିଭାଦୋଷ) ଶାପ ଦିଅନ୍ତି। ଦେବମାନେ ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି—ସେ ଦେବମୁଖ, ଯଜ୍ଞର ପ୍ରାଣ ଓ ଜଗତର ଆଧାର। ଅଗ୍ନି ଅପବିତ୍ର ଆହୁତି ନେଇ ନିଜ ଅଭିଯୋଗ କହନ୍ତି। ଇନ୍ଦ୍ର ଦେବାପି-ପ୍ରତୀପ-ଶାନ୍ତନୁଙ୍କ ଉତ୍ତରାଧିକାର କଥା ସହ ଜଡିତ ରାଜଧର୍ମ କାରଣ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରି ମେଘମାନଙ୍କୁ ବର୍ଷା କରିବାକୁ ଆଦେଶ ଦିଅନ୍ତି। ବର୍ଷା ଫେରିଲେ ଅଗ୍ନି ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ସେଠାରେ ରହିବାକୁ ସମ୍ମତି ଦେଇ ଏହି ଜଳାଶୟ ‘ଅଗ୍ନି-ତୀର୍ଥ’ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଉ ବୋଲି ଚାହାନ୍ତି। ଫଳଶ୍ରୁତି—ବିଧିପୂର୍ବକ ସ୍ନାନରେ ଅଗ୍ନିଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତି, ତିଳଦାନରେ ଅଗ୍ନିଷ୍ଟୋମ ଫଳ, ଏବଂ ଏହି ମାହାତ୍ମ୍ୟ ପାଠ/ଶ୍ରବଣରେ ଦିନ-ରାତି ସଞ୍ଚିତ ପାପ ନାଶ ହୁଏ।
Adhyaya 31
रक्तानुबन्धतीर्थ-माहात्म्य (Māhātmya of the Raktānubandha Tīrtha)
ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ଋଷି ପ୍ରସିଦ୍ଧ ରକ୍ତାନୁବନ୍ଧ ତୀର୍ଥକୁ କେନ୍ଦ୍ର କରି ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତର କଥା କହନ୍ତି। ଯୁଦ୍ଧରୁ ଫେରିଥିବା ରାଜା ଇନ୍ଦ୍ରସେନ ନିଜ ପତ୍ନୀ ସୁନନ୍ଦାଙ୍କ ପତିବ୍ରତା-ନିଷ୍ଠା ପରୀକ୍ଷା ପାଇଁ ଛଳରେ ଦୂତ ପଠାଇ ନିଜ ମୃତ୍ୟୁ ସମ୍ବାଦ ମିଥ୍ୟାରେ ଦେଲେ। ପତିପ୍ରାଣା ସୁନନ୍ଦା ସେ ଖବର ଶୁଣି ତୁରନ୍ତ ପ୍ରାଣତ୍ୟାଗ କଲେ। ତାପରେ ରାଜାଙ୍କ ଉପରେ ସ୍ତ୍ରୀବଧ ଦୋଷର କର୍ମଫଳ ଭାବେ ଦ୍ୱିତୀୟ ଛାୟା, ଦେହରେ ଭାର, ତେଜ ହ୍ରାସ ଓ ଦୁର୍ଗନ୍ଧ ଭଳି ଅଶୁଚି-ଲକ୍ଷଣ ପ୍ରକଟ ହେଲା। ଶୁଦ୍ଧି ପାଇଁ ସେ ଅନ୍ତ୍ୟେଷ୍ଟିକ୍ରିୟା କରି କାଶୀ, କପାଳମୋଚନ ଆଦି ଅନେକ ତୀର୍ଥ ଦୀର୍ଘକାଳ ଭ୍ରମଣ କଲେ, ତଥାପି ଦୋଷ ହଟିଲା ନାହିଁ। ଦୀର୍ଘ ପରିଭ୍ରମଣ ପରେ ଅର୍ବୁଦ (ଆବୁ) ପର୍ବତରେ ପହଞ୍ଚି ରକ୍ତାନୁବନ୍ଧରେ ସ୍ନାନ କରିବା ସହିତ ଦ୍ୱିତୀୟ ଛାୟା ଲୁପ୍ତ ହେଲା ଓ ଶୁଭ ଲକ୍ଷଣ ଫେରିଲା। କିନ୍ତୁ ତୀର୍ଥସୀମା ଛାଡ଼ିଲେ ଦୋଷ ପୁଣି ଆସିଲା; ତୁରନ୍ତ ଫେରି ସ୍ନାନ କରି ପୁଣି ଶୁଦ୍ଧ ହେଲେ—ଏହା ତୀର୍ଥର ସୀମାବଦ୍ଧ ପ୍ରଭାବକୁ ଦର୍ଶାଏ। ତୀର୍ଥର ପରମ ମାହାତ୍ମ୍ୟ ବୁଝି ରାଜା ଦାନ କଲେ, ଚିତା ରଚି ବୈରାଗ୍ୟରେ ଅଗ୍ନିପ୍ରବେଶ କରି ଶିବଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ। ଫଳଶ୍ରୁତିରେ କୁହାଯାଇଛି—ସେଠାରେ ଅର୍ପଣ ଓ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଫଳଦାୟକ; ସୂର୍ଯ୍ୟସଂକ୍ରାନ୍ତିରେ ସ୍ନାନ ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟା ଦୋଷ ମଧ୍ୟ ନାଶ କରେ; ଗ୍ରହଣକାଳରେ ବିଶେଷତଃ ଗୋଦାନାଦି ଦାନରେ ସାତ ପୁରୁଷର ଉଦ୍ଧାର ହୁଏ।
Adhyaya 32
Mahāvināyaka-prādurbhāvaḥ and Mahāvināyakī-śānti (महाविनायकप्रादुर्भावः / महाविनायकीशान्तिः)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ଋଷି ରାଜା ଯୟାତିଙ୍କୁ ମହାବିନାୟକଙ୍କ ଦର୍ଶନ-ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଓ ବିଧି କହିଛନ୍ତି। ମହାବିନାୟକଙ୍କ ଦର୍ଶନମାତ୍ରେ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ‘ନିର୍ବିଘ୍ନତ୍ୱ’ ଲାଭ ହୁଏ ବୋଲି ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ମିଳେ। ଯୟାତି ତାଙ୍କ ମହତ୍ତ୍ୱର କାରଣ ପଚାରିଲେ, ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ଉତ୍ପତ୍ତିକ୍ରମ କହନ୍ତି—ପାର୍ବତୀ ଦେହଲେପରୁ ଏକ ଶିଶୁରୂପ ଗଢ଼ିଥିଲେ; କିନ୍ତୁ ସାମଗ୍ରୀ ଅଭାବରୁ ଆରମ୍ଭରେ ସେ ଶିରୋହୀନ ଥିଲା। ପରେ ସ୍କନ୍ଦଙ୍କୁ ଶିର ଆଣିବାକୁ କୁହାଗଲା; ସଂଯୋଗବଶତଃ ଏକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବଳବାନ ଗଜଶିର ମିଳି ତାହା ସ୍ଥାପିତ ହେଲା। ଗୌରୀ ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ପ୍ରାଣପ୍ରତିଷ୍ଠା କରି ଶିବଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କଲେ। ଶିବ ଗଜମୁଖକୁ ତାଙ୍କ ‘ମହତ୍ତ୍ୱ’ର ଆଧାର ଘୋଷଣା କରି ‘ମହାବିନାୟକ’ ନାମ ଦେଲେ, ଗଣାଧିପତ୍ୟ ପ୍ରଦାନ କଲେ ଏବଂ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟାରମ୍ଭରେ ପ୍ରଥମେ ସ୍ମରଣୀୟ କଲେ—ଯେପରି କାମ ନଷ୍ଟ ନ ହେଉ ଓ ବିଘ୍ନ ନ ଆସୁ। ତାପରେ ତାଙ୍କ ଚିହ୍ନ-ଉପକରଣ ବର୍ଣ୍ଣିତ—ସ୍କନ୍ଦ କ୍ରୀଡାୟୁଧ ଭାବେ ପ୍ରିୟ କୁଠାର ଦେଲେ, ଗୌରୀ ମୋଦକପାତ୍ର ଦେଲେ, ଏବଂ ଏକ ମୂଷିକ ପ୍ରାଦୁର୍ଭୂତ ହୋଇ ବାହନ ହେଲା। ଫଳଶ୍ରୁତିରେ ମାଘ ଶୁକ୍ଳ ଚତୁର୍ଥୀରେ ଉପବାସ ସହ ଦର୍ଶନ କଲେ ଜ୍ଞାନଲାଭ, ସମୀପର ନିର୍ମଳଜଳ କୁଣ୍ଡରେ ସ୍ନାନ-ପୂଜା କଲେ ସନ୍ତାନମଙ୍ଗଳ, ଏବଂ ‘ଗଣାନାଂ ତ୍ୱେ’ ମନ୍ତ୍ର ସହ ତିନିଥର ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କଲେ ଅନିଷ୍ଟନିବାରଣ ହୁଏ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ଶେଷରେ ଯୟାତି ମହାବିନାୟକୀ-ଶାନ୍ତିର ବିଧି ପଚାରନ୍ତି। ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ଦୋଷବର୍ଜିତ ଦିନ ଓ ବଳବାନ ଚନ୍ଦ୍ରସ୍ଥିତି ଚୟନ କରି ବେଦୀ-ମଣ୍ଡପ ନିର୍ମାଣ, ଅଷ୍ଟଦଳ ପଦ୍ମମଣ୍ଡଳ ରଚନା, ଲୋକପାଳ ଓ ମାତୃକା ଆବାହନ, ଜଳପୂର୍ଣ୍ଣ କଳଶ ସ୍ଥାପନ ଓ ଅର୍ପଣ, ଗ୍ରହହୋମ ସହ ହୋମ, ‘ଗଣାନାଂ ତ୍ୱେ’ ମନ୍ତ୍ରର ବହୁସଂଖ୍ୟକ ଜପ, ଏବଂ ଶ୍ରୀସୂକ୍ତାଦି ବେଦପାଠ ସହ ଯଜମାନ ସ୍ନାପନ କରି ସମାପନ—ଏହି କ୍ରମ କହନ୍ତି। ଏହାଦ୍ୱାରା ବିଘ୍ନ, ଉପଦ୍ରବ ଓ ଅଶୁଭ ନିମିତ୍ତ ଶାନ୍ତ ହୁଏ; ଚତୁର୍ଥୀରେ ପାଠ-ଶ୍ରବଣ ନିତ୍ୟ ନିର୍ବିଘ୍ନତା ଦେଇଥାଏ ଏବଂ ଏକାଗ୍ର ପୂଜାରେ ଗଣନାଥଙ୍କ କୃପାରୁ ଇଷ୍ଟସିଦ୍ଧି ମିଳେ।
Adhyaya 33
पार्थेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of Pārtheśvara)
ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ପାର୍ଥେଶ୍ୱର-ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାର ମାହାତ୍ମ୍ୟ କହିଛନ୍ତି—ଏହା ପାପନାଶକ ସ୍ଥାନ; ଏଠାରେ ଦର୍ଶନମାତ୍ରେ ନାନା ପ୍ରକାର ଦୋଷରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି (ଶ୍ଲୋ. ୧)। ସେଠାରେ ଦେବଳଙ୍କ ପ୍ରିୟା ପତିବ୍ରତା ପାର୍ଥାଙ୍କ ପରିଚୟ ମିଳେ; ସେ ଏହି ସ୍ଥାନରେ ତପ କରନ୍ତି (ଶ୍ଲୋ. ୨)। ପୂର୍ବଜନ୍ମରେ ସେ ନିଃସନ୍ତାନ ଋଷିଙ୍କ ପତ୍ନୀ ଥିଲେ; ଗାଢ଼ ବୈରାଗ୍ୟ ପାଇ ଅର୍ବୁଦ ପର୍ବତକୁ ଯାଇ ଦୀର୍ଘକାଳ ବାୟୁଆହାର, ଉପବାସ ଓ ମନସିକ ସମତା ସହିତ ଘୋର ତପ କଲେ (ଶ୍ଲୋ. ୩–୪)। ହଜାର ବର୍ଷ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲାପରେ ପୃଥିବୀ ଫାଟି ହଠାତ୍ ଏକ ଶିବଲିଙ୍ଗ ପ୍ରକଟ ହେଲା; ଆକାଶବାଣୀ କହିଲା—ତୁମ ଭକ୍ତିରୁ ଏହି ପରମ ପବିତ୍ର ଲିଙ୍ଗ ଉଦ୍ଭବିତ, ଏହାକୁ ପୂଜା କର (ଶ୍ଲୋ. ୫–୬)। ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସଙ୍କଳ୍ପରେ କରାଯାଇଥିବା ପୂଜା ଇଚ୍ଛିତ ଫଳ ଦେଇଥାଏ ଏବଂ ଏହି ଲିଙ୍ଗ ‘ପାର୍ଥେଶ୍ୱର’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେବ ବୋଲି ଘୋଷଣା ହୁଏ (ଶ୍ଲୋ. ୭–୮)। ପାର୍ଥା ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ପୂଜା କରି ବଂଶଧର ଶତ ପୁତ୍ର ପାଇଥିବା କଥା ଯୋଡ଼ାଯାଏ; ତୀର୍ଥର କୀର୍ତ୍ତି ପ୍ରସାରିତ ହୁଏ ଓ ଶୁଦ୍ଧ ଗୁହାଜଳସ୍ରୋତର ଉଲ୍ଲେଖ ମିଳେ (ଶ୍ଲୋ. ୯–୧୦)। ସେଠାରେ ସ୍ନାନ ଓ ଭକ୍ତିସହ ଲିଙ୍ଗଦର୍ଶନ କଲେ ସନ୍ତାନସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ସାଂସାରିକ ଦୁଃଖ ଦୂର ହୁଏ; ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀରେ ଉପବାସ ସହ ରାତିଜାଗରଣ କଲେ ପୁତ୍ରଲାଭ କୁହାଯାଇଛି (ଶ୍ଲୋ. ୧୧–୧୨)। ଏହାସହ ଏଠାରେ ପିଣ୍ଡନିର୍ବାପଣ କଲେ ପିତୃମାନେ ଅନୁଗ୍ରହରେ ପୁତ୍ରତ୍ୱସଦୃଶ ବିଶେଷ ଫଳ ପାଆନ୍ତି (ଶ୍ଲୋ. ୧୩)।
Adhyaya 34
कृष्णतीर्थ-प्रादुर्भावः (Origin and Significance of Kṛṣṇa-tīrtha)
ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ଋଷି ଯୟାତିଙ୍କୁ କୃଷ୍ଣତୀର୍ଥ ଦର୍ଶନକୁ ଯିବାକୁ ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି—ଏହି ତୀର୍ଥ ସଦା ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ/ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରିୟ ଏବଂ ସେଠାରେ ନିରନ୍ତର ଦିବ୍ୟ ସାନ୍ନିଧ୍ୟ ରହେ। ଯୟାତି ତାହାର ପ୍ରାଦୁର୍ଭାବ କଥା ପଚାରିଲେ, ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ପ୍ରଳୟକାଳର ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି: ଅପାର ସମୟ ପରେ ବ୍ରହ୍ମା ଜାଗି ଗୋବିନ୍ଦଙ୍କୁ ଦେଖନ୍ତି। ପ୍ରାଧାନ୍ୟ ନେଇ ବିବାଦ ଦୀର୍ଘ ଯୁଦ୍ଧରେ ପରିଣତ ହୁଏ; ତେବେ ଦୀପ୍ତିମାନ, ଅନନ୍ତ ଲିଙ୍ଗ ପ୍ରକଟ ହୋଇ ଅଶରୀରୀ ବାଣୀ ଆଦେଶ ଦିଏ—ଜଣେ ଉପରକୁ, ଜଣେ ତଳକୁ ଯାଇ ତାହାର ଅନ୍ତ ଖୋଜ; ଯିଏ ଅନ୍ତ ପାଇବ ସେଇ ପରମ। ବିଷ୍ଣୁ ତଳକୁ ଯାଇ କାଳାଗ୍ନିରୁଦ୍ର ରୂପ ଦର୍ଶନ କରି ତାହାର ତେଜରେ ଦଗ୍ଧ ହୋଇ ‘କୃଷ୍ଣତ୍ୱ’ (ଶ୍ୟାମତା) ପାଆନ୍ତି; ପୁନଃ ଫେରି ବେଦସ୍ତୁତିରେ ଲିଙ୍ଗକୁ ପୂଜନ୍ତି। ବ୍ରହ୍ମା ଉପରକୁ ଯାଇ ଅନ୍ତ ନ ପାଇ କେତକୀ ଫୁଲକୁ ମିଥ୍ୟା ସାକ୍ଷୀ କରି ଫେରନ୍ତି; ମହାଦେବ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୂଜ୍ୟତା ଉପରେ ଶାପ ଦିଅନ୍ତି ଓ କେତକୀର ପୂଜା-ବ୍ୟବହାରକୁ ସୀମିତ କରନ୍ତି, ଏବଂ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ସତ୍ୟନିଷ୍ଠାକୁ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି। ସୃଷ୍ଟି ଚାଲିବା ପାଇଁ ଲିଙ୍ଗକୁ ଛୋଟ କରିବାକୁ ବିଷ୍ଣୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରନ୍ତି; ମହାଦେବ ଶୁଦ୍ଧ ସ୍ଥାନରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିବାକୁ କହନ୍ତି। ବିଷ୍ଣୁ ଅର୍ବୁଦ ପର୍ବତରେ ନିର୍ମଳ ଝରଣା ପାଖରେ ଲିଙ୍ଗ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରି, ସେ ସ୍ଥାନ ‘କୃଷ୍ଣତୀର୍ଥ’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହୁଏ। ଫଳଶ୍ରୁତି: ସେଠାରେ ସ୍ନାନ ଓ ଲିଙ୍ଗଦର୍ଶନରେ ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥଫଳ, ଦାନଫଳ, ଏକାଦଶୀ ଜାଗରଣ ଓ ଶ୍ରାଦ୍ଧଫଳ ମିଳେ; ଘୋର ପାପ ନଶ୍ଟ ହୁଏ, କେବଳ ଦର୍ଶନରେ ମଧ୍ୟ କୃଷ୍ଣତୀର୍ଥ ଶୁଦ୍ଧି ଦିଏ।
Adhyaya 35
Māmūhradā Tīrtha-Māhātmya and Mudgaleśvara: Dialogue on Svarga’s Limits and the Choice of Mokṣa
ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ଋଷି ରାଜା ଯୟାତିଙ୍କୁ ପର୍ବତପ୍ରଦେଶରେ ଅବସ୍ଥିତ ପାପନାଶକ ତୀର୍ଥ ‘ମାମୂହ୍ରଦା’କୁ ଯିବାକୁ ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି। ସେ କହନ୍ତି—ସେଠାରେ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ସ୍ନାନ କଲେ ଘୋର ପାପ ମଧ୍ୟ ନଶିଯାଏ, ଏବଂ ମୁନି ମୁଦ୍ଗଳ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ‘ମୁଦ୍ଗଳେଶ୍ୱର’ ଲିଙ୍ଗ ଦର୍ଶନରେ ଦୁର୍ଲଭ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଶ୍ରେୟ ମିଳେ—ବିଶେଷକରି ଫାଲ୍ଗୁଣ ମାସର ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ତିଥି-କ୍ଷଣରେ। ସେଠାରେ ଦିଗ୍-ନିୟମ ମାନି କରାଯାଇଥିବା ଶ୍ରାଦ୍ଧ ପିତୃମାନଙ୍କୁ ପ୍ରଳୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତୃପ୍ତ କରେ; ନିବାର ଧାନ୍ୟ ଓ ଶାକ-ମୂଳାଦି ସହ ସରଳ ଅର୍ପଣ-ଦାନକର୍ମ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଶଂସିତ। ଯୟାତି ନାମକରଣର କାରଣ ଓ ମୁଦ୍ଗଳାଶ୍ରମ କଥା ପଚାରନ୍ତି। ପୁଲସ୍ତ୍ୟ କହନ୍ତି—ଏକ ଦେବଦୂତ ମୁଦ୍ଗଳଙ୍କୁ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ନେବାକୁ ଆସିଲା; ମୁଦ୍ଗଳ ସ୍ୱର୍ଗର ଗୁଣ-ଦୋଷ ପଚାରି ଜାଣିଲେ ଯେ ସ୍ୱର୍ଗ ଭୋଗଲୋକ, ସେଠାରେ ନୂତନ ପୁଣ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏନାହିଁ, ଏବଂ ପୁଣ୍ୟକ୍ଷୟ ପରେ ପତନଭୟ ରହେ। ତେଣୁ ସେ ସ୍ୱର୍ଗ ତ୍ୟାଗ କରି ତୀବ୍ର ତପସ୍ୟା ଓ ଶିବଭକ୍ତି ଗ୍ରହଣ କଲେ। ଇନ୍ଦ୍ର ପ୍ରଥମେ ଦୂତ ଦ୍ୱାରା ଚାପ ଦେଲେ, ପରେ ସ୍ୱୟଂ ଆସିଲେ; କିନ୍ତୁ ମୁଦ୍ଗଳଙ୍କ ତପୋବଳରେ ସେମାନେ ସ୍ଥବିର ହେଲେ ଓ ଇନ୍ଦ୍ର ବର ଦେବାକୁ ସମ୍ମତ ହେଲେ। ମୁଦ୍ଗଳ ମୋକ୍ଷ ଏବଂ ତୀର୍ଥର ‘ମାମୂହ୍ରଦା’ ନାମରେ ଭୂଲୋକୀୟ କୀର୍ତ୍ତି ଚାହିଲେ। ଇନ୍ଦ୍ର ବର ଦେଲେ—ଏହି ତୀର୍ଥ ପ୍ରଧାନ ହେବ, ଫାଲ୍ଗୁଣ ପୂର୍ଣ୍ଣିମାର ସ୍ନାନ ପରମ ଗତି ଦେବ, ପିଣ୍ଡଦାନ ଗୟା ସମାନ ଫଳ ଦେବ, ଏବଂ ଦାନର ଫଳ ଅପରିମେୟ। ଶେଷରେ ମୁଦ୍ଗଳ ଶୁଦ୍ଧ ଧ୍ୟାନରେ ଅକ୍ଷୟ ମୁକ୍ତି ପାଆନ୍ତି; ନାରଦଙ୍କ ଗାଥା କହେ—ମାମୂହ୍ରଦାରେ ସ୍ନାନ ଓ ମୁଦ୍ଗଳେଶ୍ୱର ଦର୍ଶନରେ ଇହଲୋକ ଫଳ ଓ ଅନ୍ତିମ ମୋକ୍ଷ ଉଭୟ ମିଳେ।
Adhyaya 36
Chandikā-Āśrama-Prādurbhāva and Mahīṣāsura-Vadha (चण्डिकाश्रमप्रादुर्भावः महिषासुरवधश्च)
ଅଧ୍ୟାୟର ଆରମ୍ଭ ଯୟାତିଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନରୁ ହୁଏ—ଅର୍ବୁଦ ପର୍ବତରେ ଚଣ୍ଡିକାଙ୍କ ଆଶ୍ରମ କିପରି ପ୍ରାଦୁର୍ଭାବ ହେଲା, କେବେ ହେଲା, ଏବଂ ତାହାର ଦର୍ଶନରୁ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କୁ କେଉଁ ଫଳ ମିଳେ? ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ‘ପାପ-ପ୍ରଣାଶିନୀ’ କଥା କହନ୍ତି: ପୂର୍ବ ଦେବଯୁଗରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ବରରେ (କେବଳ ‘ସ୍ତ୍ରୀ’ ଶ୍ରେଣୀ ଦ୍ୱାରା ବଧ୍ୟ) ବଳବାନ ଦୈତ୍ୟ ମହୀଷ ଦେବମାନଙ୍କୁ ଦମନ କରେ, ଯଜ୍ଞଭାଗ ବଣ୍ଟନକୁ ବିଘ୍ନ କରେ ଓ ଲୋକକାର୍ଯ୍ୟକାରୀମାନଙ୍କୁ ଯଜ୍ଞ-ପ୍ରତିଦାନ ବିନା ସେବା କରାଏ। ଦେବମାନେ ବୃହସ୍ପତିଙ୍କ ଶରଣ ନିଅନ୍ତି; ସେ ତାଙ୍କୁ ଅର୍ବୁଦକୁ ନେଇ ପରାଶକ୍ତି ଚଣ୍ଡିକାଙ୍କୁ ମନ୍ତ୍ର, ନ୍ୟାସ, ପୂଜା-ଆହୁତି ଓ ଦୀର୍ଘ ତପସ୍ୟାରେ ଆରାଧନା କରିବାକୁ କହନ୍ତି। ମାସମାସ ତପସ୍ୟାର ସଞ୍ଚିତ ତେଜ ମଣ୍ଡଳରେ ଏକତ୍ର ହେବାରୁ ତେଜୋମୟୀ କନ୍ୟା ପ୍ରକଟ ହୁଏ—ସେଇ ଚଣ୍ଡିକା। ଦେବମାନେ ଦିବ୍ୟ ଆୟୁଧ ଦେଇ ମହାମାୟା, ବିଶ୍ୱବ୍ୟାପିନୀ, ରକ୍ଷିକା, ଉଗ୍ରା ଇତ୍ୟାଦି ନାମରେ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି; ଚଣ୍ଡିକା ଯଥାକାଳେ ମହୀଷବଧର ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରନ୍ତି। ପରେ ନାରଦ ଚଣ୍ଡିକାଙ୍କୁ ଦେଖି ତାଙ୍କ ଅତୁଳ ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ ମହୀଷକୁ କହିଦେବାରୁ ମହୀଷ କାମାସକ୍ତ ହୋଇ ଦୂତ ପଠାଏ। ଚଣ୍ଡିକା ପ୍ରସ୍ତାବ ଅସ୍ୱୀକାର କରି କହନ୍ତି—ଏହା ତାହାର ବିନାଶର ପୂର୍ବଭୂମି। ଯୁଦ୍ଧ ହୁଏ; ମହୀଷସେନା ଓ ଅପଶକୁନ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଚଣ୍ଡିକା ଅନେକ ଅସ୍ତ୍ରକୁ ନିଷ୍ଫଳ କରନ୍ତି, ବ୍ରହ୍ମାସ୍ତ୍ରକୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରତ୍ୟସ୍ତ୍ରରେ ରୋକନ୍ତି, ମହୀଷର ରୂପାନ୍ତରକୁ ଜିତି ଶେଷରେ ମହିଷରୂପର ଶିରଚ୍ଛେଦ କରି, ବାହାରିଥିବା ବୀରରୂପକୁ ମଧ୍ୟ ସଂହାର କରନ୍ତି। ଦେବମାନେ ଆନନ୍ଦ କରି ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ରାଜ୍ୟ ପୁନଃସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି। ଚଣ୍ଡିକା ଅର୍ବୁଦରେ ସ୍ଥାୟୀ, ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଆଶ୍ରମ ଚାହାନ୍ତି; ସେଠାରେ ତାଙ୍କ ଦର୍ଶନରୁ ଉଚ୍ଚ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଅବସ୍ଥା ଓ ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନାଭିମୁଖତା ମିଳେ। ତାପରେ ବିସ୍ତୃତ ଫଳଶ୍ରୁତି—ସେଠାରେ ସ୍ନାନ, ପିଣ୍ଡଦାନ, ଶ୍ରାଦ୍ଧ, ବ୍ରାହ୍ମଣଦାନ, ଏକ/ତିନି ରାତି ଉପବାସ, ଚାତୁର୍ମାସ୍ୟ ନିବାସ; ବିଶେଷକରି ଆଶ୍ୱିନ ମାସ କୃଷ୍ଣ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀରେ—ଗୟା-ଶ୍ରାଦ୍ଧ ସମ ଫଳ, ଭୟମୁକ୍ତି, ଆରୋଗ୍ୟ, ଧନ, ସନ୍ତାନ, ରାଜ୍ୟପ୍ରାପ୍ତି ଓ ମୋକ୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦେଇଥାଏ। ଶେଷରେ ଲୋକେ ଦେବୀଙ୍କୁ ଅଧିକ ଆଶ୍ରୟ କରିବାରୁ ଅନ୍ୟ କର୍ମ କ୍ଷୟ ପାଏ; ତେଣୁ ଇନ୍ଦ୍ର କାମ-କ୍ରୋଧାଦି ବିକ୍ଷେପକୁ ନିୟମାର୍ଥେ ପ୍ରବର୍ତ୍ତିତ କଲେ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଅର୍ବୁଦ-ଦର୍ଶନ ସ୍ୱୟଂ ପାବନ, ଏବଂ ଏହି ପାଠକୁ ଘରେ ରଖିଲେ କିମ୍ବା ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ପଢ଼ିଲେ ମହାପୁଣ୍ୟ ମିଳେ।
Adhyaya 37
नागह्रदतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Nāgahṛda Tīrtha
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ଋଷି ଉପଦେଶରୂପେ କହନ୍ତି—ପାପନାଶକ ‘ନାଗହ୍ରଦ’ ତୀର୍ଥକୁ ଯିବା ଉଚିତ। ପରେ ତାହାର କାରଣକଥା ବର୍ଣ୍ଣିତ—କଦ୍ରୁଙ୍କ ଶାପରେ ପୀଡିତ ଏବଂ ପରୀକ୍ଷିତଙ୍କ ସର୍ପଯଜ୍ଞର ଅଗ୍ନିରେ ବିନାଶଭୟରେ ଆତଙ୍କିତ ନାଗମାନେ ପରାମର୍ଶ ପାଇଁ ଶେଷଙ୍କ ଶରଣକୁ ଯାଆନ୍ତି। ଶେଷ ସେମାନଙ୍କୁ ଅର୍ବୁଦ ପର୍ବତରେ ନିୟମବଦ୍ଧ ତପ କରିବାକୁ ଏବଂ କାମରୂପିଣୀ ଦେବୀ ଚଣ୍ଡିକାଙ୍କୁ ନିରନ୍ତର ପୂଜିବାକୁ କହନ୍ତି; ଦେବୀଙ୍କ ସ୍ମରଣ ଆପଦ ନାଶ କରେ ବୋଲି ସେ ଜଣାନ୍ତି। ନାଗମାନେ ଗୁହାମାର୍ଗରେ ପର୍ବତଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କରି ହୋମ, ଜପ, ଉପବାସ ଓ କଠୋର ବ୍ରତଦ୍ୱାରା ତପଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟା କରି ଦେବୀଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରନ୍ତି। ଦେବୀ ବର ଦେଇ କହନ୍ତି—ଯଜ୍ଞ ସମାପ୍ତି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୋ ସାନ୍ନିଧ୍ୟରେ ନିର୍ଭୟ ରୁହ; ପରେ ନିଜ ଧାମକୁ ଫେରିଯିବ। ଏହାସହ ନାଗମାନେ ଗୁହା ଚିରିଥିବାରୁ ଏହି ସ୍ଥାନ ପୃଥିବୀରେ ‘ନାଗହ୍ରଦ ତୀର୍ଥ’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେବ ବୋଲି ଘୋଷଣା କରନ୍ତି। ପରେ କାଳବିଧି—ଶ୍ରାବଣ ମାସର କୃଷ୍ଣପକ୍ଷ ପଞ୍ଚମୀରେ ଭକ୍ତିରେ ସ୍ନାନ କଲେ ସର୍ପଭୟ ଦୂର ହୁଏ; ସେଠାରେ କରାଯାଇଥିବା ଶ୍ରାଦ୍ଧ ପିତୃମାନଙ୍କୁ ଉପକାର କରେ। ଶେଷରେ ଶ୍ରାବଣ କୃଷ୍ଣ-ପଞ୍ଚମୀରେ ଦେବୀଙ୍କ ନିତ୍ୟ ସାନ୍ନିଧ୍ୟ ପୁନଃ ନିଶ୍ଚିତ କରି, ସେଠାରେ ସ୍ନାନ ଓ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିବାକୁ ନିଜ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ଉପଦେଶ ଦିଆଯାଇଛି।
Adhyaya 38
Śiva-kuṇḍa and Śiva-Gaṅgā: The Concealed Presence of Jāhnavī at Arbuda (शिवकुण्ड-शिवगङ्गामाहात्म्यम्)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ଓ ରାଜା ଯୟାତିଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଶ୍ନୋତ୍ତର ରୂପେ ତୀର୍ଥମାହାତ୍ମ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଅର୍ବୁଦ ପର୍ବତରେ ଶିବଲିଙ୍ଗ-ସମ୍ବନ୍ଧିତ ଏକ କୁଣ୍ଡରେ ଜାହ୍ନବୀ (ଗଙ୍ଗା) ‘ଗୁପ୍ତା’ ଭାବେ ଅବସ୍ଥିତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କଲେ ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥର ଫଳ ମିଳେ ଓ ଜୀବନଭରି ସଞ୍ଚିତ ପାପସମୂହ ନାଶ ପାଏ। ଦେବତାମାନେ ଶିବଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରି ଅର୍ବୁଦରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିବା ପରେ, ପାର୍ବତୀଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଗୋପନୀୟତା ରଖି ଶିବ ଗଙ୍ଗାଙ୍କ ସାନ୍ନିଧ୍ୟ ନିତ୍ୟ ଚାହାନ୍ତି। ନନ୍ଦୀ ଓ ଭୃଙ୍ଗୀଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ଗଣମାନେ ନିର୍ମଳ ଜଳଯୁକ୍ତ ଉତ୍ତମ କୁଣ୍ଡ ନିର୍ମାଣ କରନ୍ତି; ଶିବ ବ୍ରତ-ବ୍ୟାଜରେ ସେଠାକୁ ପ୍ରବେଶ କରି ମନରେ ଗଙ୍ଗାଙ୍କୁ ଆହ୍ୱାନ କରିଲେ ଗଙ୍ଗା ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ଆସନ୍ତି। ନାରଦ ଶିବଙ୍କ ଅସାଧାରଣ ଭାବ ଦେଖି ଧ୍ୟାନଦୃଷ୍ଟିରେ ରହସ୍ୟ ଜାଣି କହିଦେଲେ କ୍ରୋଧିତ ପାର୍ବତୀ ସେଠାକୁ ଆସନ୍ତି। ପୂର୍ବସୂଚିତ ଗଙ୍ଗା ବିନୟବାକ୍ୟରେ ପାର୍ବତୀଙ୍କୁ ଶାନ୍ତ କରି, ଭାଗୀରଥ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ପୂର୍ବ ସମ୍ବନ୍ଧ (ଅବତରଣ ସମୟର ‘ଧାରଣ’) ସ୍ମରଣ କରାନ୍ତି; ଚୈତ୍ର ଶୁକ୍ଲ ତ୍ରୟୋଦଶୀରେ ଶିବଙ୍କ ସହ କ୍ରୀଡା ପାଇଁ ଗୋଟିଏ ଦିନ ଅନୁମତି ମାଗି ସ୍ଥଳର ନାମ ‘ଶିବକୁଣ୍ଡ/ଶିବଗଙ୍ଗା’ ରଖନ୍ତି। ଶେଷରେ ଚୈତ୍ର ଶୁକ୍ଲ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀରେ ଏକାଗ୍ରଚିତ୍ତେ ସ୍ନାନ, ଅମଙ୍ଗଳନାଶ, ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ବୃଷଦାନ—ସ୍ୱର୍ଗଫଳଦାୟକ—ବୋଲି ବିଧାନ ଅଛି।
Adhyaya 39
Acalēśvara-liṅga-patana, Deva-stuti, and Saktū-dāna Māhātmya (अचलेश्वरलिङ्गपतन-देवस्तुति-सक्तुदानमाहात्म्य)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ରାଜା ଯୟାତି ପୁଲସ୍ତ୍ୟଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତି—ମହାଦେବ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଲିଙ୍ଗ କାହିଁକି ଖସିପଡ଼ିଲା ଏବଂ ସେହି ସ୍ଥାନ ଦର୍ଶନରେ କେଉଁ ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ। ପୁଲସ୍ତ୍ୟ କାରଣକଥା କହନ୍ତି—ସତୀଙ୍କ ଦେହତ୍ୟାଗ ଓ ଦକ୍ଷଙ୍କ ଅପମାନ ପରେ ମୋହାବିଷ୍ଟ ଶିବ ବାଲଖିଲ୍ୟ ଋଷିମାନଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ଆସିଲେ। ତାଙ୍କ ରୂପରେ ମୋହିତ ହୋଇ ଋଷିପତ୍ନୀମାନେ ନିକଟକୁ ଯାଇଥିବାରୁ, ଶିବଙ୍କୁ ଚିହ୍ନିନପାରି ଋଷିମାନେ ଶାପ ଦେଲେ—‘ଲିଙ୍ଗ ପତିତ ହେଉ’। ତାହାପରେ ଭୂକମ୍ପ, ସମୁଦ୍ରକ୍ଷୋଭ ଆଦି ଲୋକବିପର୍ଯ୍ୟୟର ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଦେଲା। ଦେବମାନେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଶରଣକୁ ଗଲେ; ବ୍ରହ୍ମା କାରଣ ଜାଣି ସେମାନଙ୍କୁ ଅର୍ବୁଦକୁ ନେଇ ଶିବସ୍ତୁତି କରାଇଲେ। ଦେବମାନେ ବେଦଶୈଳୀରେ ସ୍ତୁତି କରି ସ୍ଥିତି ପୁନଃସ୍ଥାପନ ପ୍ରାର୍ଥନା କଲେ। ଶିବ କହିଲେ—ପତିତ ଲିଙ୍ଗ ଅଚଳ; ପ୍ରତିକାର ଏକମାତ୍ର—କ୍ରମେ ବ୍ରହ୍ମା, ପରେ ବିଷ୍ଣୁ, ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବ, ଶେଷରେ ବାଲଖିଲ୍ୟମାନେ ଶତରୁଦ୍ରୀୟ ମନ୍ତ୍ରରେ ପୂଜା କରନ୍ତୁ; ତେବେ ଅପଶକୁନ ଶାନ୍ତ ହେବ। ଲିଙ୍ଗସ୍ପର୍ଶମାତ୍ରେ ମଳ ନାଶ ହେଉ ବୋଲି ବର ମାଗିଲେ; ଇନ୍ଦ୍ର ବଜ୍ରଦ୍ୱାରା ଲିଙ୍ଗକୁ ଆଚ୍ଛାଦିତ କରି ସାଧାରଣଙ୍କୁ ଅଦୃଶ୍ୟ କଲେ, ତଥାପି ତାହାର ପାବନ ସାନ୍ନିଧ୍ୟ ଫଳଦାୟକ ରହିଲା। ଶେଷରେ ବିଧି—ଫାଲ୍ଗୁନ ମାସର ଶେଷ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀରେ ନୂଆ ଯବଦାନ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣଭୋଜନ ମହାଫଳଦାୟକ, ଅନେକ ଅନ୍ୟ କର୍ମଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଉଦାହରଣରେ ଏକ ରୋଗୀ ପୁରୁଷ ସେଠାରେ ସକ୍ତୁ (ଭଜା ଧାନ୍ୟଗୁଣ୍ଡ) ସମ୍ପର୍କରେ ଅଜାଣତେ ଶୁଭ ପୁନର୍ଜନ୍ମ ପାଏ; ପରେ ଉପବାସ, ରାତ୍ରିଜାଗରଣ ଓ ଉଦାର ସକ୍ତୁଦାନ ସହ ପ୍ରତିବର୍ଷ ବ୍ରତ କରେ। ଫଳଶ୍ରୁତିରେ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଶୁଣୁଥିବା ଲୋକଙ୍କ ଦିନ-ରାତି ସଞ୍ଚିତ ଦୋଷ ନାଶ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରାଯାଇଛି।
Adhyaya 40
कामेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Kāmeśvara Māhātmya—Narrative of the Glory of Kāmeśvara)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ଓ ରାଜା ଯୟାତିଙ୍କ ସମ୍ବାଦ ମାଧ୍ୟମରେ କାମେଶ୍ୱର-ମାହାତ୍ମ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଯୟାତି ପଚାରନ୍ତି—ମନୋଭବ କାମଙ୍କ ଭୟରେ ଶିବ କାହିଁକି ଅନେକ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥରେ ସଞ୍ଚରଣ କଲେ ଏବଂ କାମେଶ୍ୱରଙ୍କ ନିବାସବୃତ୍ତାନ୍ତ କ’ଣ। ପୁଲସ୍ତ୍ୟ କହନ୍ତି—କାମ ଧନୁ-ବାଣ ସଜାଇ ପୁନଃପୁନଃ ଶିବଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରୁଥିଲା; ଶିବ ମଧ୍ୟ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ତୀର୍ଥଗୁଡ଼ିକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ଦୀର୍ଘକାଳ ଭ୍ରମଣ କରି ଶେଷରେ ଅର୍ବୁଦ ପର୍ବତ ଦିଗକୁ ଫେରିଲେ। ଅର୍ବୁଦରେ ଶିବ କାମକୁ ସାକ୍ଷାତ୍ ସମ୍ମୁଖୀନ କଲେ। ଶିବଙ୍କ ତୃତୀୟ ନୟନରୁ ଉଦ୍ଭୂତ ଦାହକ ଅଗ୍ନି କାମକୁ ଧନୁ-ବାଣ ସହିତ ଭସ୍ମ କରିଦେଲା। ପରେ ରତିଙ୍କ ଶୋକବିଲାପ ଓ ଆତ୍ମଦାହ ପ୍ରୟାସ ଆସେ; ଆକାଶବାଣୀ ତାଙ୍କୁ ତପସ୍ୟା କରିବାକୁ ଆଦେଶ ଦିଏ। ରତି ହଜାର ବର୍ଷ ବ୍ରତ, ଦାନ, ଜପ, ହୋମ ଓ ଉପବାସରେ ଶିବାରାଧନା କରିବା ପରେ ଶିବ ବର ଦେଇ କାମକୁ ପୁନଃ ଦେହସହିତ ପ୍ରକଟ କରନ୍ତି ଏବଂ ନିଜ ଅନୁମତିରେ ତାହାର କାର୍ଯ୍ୟ ଚାଲିଥାଏ। ଶେଷରେ ଯୟାତି ଶିବମହିମା ଜାଣି ଅର୍ବୁଦରେ ଶିବପ୍ରତିଷ୍ଠା କରନ୍ତି; ଏହି ଦେବଙ୍କ ଦର୍ଶନ ସାତ ଜନ୍ମ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅନିଷ୍ଟ ନିବାରଣ କରେ—ଏହି ଫଳଶ୍ରୁତି ଦ୍ୱାରା କ୍ଷେତ୍ରର ମହତ୍ତ୍ୱ ସ୍ଥାପିତ।
Adhyaya 41
Mārkaṇḍeya’s Longevity Boon and the Ritual Merits of Arbuda Āśrama (मार्कण्डेयदीर्घायुष्प्रसङ्गः)
ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ରାଜାଙ୍କୁ ମୃକଣ୍ଡୁଙ୍କ ପୁତ୍ରଙ୍କ ଘଟଣା କହନ୍ତି। ଶିଶୁଟି ଶୁଭଲକ୍ଷଣଯୁକ୍ତ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଜଣେ ପଣ୍ଡିତ ଅତିଥି ଛଅ ମାସ ମଧ୍ୟରେ ତାହାର ମୃତ୍ୟୁ ହେବ ବୋଲି କହିଲେ। ତେଣୁ ପିତା ଶୀଘ୍ର ଉପନୟନ କରାଇ, ନିୟମିତ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଶିଖାଇଲେ—ସମସ୍ତ ବୟସର ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରିବାର ଶିଷ୍ଟାଚାର ଦେଲେ। ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାରେ ସପ୍ତର୍ଷି ଆସିଲେ; ଶିଶୁ ଭକ୍ତିରେ ଅଭିବାଦନ କଲା। ଋଷିମାନେ ଦୀର୍ଘାୟୁର ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଲେ, କିନ୍ତୁ ଅଙ୍ଗିରା ସୂକ୍ଷ୍ମଦୃଷ୍ଟିରେ ପଞ୍ଚମ ଦିନର ମୃତ୍ୟୁସଙ୍କେତ ଦେଖି, ଆଶୀର୍ବାଦର ସତ୍ୟତା ରକ୍ଷା ପାଇଁ ଉପାୟ କହିଲେ। ଋଷିମାନେ ଶିଶୁକୁ ବ୍ରହ୍ମଲୋକକୁ ନେଲେ; ବ୍ରହ୍ମା ପ୍ରଶ୍ନୋତ୍ତର କରି କଳ୍ପାନ୍ତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦୀର୍ଘାୟୁର ବର ଦେଲେ। ଫେରି ଆସି ଶିଶୁ ବର କହି, ଅର୍ବୁଦ ପର୍ବତରେ ସୁନ୍ଦର ଆଶ୍ରମ ସ୍ଥାପନ କରି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୂଜା କରିବାକୁ ସଙ୍କଳ୍ପ କଲା। ଫଳଶ୍ରୁତି—ଶ୍ରାବଣ ପୂର୍ଣ୍ଣିମାରେ ସେଠାରେ ପିତୃତର୍ପଣ କଲେ ପିତୃମେଧ ସମ ଫଳ; ଋଷିଯୋଗରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ତର୍ପଣ କଲେ ବ୍ରହ୍ମଲୋକରେ ଦୀର୍ଘବାସ; ଏବଂ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ସ୍ନାନ କଲେ ବଂଶର ଅକାଳମୃତ୍ୟୁ ଭୟ ନାଶ ହୁଏ।
Adhyaya 42
उद्दालकेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Narration of the Māhātmya of Uddālakeśvara)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ମୁନି ନୃପଶ୍ରେଷ୍ଠଙ୍କୁ ସଂକ୍ଷେପ ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି। ସେ ଜଗତେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ପରମ ପାପହର ଲିଙ୍ଗକୁ ଯିବାକୁ କହନ୍ତି—ଯାହା ଋଷି ଉଦ୍ଦାଳକ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଏବଂ ‘ଉଦ୍ଦାଳକେଶ୍ୱର’ ନାମେ ଖ୍ୟାତ। ସେହି ଲିଙ୍ଗର ସ୍ପର୍ଶ ଓ ଦର୍ଶନ ପୁଣ୍ୟଦାୟକ; ବିଶେଷତଃ ପୂଜା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଫଳଦାୟକ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ଭକ୍ତିରେ ଶଙ୍କରଙ୍କ ଆରାଧନା କଲେ ସର୍ବ ରୋଗରୁ ମୁକ୍ତି, ଗାର୍ହସ୍ଥ୍ୟଧର୍ମ ପ୍ରାପ୍ତି/ସ୍ଥିରତା, ଏବଂ ସମସ୍ତ ପାପକ୍ଷୟ ହୋଇ ଶିବଲୋକରେ ସମ୍ମାନ ମିଳେ। ଏହା ପ୍ରଭାସଖଣ୍ଡ (ଅର୍ବୁଦଖଣ୍ଡ)ର ୪୨ତମ ଅଧ୍ୟାୟ।
Adhyaya 43
Siddheśvara-Māhātmya (सिद्धेश्वरमहिमवर्णनम्) — The Glory of Siddheśvara
ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ଋଷି ରାଜାଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି ଯେ ସିଦ୍ଧମାନେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଥିବା, ‘ଶୁଭ ସିଦ୍ଧି’ ଦାତା ‘ସିଦ୍ଧଲିଙ୍ଗ’ ନାମକ ପବିତ୍ର ଲିଙ୍ଗକୁ ଗମନ କର। ସେଠାରେ ଦର୍ଶନ-ପୂଜା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ପାତକ ନାଶ ହୁଏ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ତାହାର ନିକଟରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ନିର୍ମଳ ଜଳଯୁକ୍ତ ଏକ କୁଣ୍ଡର ବର୍ଣ୍ଣନା ଅଛି। ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କଲେ ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟା ପରି ମହାପାତକ-ବିଶେଷରୁ ମଧ୍ୟ ମୁକ୍ତି ମିଳେ ବୋଲି ଫଳଶ୍ରୁତି ଦିଆଯାଇଛି। ଆଉ କୁହାଯାଇଛି ଯେ ସ୍ନାନ ସମୟରେ ମନରେ ଯେ କାମନା ହୁଏ ତାହା ସିଦ୍ଧ ହୁଏ, ଏବଂ ଜୀବନାନ୍ତେ ପରମ ଅବସ୍ଥା ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ। ଶେଷରେ କୋଲୋଫନରେ ସ୍କନ୍ଦପୁରାଣର ପ୍ରଭାସଖଣ୍ଡ, ଅର୍ବୁଦଖଣ୍ଡ-ଅନ୍ତର୍ଗତ ଭାଗ ଓ ‘ସିଦ୍ଧେଶ୍ୱର-ମାହାତ୍ମ୍ୟ’ ଅଧ୍ୟାୟଶୀର୍ଷକ ଉଲ୍ଲେଖ କରି ପାଠ-ସଂରକ୍ଷଣର ଚିହ୍ନ ରଖାଯାଇଛି।
Adhyaya 44
गजतीर्थप्रभाववर्णनम् | Description of the Power and Merit of Gajatīrtha
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ‘ଗଜତୀର୍ଥ-ପ୍ରଭାବ-ବର୍ଣ୍ଣନ’ରେ ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ଋଷି ରାଜାଙ୍କୁ ‘ଅନୁତ୍ତମ’ ଗଜତୀର୍ଥକୁ ଯିବାର ଉପାୟ ଓ ମହିମା ଉପଦେଶ କରନ୍ତି। ପୂର୍ବକାଳରେ ଦିଗ୍ଗଜମାନେ ଶୁଦ୍ଧାଚାରୀ ଓ ସଂଯମୀ ହୋଇ ସେଠାରେ ତପସ୍ୟା କରିଥିଲେ; ଐରାବତ-ପ୍ରମୁଖ ଲୋକଧାରକ ଗଜମାନଙ୍କ ସହ ଏହା ତୀର୍ଥର ପ୍ରାମାଣ୍ୟ ସ୍ଥାପନ କରିଥିଲା। ଅଧ୍ୟାୟର ମୁଖ୍ୟ ଶିକ୍ଷା ହେଉଛି ବିଧିପୂର୍ବକ ସମ୍ୟକ୍ ସ୍ନାନ। ଯେ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଗଜତୀର୍ଥରେ ଠିକ୍ ଭାବେ ସ୍ନାନ କରେ, ସେ ଗଜଦାନ କରିଥିବା ସମାନ ପୁଣ୍ୟଫଳ ପାଏ—ଏହି ଫଳଶ୍ରୁତି ସ୍ପଷ୍ଟ। ଏଭଳି ତୀର୍ଥଭୂଗୋଳ, ଆଦର୍ଶ ତପସ୍ୟା ଇତିହାସ ଓ ପୁଣ୍ୟ-ସମତା ଏକାଠି ଦେଖାଯାଏ।
Adhyaya 45
श्रीदेवखातोत्पत्तिमाहात्म्यवर्णनम् (Devakhāta Tīrtha: Origin and Māhātmya)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ଋଷି ଦେବଖାତ ତୀର୍ଥର ମହିମା ଉପଦେଶ କରିଛନ୍ତି। ଦେବଖାତକୁ ପରମ ପୁଣ୍ୟଦାୟକ, ସ୍ୱୟଂପ୍ରକାଶିତ ଖ୍ୟାତିସମ୍ପନ୍ନ ଏବଂ ବିଦ୍ୱାନମାନେ (ବିବୁଧମାନେ) ସ୍ୱୀକୃତ କରିଥିବା ତୀର୍ଥ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି। ପରେ ସେଠାରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧକର୍ମର ବିଶେଷ ବିଧାନ ଦିଆଯାଇଛି—ବିଶେଷତଃ ଅମାବାସ୍ୟା ଦିନ, ଏବଂ ସୂର୍ଯ୍ୟ କନ୍ୟା ରାଶିରେ ଥିବା ସମୟରେ ସେଠାରେ କରାଯାଇଥିବା ଶ୍ରାଦ୍ଧ ମହାଫଳଦାୟକ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ଏହାଦ୍ୱାରା କର୍ତ୍ତାଙ୍କୁ ଉତ୍ତମ ପରଲୋକଗତି ମିଳେ ଓ ପିତୃମାନଙ୍କର ଉଦ୍ଧାର ହୁଏ; ଦୁର୍ଗତିରେ ପତିତ ପିତୃମାନେ ମଧ୍ୟ ଲାଭ ପାଆନ୍ତି। ଶେଷରେ କୋଲୋଫନ ମାଧ୍ୟମରେ ଏହା ସ୍କନ୍ଦମହାପୁରାଣର ପ୍ରଭାସଖଣ୍ଡ (ଅର୍ବୁଦଖଣ୍ଡ) ଅନ୍ତର୍ଗତ ‘ଦେବଖାତୋତ୍ପତ୍ତି-ମାହାତ୍ମ୍ୟ’ ବର୍ଣ୍ଣନା ବୋଲି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କରାଯାଇଛି।
Adhyaya 46
व्यासतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् (Description of the Glory of Vyāsa-tīrtha)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ଋଷି ଉପଦେଶରୂପେ ଶ୍ରୋତାଙ୍କୁ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ପବିତ୍ର ଗନ୍ତବ୍ୟ ପ୍ରତି ନେଇଯାଆନ୍ତି—“ତାପରେ ବ୍ୟାସେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଯିବା ଉଚିତ” ବୋଲି ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦିଅନ୍ତି। ବ୍ୟାସଦେବଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ବ୍ୟାସତୀର୍ଥ ଓ ବ୍ୟାସେଶ୍ୱର ମନ୍ଦିରର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣିତ; ଏଠାରେ ‘ଦର୍ଶନ’କୁ ପରିବର୍ତ୍ତନକାରୀ ଜ୍ଞାନସାଧନା ଭାବେ କୁହାଯାଇଛି—ଦର୍ଶନରେ ମେଧା, ମତି ଓ ଶୁଚିତା ଲାଭ ହୁଏ। ଶେଷରେ କୋଲୋଫୋନ୍ରେ ଗ୍ରନ୍ଥ-ପରିଚୟ ମିଳେ—ଏହା ସ୍କନ୍ଦ ମହାପୁରାଣର 81,000 ଶ୍ଲୋକ-ସମ୍ଭାରର ଅଂଶ, ସପ୍ତମ ପ୍ରଭାସ ଖଣ୍ଡ ଓ ତୃତୀୟ ଅର୍ବୁଦ ଖଣ୍ଡରେ ଅବସ୍ଥିତ, ଏବଂ “ବ୍ୟାସତୀର୍ଥମାହାତ୍ମ୍ୟବର୍ଣ୍ଣନମ୍” ନାମରେ ଛୟାଳିଶତମ ଅଧ୍ୟାୟ ଭାବେ ଚିହ୍ନିତ; ଏହା ପାଠ, ଉଦ୍ଧୃତି ଓ ସଂରକ୍ଷଣ ପାଇଁ ପ୍ରମାଣିକ ସୂଚୀକରଣ ଦେଇଥାଏ।
Adhyaya 47
गौतमाश्रमतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् | Gautamāśrama Tīrtha Māhātmya (Glory of Gautama’s Hermitage-Site)
ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ରାଜାଙ୍କୁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଗୌତମାଶ୍ରମ ତୀର୍ଥକୁ ଯିବାକୁ ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି—ଯେଉଁଠାରେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ମୁନି ଗୌତମ ପୂର୍ବେ ତପସ୍ୟା କରିଥିଲେ। ସେ ଭକ୍ତିରେ ମହାଦେବଙ୍କୁ ଆରାଧନା କରିବାରୁ ପୃଥିବୀକୁ ଭେଦି ଏକ ମହାଲିଙ୍ଗ ପ୍ରାଦୁର୍ଭାବ ହେଲା—ସେଠାରେ ଶୈବ ସାନ୍ନିଧ୍ୟର ବିଶେଷ ପ୍ରକାଶ ଭାବେ ଏହା ଗଣ୍ୟ। ପରେ ଆକାଶବାଣୀ ଲିଙ୍ଗପୂଜା କରି ବର ମାଗିବାକୁ କହିଲା। ଗୌତମ ବର ମାଗିଲେ—ଆଶ୍ରମରେ ସଦା ଦେବସାନ୍ନିଧ୍ୟ ରହୁ, ଏବଂ ଯେ କେହି ଶ୍ରଦ୍ଧାଭକ୍ତିରେ ସେଠାରେ ଶିବଦର୍ଶନ କରିବେ ସେ ବ୍ରହ୍ମଲୋକ ପାଉନ୍ତୁ। ବିଶେଷ ଭାବେ ମାଘ ମାସର କୃଷ୍ଣପକ୍ଷ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀରେ ଦର୍ଶନ କଲେ ପରମ ଗତି ମିଳେ ବୋଲି ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଅଛି। ଅଧ୍ୟାୟରେ ସମୀପସ୍ଥ ପୁଣ୍ୟକୁଣ୍ଡର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଅଛି—ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କଲେ କୁଳୋଦ୍ଧାର ହୁଏ। ସେଠାରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ, ବିଶେଷତଃ ଇନ୍ଦୁସଂକ୍ଷୟ (ଚନ୍ଦ୍ରକ୍ଷୟ/ଗ୍ରହଣ-ସଂଯୋଗ) ସମୟରେ, ଗୟା-ଶ୍ରାଦ୍ଧ ସମାନ ପୁଣ୍ୟ ଦିଏ; ତିଳଦାନ ତିଳର ସଂଖ୍ୟାନୁସାରେ ଦୀର୍ଘ ସ୍ୱର୍ଗବାସ ଦେଇଥାଏ। ଗୋଦାବରୀର ସିଂହସ୍ଥ ସ୍ନାନ ଆଦି ପ୍ରସିଦ୍ଧ ତୀର୍ଥଫଳ ସହ ତୁଳନା କରି ଏହି ତୀର୍ଥକୁ ବିଶାଳ ପୁଣ୍ୟ-ଗଣନା ଓ କାଳନିୟମ ସହ ଯୋଡ଼ାଯାଇଛି।
Adhyaya 48
कुलसंतारणतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् | Kulasantāraṇa Tīrtha: Māhātmya and the Ethics of Ancestral Uplift
ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ମୁନି ‘କୁଲସନ୍ତାରଣ’ ନାମକ ତୀର୍ଥର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି—ଏହା ଅନୁପମ ସ୍ଥାନ; ଯେଉଁଠାରେ ବିଧିପୂର୍ବକ ସ୍ନାନ କଲେ ସମଗ୍ର ବଂଶର ଉଦ୍ଧାର ହୁଏ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। କଥାରେ ପୂର୍ବତନ ରାଜା ଅପ୍ରସ୍ତୁତଙ୍କ ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି; ସେ ହିଂସ୍ର ଶାସନ, ଲୋଭଜନିତ ଅଧର୍ମ, ଏବଂ ଦାନ-ଜ୍ଞାନ-ନିୟମାଚରଣକୁ ଅବହେଳା କରୁଥିଲେ। ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାରେ ସ୍ୱପ୍ନରେ ପୀଡିତ ପିତୃମାନେ ଦର୍ଶନ ଦେଇ କହନ୍ତି—ଆମେ ଧର୍ମଜୀବୀ ଥିଲୁ ମଧ୍ୟ ତୋର ପାପକର୍ମ ଯୋଗୁଁ ନରକରେ ପଡ଼ିଛୁ; ତେଣୁ ଶୁଭ ପୂଜା ଓ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ କର୍ମ କର। ରାଜା ଏହା ରାଣୀ ଇନ୍ଦୁମତୀଙ୍କୁ କହିଲେ; ସେ କହିଲେ—ସୁପୁତ୍ର ପିତୃମାନଙ୍କୁ ତାରେ, ଦୁଷ୍ପୁତ୍ର ତାଙ୍କୁ କ୍ଷତି କରେ; ତେଣୁ ଧର୍ମଜ୍ଞ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ପରାମର୍ଶ ନିଅ। ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଦୀକ୍ଷା, ଦେହଶୁଦ୍ଧି, ବିସ୍ତୃତ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାରେ ସ୍ନାନ-ଦାନ, ଏବଂ ତା’ପରେ ଯଜ୍ଞାଦି କର୍ମର ଯୋଗ୍ୟତା—ଏହି କ୍ରମ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରନ୍ତି। ରାଜା ଯାତ୍ରା କରି ଅର୍ବୁଦର ପବିତ୍ର ଜଳରେ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ସ୍ନାନ କଲେ; ପିତୃମାନେ ଘୋର ନରକରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ଦିବ୍ୟ ବିମାନରେ ପ୍ରକଟ ହୋଇ, ଏହି ସ୍ଥାନ ‘କୁଲସନ୍ତାରଣ’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେବ ବୋଲି କହି, ତୀର୍ଥପ୍ରଭାବରେ ରାଜାଙ୍କୁ ସଶରୀର ସ୍ୱର୍ଗାରୋହଣ ପାଇଁ ଆମନ୍ତ୍ରଣ କରନ୍ତି। ଶେଷରେ ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ରାକା-ସୋମ ଓ ବ୍ୟତୀପାତ ଯୋଗ ଭଳି ଶୁଭ ସମୟରେ ସ୍ନାନପୁଣ୍ୟ ବଢ଼େ ବୋଲି ମଧ୍ୟ କହନ୍ତି।
Adhyaya 49
रामतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् (Rāmatīrtha Māhātmya: The Glory of Rama’s Tīrtha)
ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ଋଷି ରାମତୀର୍ଥକୁ ଯାତ୍ରାର ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି—ଏହା ଋଷିସେବିତ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ, ଯେଉଁଠାରେ ସ୍ନାନ କଲେ ପାପକ୍ଷୟ ହୁଏ। ପରେ ପୂର୍ବକଥା: ଭୃଗୁବଂଶୀ ଯୋଦ୍ଧା-ତପସ୍ବୀ ଭାର୍ଗବ ରାମ (ପରଶୁରାମ) ଶତ୍ରୁକ୍ଷୟ ଆଶାରେ ତିନିଶହ ବର୍ଷ ଘୋର ତପ କରନ୍ତି। ତପରେ ପ୍ରସନ୍ନ ମହାଦେବ ପ୍ରକଟ ହୋଇ ବର ଦେଇ ପରମ ପାଶୁପତ ଅସ୍ତ୍ର ପ୍ରଦାନ କରନ୍ତି; ତାହାର ସ୍ମରଣମାତ୍ରେ ମଧ୍ୟ ଶତ୍ରୁନାଶ ହୁଏ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଶଙ୍କର ଆହୁରି କହନ୍ତି ଯେ ଦେବକୃପାରେ ସେହି ସରୋବର ତିନି ଲୋକରେ “ରାମତୀର୍ଥ” ନାମେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେବ। ତାପରେ ବିଧି: କାର୍ତ୍ତିକ ପୂର୍ଣ୍ଣିମାରେ କୃତ୍ତିକା-ଯୋଗ ଥିଲେ ଏଠାରେ ଏକାଗ୍ର ହୋଇ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କଲେ ପିତୃମାନଙ୍କୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଫଳ ମିଳେ; ସହିତ ଶତ୍ରୁକ୍ଷୟ ଓ ଦୀର୍ଘ ସ୍ୱର୍ଗବାସ ମଧ୍ୟ ଲଭ୍ୟ। ଶେଷରେ ମହାଦେବ ଅନ୍ତର୍ଧାନ କରନ୍ତି; ଜମଦଗ୍ନିବଧ ଶୋକରେ ପରଶୁରାମ ‘ସାତ-ସାତ’ କରି ତିନିଥର ତର୍ପଣ କରନ୍ତି ଏବଂ କ୍ଷତ୍ରିୟମାନଙ୍କ ସହ ସଂଘର୍ଷର ଶପଥ-ପ୍ରସଙ୍ଗ ଆସେ—ତେଣୁ ବିଶେଷକରି କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେ ଏଠାରେ ପ୍ରୟାସରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଉପଦେଶ ପାଆନ୍ତି।
Adhyaya 50
कोटितीर्थप्रभाववर्णनम् | Kotitīrtha: Description of Power and Merit
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ଋଷି ରାଜାଙ୍କୁ କୋଟିତୀର୍ଥର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଓ ତତ୍ତ୍ୱ ଉପଦେଶ କରନ୍ତି। କୋଟିତୀର୍ଥକୁ ‘ସର୍ବ-ପାତକ-ନାଶନ’ ପବିତ୍ରକାରୀ ତୀର୍ଥ ଭାବେ ପରିଚୟ କରାଯାଇଛି। ‘କୋଟି’ (କୋଟି ପରିମାଣ) ତୀର୍ଥଶକ୍ତି କାହିଁକି କିଛି ବିଶେଷ ସ୍ଥାନରେ ସଂକେନ୍ଦ୍ରିତ ହୁଏ—ତାହାର କାରଣ ଦେଇ କୁହାଯାଏ: ଅନେକ ତୀର୍ଥମଧ୍ୟରୁ ଏକ ‘କୋଟି’ ଅଂଶ ଅର୍ବୁଦ ପର୍ବତରେ ନିବାସ କଲା; ପୁଷ୍କର ଓ କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର ସହିତ ଏହିପରି ସଂହତି ଜଡିତ; ଏବଂ ବାରାଣସୀରେ ‘ଅର୍ଧ-କୋଟି’ ଶକ୍ତି ଦେବମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଶଂସିତ ଓ ସୁରକ୍ଷିତ। କଳିଯୁଗରେ ଲୋକେ ‘ମ୍ଲେଚ୍ଛ-ଭାବ’ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ ସଂସ୍ପର୍ଶରୁ ‘ତୀର୍ଥ-ବିପ୍ଲବ’ ହେବାର ଆଶଙ୍କା ଥାଏ; ତେଣୁ ତୀର୍ଥଶକ୍ତି ଶୀଘ୍ର ଏହି ରକ୍ଷିତ ସ୍ଥାନଗୁଡ଼ିକରେ ହିଁ ଅବସ୍ଥିତ ରହେ। ପରେ ଆଚରଣ-ନିର୍ଦ୍ଦେଶ: ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରୟାସରେ ସ୍ନାନ କରିବା, ବିଶେଷକରି ଭାଦ୍ରପଦ (ନଭସ୍ୟ) ମାସର କୃଷ୍ଣପକ୍ଷ ତ୍ରୟୋଦଶୀରେ। ଶେଷରେ ଫଳଶ୍ରୁତି—ସେଠାରେ କରାଯାଇଥିବା ସ୍ନାନ, ଜପ ଓ ହୋମ ସବୁ ‘କୋଟି-ଗୁଣ’ ଫଳଦାୟକ ହୁଏ।
Adhyaya 51
चन्द्रोद्भेदतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् (Māhātmya of the Chandrodbheda Tīrtha)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ଋଷି ରାଜାଙ୍କୁ ଚନ୍ଦ୍ରୋଦ୍ଭେଦ ତୀର୍ଥର ମାହାତ୍ମ୍ୟ କହିଛନ୍ତି। ଚନ୍ଦ୍ର ସମ୍ବନ୍ଧିତ ଏହା ଅତୁଲ୍ୟ ପାପହର ତୀର୍ଥ ବୋଲି ପ୍ରଥମେ ଉଲ୍ଲେଖ ହୁଏ। ଅମୃତ ପ୍ରସଙ୍ଗରୁ ରାହୁଙ୍କର ଦେବମାନଙ୍କ ସହ ବୈର ହେଲା; ବିଷ୍ଣୁ ତାଙ୍କ ଶିର କାଟିଦେଲେ ମଧ୍ୟ ଅମୃତପାନରୁ ସେ ଅମର ରହିଲେ ଏବଂ ଗ୍ରହଣକାଳେ ବିଶେଷକରି ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଭୟ ଓ ପୀଡା ଦେଲେ। ରାହୁଭୟରୁ ରକ୍ଷା ପାଇଁ ଚନ୍ଦ୍ର ଆର୍ବୁଦ ପର୍ବତକୁ ଯାଇ ଶିଖର ଭେଦି ଗଭୀର ଗୁହା ସୃଷ୍ଟି କରି ସେଠାରେ ଘୋର ତପ କଲେ। ପ୍ରସନ୍ନ ମହେଶ୍ୱର ପ୍ରକଟ ହୋଇ ବର ଦେଲେ। ଚନ୍ଦ୍ର ଗ୍ରହଣ ସମୟରେ ରାହୁଙ୍କ ‘ଗ୍ରାସ’ ଠାରୁ ମୁକ୍ତି ଚାହିଲେ। ଶିବ ରାହୁଙ୍କ ଶକ୍ତି ମାନି ମଧ୍ୟ ପ୍ରତିକାର ନିୟମ ସ୍ଥାପନ କଲେ—ଗ୍ରହଣକାଳେ ଏହି ତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ ଓ ଦାନ କଲେ ମଙ୍ଗଳ ହୁଏ, ପୁଣ୍ୟ ଅକ୍ଷୟ ହୁଏ, ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଦୁଃଖ ମଧ୍ୟ ଶାନ୍ତ ହୁଏ। ଶିଖରଭେଦ ହେତୁ ଏହାର ନାମ ‘ଚନ୍ଦ୍ରୋଦ୍ଭେଦ’। ଗ୍ରହଣ ସମୟରେ ଏଠାରେ ସ୍ନାନ କଲେ ପୁନର୍ଜନ୍ମରୁ ମୋକ୍ଷ, ଏବଂ ସୋମବାର ସ୍ନାନ କରି ଦର୍ଶନ କଲେ ଚନ୍ଦ୍ରଲୋକବାସ ନିଶ୍ଚିତ ବୋଲି ଫଳଶ୍ରୁତି କୁହେ। ଶେଷରେ ଶିବ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହୁଅନ୍ତି ଓ ଚନ୍ଦ୍ର ଆନନ୍ଦରେ ନିଜ ସ୍ଥାନକୁ ଫେରନ୍ତି।
Adhyaya 52
Īśānīśikhara Māhātmya (Glory of the Īśānī Peak)
ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ଋଷି ରାଜା ଯୟାତିଙ୍କୁ ‘ଇଶାନୀଶିଖର’ ନାମକ ମହାଶିଖରର ପ୍ରସିଦ୍ଧ ପବିତ୍ରତା କଥା କହନ୍ତି। ସେ କହନ୍ତି—ସେଠାର କେବଳ ଦର୍ଶନମାତ୍ରେ ପାପ କ୍ଷୟ ହୁଏ ଏବଂ ସାତ ଜନ୍ମ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶୁଭ ଫଳ ମିଳେ। ଯୟାତିଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନରେ ଦେବୀ ସେଠାରେ କେବେ ଓ କାହିଁକି ତପ କଲେ, ତାହା ଏକ ଦିବ୍ୟ ଘଟଣା ରୂପେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୁଏ। ଦେବତାମାନେ ଭୟ କରନ୍ତି—ଶିବଶକ୍ତି ଯଦି ଦେବୀଙ୍କ କ୍ଷେତ୍ରରେ ପତିତ ହୁଏ, ତେବେ ଜଗତ୍ବ୍ୟବସ୍ଥା ବିକୃତ ହେବ; ତେଣୁ ସେମାନେ ଗୁପ୍ତରେ ବାୟୁଙ୍କୁ ପଠାଇ ସଂଯମ ଅନୁରୋଧ କରାନ୍ତି। ଶିବ ଲଜ୍ଜାବଶତଃ ପଛୁଆନ୍ତି; ଦେବୀ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ଶାପ ଦିଅନ୍ତି—ଦେବତାମାନେ ସନ୍ତାନହୀନ ହେବେ ଏବଂ ବାୟୁ ଦେହହୀନ ହେବ। କ୍ରୋଧରେ ଦେବୀ ଅର୍ବୁଦ ପର୍ବତକୁ ଯାଆନ୍ତି। ଇନ୍ଦ୍ରାଦି ଦେବତାମାନେ ସମାଧାନ ଚାହିଁଲେ ଶିବ ଆସି କହନ୍ତି—ଏହା ଲୋକହିତର ଧର୍ମକର୍ତ୍ତବ୍ୟ; ଚତୁର୍ଥ ଦିନ ଦେବୀଙ୍କ ନିଜ ଦେହରୁ ପୁତ୍ର ହେବ। ଦେବୀ ଦେହଲେପରୁ ଚତୁର୍ଭୁଜ ବିନାୟକ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି; ଶିବ ପ୍ରାଣ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରି ତାଙ୍କୁ ସର୍ବପୂଜ୍ୟ, ଅଗ୍ରପୂଜ୍ୟ ଗଣନାୟକ କରନ୍ତି। ପରେ ଦେବତାମାନେ ଘୋଷଣା କରନ୍ତି—ଏହି ଶିଖର ସେବା ଓ ଦର୍ଶନରେ ପାପନାଶକ; ସେଠାର ତୀର୍ଥସ୍ନାନ ଅମରପଦ ଦେଏ, ଏବଂ ମାଘ ଶୁକ୍ଳ ତୃତୀୟା ବ୍ରତ ସାତ ଜନ୍ମ ସୁଖ ଦେଏ। ଶେଷରେ ଏହା ପ୍ରଭାସ ଖଣ୍ଡାନ୍ତର୍ଗତ ଅର୍ବୁଦ ଖଣ୍ଡର ୫୨ତମ ଅଧ୍ୟାୟ ବୋଲି ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି।
Adhyaya 53
ब्रह्मपदोत्पत्तिमाहात्म्यवर्णनम् / The Māhātmya of the Origin and Power of Brahmā’s Padam (Sacred Mark)
ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ମୁନି ତ୍ରିଲୋକପ୍ରସିଦ୍ଧ ‘ବ୍ରହ୍ମପଦ’ ତୀର୍ଥର ମାହାତ୍ମ୍ୟ କଥା କହନ୍ତି। ଅର୍ବୁଦ ପର୍ବତରେ ଅଚଲେଶ୍ୱର-ଯାତ୍ରାବ୍ରତ ପରିପ୍ରେକ୍ଷିତରେ ଦେବତା ଓ ଶୁଦ୍ଧ ଋଷିମାନେ ସମବେତ ହୁଅନ୍ତି। ନିୟମ, ହୋମ, ବ୍ରତ, ସ୍ନାନ, ଉପବାସ, କଠିନ ଜପ ଓ ବିଧିବିଧାନରେ କ୍ଳାନ୍ତ ଋଷିମାନେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରନ୍ତି—ସଂସାରସାଗର ପାର କରାଇବା ସହଜ ଉପଦେଶ ଓ ସ୍ୱର୍ଗପ୍ରାପ୍ତିର ସ୍ପଷ୍ଟ ଉପାୟ ଦେବାକୁ। ବ୍ରହ୍ମା କରୁଣାରେ କହନ୍ତି ଯେ ତାଙ୍କର ନିଜ ମଙ୍ଗଳ ‘ପଦ’ ପାପନାଶକ ସ୍ଥାନ; ସେଠାରେ କେବଳ ସ୍ପର୍ଶ ଓ ଶ୍ରଦ୍ଧାପୂର୍ବକ ଅଭିମୁଖ ହେବା ମାତ୍ରେ ମଧ୍ୟ ସ୍ନାନ-ଦାନ-ବ୍ରତ-ହୋମ-ଜପର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସାଧନ ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଶୁଭଗତି ମିଳେ। ଏକମାତ୍ର ଅନିବାର୍ୟ ଶର୍ତ୍ତ—ଅଚଳ ଶ୍ରଦ୍ଧା। କାର୍ତ୍ତିକ ପୂର୍ଣ୍ଣିମାରେ ଜଳ, ଫଳ, ସୁଗନ୍ଧ, ମାଳା ଓ ଅନୁଲେପନରେ ପୂଜା କରି, ଯଥାଶକ୍ତି ମିଠା ଭୋଜନରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଭୋଜନ କରାଇଲେ ଦୁର୍ଲଭ ବ୍ରହ୍ମଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ। ଶେଷରେ ଯୁଗାନୁସାରେ ପଦର ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ପରିମାଣ ପରିବର୍ତ୍ତନ—କୃତରେ ଅସଂଖ୍ୟ ଶ୍ୱେତ, ତ୍ରେତାରେ ରକ୍ତ, ଦ୍ୱାପରରେ କପିଶ, କଳିରେ ସୂକ୍ଷ୍ମ କୃଷ୍ଣ—ତୀର୍ଥର କାଳ-ତତ୍ତ୍ୱାର୍ଥକୁ ଦୃଢ଼ କରେ।
Adhyaya 54
त्रिपुष्करमाहात्म्यवर्णनम् | Tripuṣkara Māhātmya (Glorification of Tripuṣkara)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ପୁଲସ୍ତ୍ୟ କହିଛନ୍ତି ଯେ ତ୍ରିପୁଷ୍କର କିପରି ଅର୍ବୁଦ ପର୍ବତରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହେଲା। ପଦ୍ମଯୋନି ବ୍ରହ୍ମା ସନ୍ଧ୍ୟା-ଉପାସନା ପାଇଁ ପୁଷ୍କରକୁ ଯାଆନ୍ତି; ମାନବଲୋକରେ ଯେତେଦିନ ରହିବେ ସେତେଦିନ ତ୍ରିପୁଷ୍କରରେ ସନ୍ଧ୍ୟାବନ୍ଦନ କରିବେ—ଏହି ବ୍ରତ ଅନୁସାରେ। ସେଇ ସମୟରେ ବଶିଷ୍ଠଙ୍କ ଯଜ୍ଞସତ୍ର ଚାଲିଥାଏ; କର୍ମକାଳ ଆସିପହଞ୍ଚିଲେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଉପସ୍ଥିତି ବିନା ଯଜ୍ଞ ସମାପ୍ତ ହେବ ନାହିଁ ବୋଲି ବଶିଷ୍ଠ ଅଟକାଇ, ତ୍ରିପୁଷ୍କରକୁ ଯଜ୍ଞସ୍ଥଳକୁ ଆଣି ସେଠାରେ ସନ୍ଧ୍ୟାପୂଜା କରି, ଯଜ୍ଞର ଅଧିଷ୍ଠାତା ଦେବତା ଭାବେ ରହି ସମାପନ କରିବାକୁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଅନୁରୋଧ କରନ୍ତି। ବ୍ରହ୍ମା ଚିନ୍ତନ କରି ଜ୍ୟେଷ୍ଠ–ମଧ୍ୟ–କନିଷ୍ଠ ରୂପ ଥିବା ତିନି ପୁଷ୍କର-ତୀର୍ଥକୁ ଅର୍ବୁଦର ଅତିପୁଣ୍ୟ ଜଳାଶୟରେ ଆଣି ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରନ୍ତି; ତାହାପରେ ଅର୍ବୁଦରେ ତ୍ରିପୁଷ୍କର ଅଛି ବୋଲି ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଫଳଶ୍ରୁତିରେ କୁହାଯାଇଛି—କାର୍ତ୍ତିକ ପୂର୍ଣ୍ଣିମାରେ ଶାନ୍ତଚିତ୍ତରେ ସ୍ନାନ ଓ ଦାନ କଲେ ଚିରସ୍ଥାୟୀ ଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ। ଉତ୍ତର ଦିଗରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସାବିତ୍ରୀ-କୁଣ୍ଡ ମଧ୍ୟ ଅଛି; ସେଠାରେ ସ୍ନାନ-ଦାନ ଶୁଭ ସିଦ୍ଧି ଦେଇଥାଏ।
Adhyaya 55
रुद्रह्रद-माहात्म्यवर्णनम् | Rudrahrada Māhātmya (Glory of the Lake of Rudra)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ଋଷି ରାଜାଙ୍କୁ ଶୁଭ ରୁଦ୍ରହ୍ରଦ ତୀର୍ଥକୁ ଯାଇ ଭକ୍ତିସହିତ ସ୍ନାନ କରିବାର ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି। କୁହାଯାଇଛି ଯେ ଭକ୍ତିପୂର୍ବକ ଏହି ପବିତ୍ର ହ୍ରଦରେ ସ୍ନାନ କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ପାବନ ହୋଇ ଶିବଗଣଙ୍କ ସାନ୍ନିଧ୍ୟ ଲାଭ କରେ ଏବଂ ‘ଗଣାଧୀଶତ୍ୱ’ ପରି ଉଚ୍ଚ ଅବସ୍ଥା ପାଏ। ତାପରେ ଉତ୍ପତ୍ତିକଥା ବର୍ଣ୍ଣିତ—ଅନ୍ଧକ ଦାନବବଧ ପରେ ବୃଷଭଧ୍ୱଜ ଭଗବାନ ଶିବ ନିଜ ଗଣମାନଙ୍କ ସହ ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କରି ଏକ ହ୍ରଦ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କଲେ; ତେଣୁ ଏହା ‘ରୁଦ୍ରହ୍ରଦ’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲା। ଆଉ କୁହାଯାଇଛି ଯେ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ ତିଥିରେ ସ୍ନାନ କଲେ ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥସଙ୍ଗମ ସମାନ ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ। ଶେଷରେ ଏହାକୁ ପ୍ରଭାସଖଣ୍ଡାନ୍ତର୍ଗତ ଅର୍ବୁଦଖଣ୍ଡର ୫୫ତମ ଅଧ୍ୟାୟ ବୋଲି କୋଲୋଫନରେ ଉଲ୍ଲେଖ କରି ସମାପ୍ତ କରାଯାଇଛି।
Adhyaya 56
गुहेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Guhēśvara Māhātmya (Account of the Glory of Guhēśvara)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ଋଷି ଏକ ରାଜଶ୍ରୋତାଙ୍କୁ ଗୁହେଶ୍ୱର ନାମକ ପରମ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥର ମାହାତ୍ମ୍ୟ କହିଛନ୍ତି। ଗୁହାର ମଧ୍ୟରେ ସ୍ଥିତ ଶିବଲିଙ୍ଗ ‘ଗୁହେଶ୍ୱର’ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଏବଂ ପୂର୍ବେ ସିଦ୍ଧମାନେ ଏହାକୁ ପୂଜା କରିଥିଲେ—ଏହି କଥାରେ କ୍ଷେତ୍ରର ପ୍ରାମାଣ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ହୁଏ। ଫଳଶ୍ରୁତି ଅନୁସାରେ, ଯେ ମନୁଷ୍ୟ କୌଣସି କାମନା ମନେ ରଖି ସେଠାକୁ ଯାଇ ପୂଜା କରେ, ସେ ତଦନୁରୂପ ଇଷ୍ଟଫଳ ପାଏ; କିନ୍ତୁ ଯେ ନିଷ୍କାମ ଭକ୍ତିରେ ଆରାଧନା କରେ, ସେ ମୋକ୍ଷମାର୍ଗକୁ ଅଗ୍ରସର ହୁଏ। ଏହା ସ୍କନ୍ଦମହାପୁରାଣର ପ୍ରଭାସଖଣ୍ଡ (ଅର୍ବୁଦଖଣ୍ଡ) ର 56ତମ ଅଧ୍ୟାୟ।
Adhyaya 57
अवियुक्तक्षेत्रमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of the Aviyukta (Non-Separation) Kṣetra
ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ଋଷି ରାଜାଙ୍କୁ ଅବିୟୁକ୍ତବନର ମାହାତ୍ମ୍ୟ କହନ୍ତି। ଏହି ବନର ବିଶେଷ ଫଳ ହେଉଛି—ଯେ କେହି ଏଠାରେ ଦର୍ଶନ କରେ କିମ୍ବା ବସବାସ କରେ, ସେ ନିଜ ପ୍ରିୟଜନ ଓ ପ୍ରିୟବସ୍ତୁଠାରୁ ବିୟୋଗରେ ରହେ ନାହିଁ। ଏହି କଥାକୁ ଏକ କାରଣକଥା ଦ୍ୱାରା ସ୍ଥାପିତ କରାଯାଇଛି। ନହୁଷ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଅଧିକାର ହରଣ କରିବା ପରେ ଶଚୀ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ଏହି ବନକୁ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି। ବନର ସ୍ୱାଭାବିକ ପ୍ରଭାବରେ ପୂର୍ବେ ବିୟୁକ୍ତ ଥିବା ଶତକ୍ରତୁ ଇନ୍ଦ୍ର ପୁନଃ ଫେରିଆସନ୍ତି ଏବଂ ଶଚୀଙ୍କ ସହ ମିଳନ ହୁଏ; ତେଣୁ ଏହି କ୍ଷେତ୍ର ‘ଅବିୟୁକ୍ତ’ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲା। ପରେ ଶଚୀ ବନକୁ ବର ଦିଅନ୍ତି—ପ୍ରିୟ ସମ୍ବନ୍ଧୀମାନଙ୍କଠାରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ନାରୀ କିମ୍ବା ପୁରୁଷ ଯଦି ଏଠାରେ ଗୋଟିଏ ରାତି ରହେ, ସେ ପୁନଃ ସଙ୍ଗ ଓ ସହବାସ ପାଏ। ଏଠାରେ ଫଳଦାନ/ଫଳାର୍ପଣର ମହାପୁଣ୍ୟକୁ ପଣ୍ଡିତ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି। ବିଶେଷକରି ସନ୍ତାନକାମିନୀ ନାରୀମାନଙ୍କର ବନ୍ଧ୍ୟତ୍ୱ ନିବୃତ୍ତି ହୋଇ ‘ପୁତ୍ରଫଳ’ ଲାଭ ହୁଏ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ଏହା ସ୍କନ୍ଦମହାପୁରାଣର ପ୍ରଭାସଖଣ୍ଡସ୍ଥ ଅର୍ବୁଦଖଣ୍ଡର 57ତମ ଅଧ୍ୟାୟ।
Adhyaya 58
उमामाहेश्वरतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् (Glorification of the Umā–Maheśvara Tīrtha)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ଋଷି ରାଜାଙ୍କୁ ଉପଦେଶରୂପେ ପ୍ରଭାସଖଣ୍ଡସ୍ଥ “ଉମା–ମହେଶ୍ୱର” ତୀର୍ଥର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ଏହାକୁ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଓ ପରମ ପୁଣ୍ୟଦାୟକ ତୀର୍ଥ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ଧୁନ୍ଧୁମାର ନାମକ ଭକ୍ତ ଏହାର ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଥିଲେ—ଭକ୍ତିର ଭାବନା ଦ୍ୱାରା ଭୂମି ମଧ୍ୟ ପବିତ୍ର ହୁଏ ବୋଲି ଏଠାରେ ପ୍ରକାଶ ପାଏ। ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ: ଯାତ୍ରୀ ତୀର୍ଥକୁ ଯାଇ ଶିବ–ପାର୍ବତୀ ଦିବ୍ୟ ଦାମ୍ପତ୍ୟଙ୍କୁ ଭକ୍ତିସହ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ଫଳଶ୍ରୁତି ଅନୁସାରେ, ଏପରି ପୂଜକ ସାତ ଜନ୍ମ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦୌର୍ଭାଗ୍ୟରୁ ରକ୍ଷିତ ରହି ଶୁଭ ଲାଭ କରେ।
Adhyaya 59
महौजसतीर्थप्रभाववर्णनम् | The Efficacy of Mahaujasa Tīrtha
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ଋଷି ତୀର୍ଥ-ମାହାତ୍ମ୍ୟରୂପେ ମହୌଜସ ତୀର୍ଥର କଥା କହିଛନ୍ତି। ମହୌଜସ ପାତକ-ନାଶକ ତୀର୍ଥ; ଏଠାରେ ସ୍ନାନ କଲେ ତେଜ (କାନ୍ତି/ମଙ୍ଗଳଶକ୍ତି) ପୁନଃ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ। ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟା ଦୋଷଫଳରେ ପୀଡିତ ଇନ୍ଦ୍ର (ଶକ୍ର) ଶ୍ରୀ ଓ ତେଜ ହରାଇ ଦୁର୍ଗନ୍ଧଯୁକ୍ତ ହୋଇ ଦେବମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବହିଷ୍କୃତ ହୁଅନ୍ତି। ଉପାୟ ପାଇଁ ସେ ବୃହସ୍ପତିଙ୍କୁ ଶରଣ ଯାଆନ୍ତି; ବୃହସ୍ପତି କହନ୍ତି—ପୃଥିବୀରେ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା ହିଁ ତେଜ ପୁନରୁଦ୍ଧାରର ମାର୍ଗ, ତୀର୍ଥ ବିନା ତେଜୋବୃଦ୍ଧି ହୁଏ ନାହିଁ। ବହୁ ତୀର୍ଥ ଭ୍ରମଣ ପରେ ଇନ୍ଦ୍ର ଅର୍ବୁଦକୁ ପହଞ୍ଚି ଏକ ଜଳାଶୟ ଦେଖି ସ୍ନାନ କରନ୍ତି। ସ୍ନାନମାତ୍ରେ ସେ ମହା-ଓଜ ପାଆନ୍ତି; ଦୁର୍ଗନ୍ଧ ଦୂର ହୁଏ ଏବଂ ଦେବମାନେ ପୁନଃ ସ୍ୱୀକାର କରନ୍ତି। ପରେ ଶକ୍ର କାଳବିଶେଷ ଫଳଶ୍ରୁତି ଘୋଷଣା କରନ୍ତି—ଆଶ୍ୱିନ ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷାନ୍ତରେ ଶକ୍ରୋଦୟ ସମୟରେ ଯେ ଏଠାରେ ସ୍ନାନ କରେ ସେ ପରମ ଗତି ପାଏ ଏବଂ ଜନ୍ମଜନ୍ମାନ୍ତରେ ଶ୍ରୀସମ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏଭଳି ପାପ, ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ, ତୀର୍ଥ ଓ କାଳାନୁଷ୍ଠାନ ଏକାତ୍ମ ଭାବେ ଶିକ୍ଷା ଦିଆଯାଇଛି।
Adhyaya 60
जंबूतीर्थप्रभाववर्णनम् (Description of the Power and Merit of Jambū Tīrtha)
ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ଋଷି ଶ୍ରୋତାଙ୍କୁ ଅନୁପମ ଜମ୍ବୁତୀର୍ଥକୁ ଯିବାର ବିଧି କହି, ସେଠାରେ ବିଧିପୂର୍ବକ ସ୍ନାନ କଲେ ଇଷ୍ଟଫଳ ମିଳେ ବୋଲି ଜଣାନ୍ତି। ପରେ ପୁରାତନ କଥା ଆସେ—ସୂର୍ଯ୍ୟବଂଶୀ ରାଜା ନିମି ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାରେ ଅର୍ବୁଦ ପର୍ବତକୁ ଯାଇ ଏକାଗ୍ରଚିତ୍ତରେ ପ୍ରାୟୋପବେଶନ (ନିୟମିତ ଉପବାସରେ ଦେହତ୍ୟାଗ) ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି। ଅନେକ ମୁନି ଆସି ରାଜର୍ଷି, ଦେବର୍ଷି ଓ ପୁରାଣପରମ୍ପରା ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଧର୍ମୋପଦେଶ କରନ୍ତି। ଶେଷରେ ଲୋମଶ ଋଷି ବିସ୍ତୃତ ତୀର୍ଥମାହାତ୍ମ୍ୟ ପାଠ କରନ୍ତି। ତାହା ଶୁଣି ନିମି ପୂର୍ବେ ବହୁ ତୀର୍ଥସ୍ନାନ ନ କରିଥିବାରେ ପଶ୍ଚାତ୍ତାପ କରି, ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥର ଫଳ ପାଇବା ଉପାୟ ପଚାରନ୍ତି। କରୁଣାବଶେ ଲୋମଶ ମନ୍ତ୍ରବଳରେ ଜମ୍ବୁଦ୍ୱୀପର ତୀର୍ଥଗୁଡ଼ିକୁ ସେଇ ସ୍ଥାନକୁ ଆଣିବେ ବୋଲି ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରି, ଏକତ୍ରିତ ପବିତ୍ର ଜଳରେ ସ୍ନାନ କରିବାକୁ କହନ୍ତି। ଧ୍ୟାନମାତ୍ରେ ତୀର୍ଥଗୁଡ଼ିକ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ଆସେ ଏବଂ ପ୍ରମାଣସ୍ୱରୂପ ଜମ୍ବୁବୃକ୍ଷ ମଧ୍ୟ ପ୍ରକଟ ହୁଏ। ନିମି ‘ସର୍ବତୀର୍ଥ’ କୁଣ୍ଡରେ ସ୍ନାନ କରି ସହସା ଦେହସହିତ ସ୍ୱର୍ଗ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି; ତେଣୁ ସେ ସ୍ଥାନ ଜମ୍ବୁତୀର୍ଥ ନାମେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ସୂର୍ଯ୍ୟ କନ୍ୟାରାଶିରେ ଥିବାବେଳେ ସେଠାରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କଲେ ଗୟାଶୀର୍ଷ ସମ ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ ବୋଲି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଇଛି।
Adhyaya 61
गंगाधरतीर्थमाहात्म्य (Glory of Gaṅgādhara Tīrtha)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ଋଷି ଏକ ରାଜଶ୍ରୋତାଙ୍କୁ ଗଙ୍ଗାଧର ନାମକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପୁଣ୍ୟଦାୟକ ତୀର୍ଥର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଉପଦେଶ କରନ୍ତି। ଏହାକୁ ‘ସୁପୁଣ୍ୟ’ ଓ ‘ବିମଳ ଜଳ’ଯୁକ୍ତ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି, ଏବଂ ଏହାର ପବିତ୍ରତା ଶୈବ ଦିବ୍ୟ ପ୍ରାଦୁର୍ଭାବ ସହିତ ସଂଯୁକ୍ତ। କଥାନୁସାରେ ହରି/ଶିବ ଅଚଲେଶ୍ୱର ରୂପ ଧାରଣ କରି ଆକାଶରୁ ଅବତରୁଥିବା ଗଙ୍ଗାକୁ ଧାରଣ କଲେ; ସେହି ଧାରଣ-କୃପାରୁ ସ୍ଥାନଟି ପରମ ପାବନ ହେଲା। ଅଷ୍ଟମୀ ତିଥିରେ ସମାହିତ ଚିତ୍ତରେ ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କଲେ ଦେବମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଦୁର୍ଲଭ ପରମ ପଦ ଲାଭ ହୁଏ ବୋଲି ଫଳ କୁହାଯାଇଛି।
Adhyaya 62
कटेश्वर-गंगेश्वर-माहात्म्यवर्णनम् (Glory of Kāṭeśvara and Gaṅgeśvara)
ପ୍ରଭାସ ଖଣ୍ଡରେ ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ଋଷି ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାର କ୍ରମ ବର୍ଣ୍ଣନା କରି ଶ୍ରୋତାଙ୍କୁ ଦୁଇଟି ଲିଙ୍ଗ ଦର୍ଶନର ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦିଅନ୍ତି—ଗୌରୀ (ଉମା) ନିର୍ମିତ କାଟେଶ୍ୱର ଲିଙ୍ଗ ଏବଂ ନଦୀଦେବୀ ଗଙ୍ଗା ନିର୍ମିତ ଗଙ୍ଗେଶ୍ୱର ଲିଙ୍ଗ। ସୌଭାଗ୍ୟ ବିଷୟରେ ଉମା–ଗଙ୍ଗାଙ୍କ ପୂର୍ବ ବିରୋଧ ଏହି କଥାର ପ୍ରେରଣା; ଗଙ୍ଗା ଲିଙ୍ଗସ୍ଥଳ ଖୋଜୁଥିବାବେଳେ, ଉମା ଲିଙ୍ଗସଦୃଶ ସୁନ୍ଦର ପର୍ବତାକୃତିକୁ ‘କାଟକ’ (ବଳୟସଦୃଶ ଚିହ୍ନ) ଭାବେ ଦେଖି ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ପୂଜା କରନ୍ତି। ଭକ୍ତିରେ ମହାଦେବ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ଦର୍ଶନ ଦେଇ ବର ପ୍ରଦାନ କରନ୍ତି। ଗୌରୀ ସେହି ତୀର୍ଥକୁ ‘କାଟେଶ୍ୱର’ ନାମ ଦେଇ ଫଳଶ୍ରୁତି କହନ୍ତି—ସପତ୍ନୀ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରେ ପୀଡିତ କିମ୍ବା ବିରହରେ ଦୁଃଖିତ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ କେବଳ ଦର୍ଶନମାତ୍ରେ ଜ୍ୱର/କ୍ଲେଶ ଶମନ, କ୍ଷେମ ଲାଭ ଏବଂ ଗୃହସୌଭାଗ୍ୟ ପୁନଃସ୍ଥାପନ ପାଆନ୍ତି। ପରେ ଗଙ୍ଗା ମଧ୍ୟ ପୂଜା କରି ବର ପାଇ ଗଙ୍ଗେଶ୍ୱର ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି; ଉଭୟ ଲିଙ୍ଗ ଦର୍ଶନ ଆବଶ୍ୟକ, ବିଶେଷତଃ ‘ସପତ୍ନୀ-ଦୋଷ’ ନିବାରଣ ଓ ସୁଖ–ସୌଭାଗ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତି ପାଇଁ। ଅଧ୍ୟାୟ ଅର୍ବୁଦ କ୍ଷେତ୍ରର ପବିତ୍ର ଭୂଗୋଳରେ ଏହି ମାହାତ୍ମ୍ୟକୁ ନିତ୍ୟ ଭକ୍ତିପ୍ରେରଣା ଭାବେ ସ୍ଥାପିତ କରି ସମାପ୍ତ ହୁଏ।
Adhyaya 63
Arbuda-khaṇḍa-māhātmya-phalaśruti-varṇanam (Glory of Arbuda: Fruits of Hearing and Pilgrimage)
ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ଅର୍ବୁଦ ପର୍ବତର ମାହାତ୍ମ୍ୟକୁ ସଂକ୍ଷେପରେ ସମାପ୍ତ କରନ୍ତି। ସେ କହନ୍ତି ଯେ ସେଠାରେ ଋଷିମାନେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଥିବା ଅସଂଖ୍ୟ ତୀର୍ଥ ଓ ପୁଣ୍ୟଧାମ ଅଛି; ତେଣୁ ତାହାର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଗଣନା ଶତାବ୍ଦୀ ଧରି କହିଲେ ମଧ୍ୟ ସମାପ୍ତ ହେବ ନାହିଁ। ଅର୍ବୁଦରେ ପବିତ୍ରତା ସର୍ବତ୍ର ବ୍ୟାପ୍ତ—ତୀର୍ଥ, ସିଦ୍ଧି, ବୃକ୍ଷ, ନଦୀ, ଦେବସାନ୍ନିଧ୍ୟ କିଛି ମଧ୍ୟ ସେଠାରେ ଅଭାବ ନୁହେଁ। “ସୁନ୍ଦର ଅର୍ବୁଦ ପର୍ବତ”ର ନିବାସୀମାନେ ପୁଣ୍ୟଧାରୀ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଯେ ଲୋକ ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ଅର୍ବୁଦ ଦର୍ଶନ କରେ ନାହିଁ, ସେ ଜୀବନ, ଧନ ଓ ତପସ୍ୟାର ବ୍ୟବହାରିକ ଫଳ ହାରାଏ—ଏମିତି ଦୃଢ଼ ମତ ଦିଆଯାଇଛି। ପରେ ମୋକ୍ଷପ୍ରଭାବ ମନୁଷ୍ୟରେ ସୀମିତ ନ ରହି କୀଟ, ପଶୁ, ପକ୍ଷୀ ଓ ଚତୁର୍ବିଧ ଜନ୍ମର ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିସ୍ତାରିତ। ଅର୍ବୁଦରେ ମୃତ୍ୟୁ—ନିଷ୍କାମ ହେଉ କି ସକାମ—ଜରାମରଣରହିତ ଶିବସାୟୁଜ୍ୟ ଦିଏ। ଶେଷରେ ଫଳଶ୍ରୁତି: ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ପ୍ରତିଦିନ ଏହି ପୁରାଣବୃତ୍ତାନ୍ତ ଶୁଣିଲେ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାଫଳ ମିଳେ; ତେଣୁ ଇହ-ପର ସିଦ୍ଧି ପାଇଁ ଯାତ୍ରା କରିବା ଉଚିତ।
FAQs about Arbudha Khanda
Arbuda is portrayed as exceptionally purificatory—capable of removing sin even through mere sight (darśana)—and as sanctified through Vasiṣṭha’s ascetic power and presence.
Merits are framed in terms of pāpa-kṣaya (sin-diminution), tīrtha-snāna/dāna efficacy, and the heightened salvific value of approaching the mountain and its associated sacred sites with disciplined conduct.
A Vasiṣṭha-centered narrative provides the anchor: an episode involving the rescue of the wish-fulfilling cow Nandinī and the ritual-theological creation or transformation of a landscape feature through invoked sacred waters and mountain agency.