
ପ୍ରଭାସ ଖଣ୍ଡରେ ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ଋଷି ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାର କ୍ରମ ବର୍ଣ୍ଣନା କରି ଶ୍ରୋତାଙ୍କୁ ଦୁଇଟି ଲିଙ୍ଗ ଦର୍ଶନର ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦିଅନ୍ତି—ଗୌରୀ (ଉମା) ନିର୍ମିତ କାଟେଶ୍ୱର ଲିଙ୍ଗ ଏବଂ ନଦୀଦେବୀ ଗଙ୍ଗା ନିର୍ମିତ ଗଙ୍ଗେଶ୍ୱର ଲିଙ୍ଗ। ସୌଭାଗ୍ୟ ବିଷୟରେ ଉମା–ଗଙ୍ଗାଙ୍କ ପୂର୍ବ ବିରୋଧ ଏହି କଥାର ପ୍ରେରଣା; ଗଙ୍ଗା ଲିଙ୍ଗସ୍ଥଳ ଖୋଜୁଥିବାବେଳେ, ଉମା ଲିଙ୍ଗସଦୃଶ ସୁନ୍ଦର ପର୍ବତାକୃତିକୁ ‘କାଟକ’ (ବଳୟସଦୃଶ ଚିହ୍ନ) ଭାବେ ଦେଖି ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ପୂଜା କରନ୍ତି। ଭକ୍ତିରେ ମହାଦେବ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ଦର୍ଶନ ଦେଇ ବର ପ୍ରଦାନ କରନ୍ତି। ଗୌରୀ ସେହି ତୀର୍ଥକୁ ‘କାଟେଶ୍ୱର’ ନାମ ଦେଇ ଫଳଶ୍ରୁତି କହନ୍ତି—ସପତ୍ନୀ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରେ ପୀଡିତ କିମ୍ବା ବିରହରେ ଦୁଃଖିତ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ କେବଳ ଦର୍ଶନମାତ୍ରେ ଜ୍ୱର/କ୍ଲେଶ ଶମନ, କ୍ଷେମ ଲାଭ ଏବଂ ଗୃହସୌଭାଗ୍ୟ ପୁନଃସ୍ଥାପନ ପାଆନ୍ତି। ପରେ ଗଙ୍ଗା ମଧ୍ୟ ପୂଜା କରି ବର ପାଇ ଗଙ୍ଗେଶ୍ୱର ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି; ଉଭୟ ଲିଙ୍ଗ ଦର୍ଶନ ଆବଶ୍ୟକ, ବିଶେଷତଃ ‘ସପତ୍ନୀ-ଦୋଷ’ ନିବାରଣ ଓ ସୁଖ–ସୌଭାଗ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତି ପାଇଁ। ଅଧ୍ୟାୟ ଅର୍ବୁଦ କ୍ଷେତ୍ରର ପବିତ୍ର ଭୂଗୋଳରେ ଏହି ମାହାତ୍ମ୍ୟକୁ ନିତ୍ୟ ଭକ୍ତିପ୍ରେରଣା ଭାବେ ସ୍ଥାପିତ କରି ସମାପ୍ତ ହୁଏ।
Verse 1
पुलस्त्यस्य उवाच । ततः कटेश्वरं गच्छेल्लिंगं गौरीविनिर्मितम् । तथा गंगेश्वरं चान्यद्गङ्गया निर्मितं स्वयम्
ପୁଲସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ—ତାପରେ କଟେଶ୍ୱରକୁ ଯିବା ଉଚିତ; ସେ ଗୌରୀ ନିର୍ମିତ ଲିଙ୍ଗ। ଏହିପରି ଅନ୍ୟ ଗଙ୍ଗେଶ୍ୱର ମଧ୍ୟ ଅଛି, ଯାହାକୁ ଗଙ୍ଗା ସ୍ୱୟଂ ନିର୍ମାଣ କରିଥିଲେ।
Verse 2
पुरा समभवद्युद्धमुमायाः सह गंगया । सौभाग्यं प्रति राजेन्द्र ततो गौरीत्यभाषत
ହେ ରାଜେନ୍ଦ୍ର! ପୁରାକାଳେ ଉମା ଓ ଗଙ୍ଗାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସୌଭାଗ୍ୟ ବିଷୟରେ ବିବାଦ ହେଲା; ତେବେ ଗୌରୀ ଏପରି କହିଲେ।
Verse 3
यया संपूजितः शंभुः शीघ्रं यास्यति दर्शनम् । सा सौभाग्यवती नूनभावयोः संभविष्यति
ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଶମ୍ଭୁଙ୍କୁ ସମ୍ୟକ୍ ଭାବେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପୂଜା କରାଯିବ ଏବଂ ଯିଏ ଶୀଘ୍ର ତାଙ୍କ ଦର୍ଶନ ପାଇବ—ଆମ ଦୁଇଜଣଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସେଇ ନିଶ୍ଚୟ ସତ୍ୟ ସୌଭାଗ୍ୟବତୀ ହେବ।
Verse 4
एवमुक्ता ततो गंगा सत्वरैत्यात्र पर्वते । लिंगमन्वेषयामास चिरकालादवाप सा
ଏପରି କୁହାଯାଉଥିବା ସହିତ ଗଙ୍ଗା ତ୍ୱରାରେ ଏହି ପର୍ବତକୁ ଆସି ଲିଙ୍ଗ ଖୋଜିଲେ; ଦୀର୍ଘକାଳ ପରେ ସେ ତାହା ପାଇଲେ।
Verse 5
दृष्ट्वा गौर्याथ कटकं पर्वतस्य मनोहरम् । लिंगाकारं महाराज पूजयामास सा तदा
ହେ ମହାରାଜ! ତେବେ ଗୌରୀ ପର୍ବତର ମନୋହର କଟକକୁ ଦେଖିଲେ; ତାହା ଲିଙ୍ଗାକାର ଥିଲା, ଏବଂ ସେହି ସମୟରେ ସେ ପୂଜା କଲେ।
Verse 6
सम्यक्छ्रद्धासमोपेता ततस्तुष्टो महेश्वरः । प्रददौ दर्शनं तस्या वरदोऽस्मीति चाब्रवीत्
ସେ ସମ୍ୟକ୍ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଯୁକ୍ତ ହେବା ସହିତ ମହେଶ୍ୱର ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ; ସେ ତାଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ ଦେଇ କହିଲେ—“ମୁଁ ବରଦାତା।”
Verse 7
गौर्युवाच । सापत्न्यजेर्ष्यया देव मया लिंगं प्रकल्पितम् । तस्मात्कटेश्वराख्या च लोके चास्य भविष्यति
ଗୌରୀ କହିଲେ—ହେ ଦେବ! ସପତ୍ନୀ-ସ୍ପର୍ଧାଜନିତ ଈର୍ଷ୍ୟାରେ ମୁଁ ଏହି ଲିଙ୍ଗ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଛି; ତେଣୁ ଲୋକେ ଏହା ‘କଟେଶ୍ୱର’ ନାମରେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେବ।
Verse 8
या नारी पतिना मुक्ता सपत्नीदुःखदुःखिता । अस्य संदर्शनादेव सा भविष्यति विज्वरा । सुतसौभाग्यसंपन्ना भर्तृप्राणसमा तथा
ଯେ ନାରୀ ପତିଦ୍ୱାରା ପରିତ୍ୟକ୍ତା ଓ ସପତ୍ନୀଜନିତ ଦୁଃଖରେ ପୀଡିତା, ସେ ଏହି ପବିତ୍ର ଦର୍ଶନମାତ୍ରରେ ରୋଗ-ଶୋକରହିତା ହେବ। ସେ ପୁତ୍ରସୌଭାଗ୍ୟସମ୍ପନ୍ନା ହୋଇ ପତିଙ୍କୁ ପ୍ରାଣସମ ପ୍ରିୟା ହେବ।
Verse 9
गंगयाराधितो देव एवमेव वरं ददौ । तस्माल्लिंगद्वयं तच्च द्रष्टव्यं मनुजाधिप
ଗଙ୍ଗାଙ୍କ ଆରାଧନାରେ ପ୍ରସନ୍ନ ଦେବ ଏହିପରି ଭାବେ ବର ଦେଲେ। ତେଣୁ, ହେ ମନୁଜାଧିପ! ସେହି ଲିଙ୍ଗଦ୍ୱୟକୁ ନିଶ୍ଚୟ ଦର୍ଶନ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 10
विशेषतश्च नारीभिः सपत्नीदोषहानिदम् । सुखसौभाग्यदं नित्यं तथाऽभीष्टप्रदं नृणाम्
ଏହା ବିଶେଷତଃ ନାରୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଉପାସ୍ୟ; କାରଣ ଏହା ସପତ୍ନୀ-ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଦୋଷ ଓ କ୍ଲେଶକୁ ନାଶ କରେ। ଏହା ସଦା ସୁଖ-ସୌଭାଗ୍ୟ ଦେଇ ପୁରୁଷମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଅଭୀଷ୍ଟ ଫଳ ପ୍ରଦାନ କରେ।
Verse 62
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे तृतीयेऽर्बुदखंडे कटेश्वरगंगेश्वरमाहात्म्यवर्णनंनाम द्विषष्टितमोऽध्यायः
ଏହିପରି ଶ୍ରୀ ସ୍କନ୍ଦ ମହାପୁରାଣର ଏକାଶୀତିସାହସ୍ରୀ ସଂହିତାର ସପ୍ତମ ପ୍ରଭାସଖଣ୍ଡର ତୃତୀୟ ଅର୍ବୁଦଖଣ୍ଡରେ ‘କଟେଶ୍ୱର-ଗଙ୍ଗେଶ୍ୱର ମାହାତ୍ମ୍ୟବର୍ଣ୍ଣନ’ ନାମକ ଦ୍ୱିଷଷ୍ଟିତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।