Adhyaya 2

Verse 1

वसिष्ठ उवाच । आसीत्पूर्वं मुनिर्नाम्ना गौतमश्च महातपाः । अहिल्या दयिता तस्य धर्मपत्नी यशस्विनी

ବସିଷ୍ଠ କହିଲେ— ପୂର୍ବେ ଗୌତମ ନାମକ ଜଣେ ମହାତପସ୍ବୀ ମୁନି ଥିଲେ। ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟା, ଯଶସ୍ବିନୀ ଧର୍ମପତ୍ନୀ ଅହଲ୍ୟା ଥିଲେ।

Verse 2

शिष्यानध्यापयामास स मुनिः शतशस्तदा । श्रुताध्ययनसंपन्नान्विससर्ज ततो गृहान्

ସେ ମୁନି ସେତେବେଳେ ଶତଶଃ ଶିଷ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଅଧ୍ୟାପନ କରାଇଲେ। ଶ୍ରୁତି-ଅଧ୍ୟୟନରେ ସମ୍ପନ୍ନ ହେବା ପରେ ସେମାନଙ୍କୁ ନିଜ ନିଜ ଘରକୁ ବିଦାୟ ଦେଲେ।

Verse 3

तस्यान्योऽपि च यः शिष्यो गुरुभक्तिपरायणः । उत्तंको नाम मेधावी न्यवसत्तस्य मन्दिरे

ତାଙ୍କର ଆଉ ଜଣେ ଶିଷ୍ୟ ଥିଲେ, ଯିଏ ଗୁରୁଭକ୍ତିରେ ପରାୟଣ। ଉତ୍ତଙ୍କ ନାମକ ସେ ମେଧାବୀ ଯୁବକ ଗୁରୁଙ୍କ ମନ୍ଦିର-ଗୃହରେ ହିଁ ବସବାସ କରୁଥିଲା।

Verse 4

न तं विसर्जयामास जरयापि परिप्लुतम् । उत्तंकोऽपि सुशिष्यत्वान्नो वेत्ति पलितं शिरः

ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାରେ ଆବୃତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ତାଙ୍କୁ ବିଦାୟ କଲେ ନାହିଁ; ଉତ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟ ସୁଶିଷ୍ୟଧର୍ମରେ ଲୀନ ଥିବାରୁ ତାଙ୍କ ଶିରର ପଲିତ କେଶକୁ ମଧ୍ୟ ଲକ୍ଷ୍ୟ କଲା ନାହିଁ।

Verse 5

जातकार्यसमायुक्तो विद्यापारंगतोऽपि सः । केनचित्त्वथ कालेन काष्ठार्थं स बहिर्ययौ

କର୍ତ୍ତବ୍ୟକାର୍ଯ୍ୟରେ ନିପୁଣ ଓ ବିଦ୍ୟାରେ ପାରଙ୍ଗତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, କିଛି କାଳ ପରେ କାଠ ଆଣିବାକୁ ସେ ବାହାରକୁ ଗଲା।

Verse 6

प्रभूतानि समादाय आश्रमं परमं गतः । अथासौ न्यक्षिपत्तत्र भूतले काष्ठसंचयम्

ପ୍ରଚୁର କାଠ ସଂଗ୍ରହ କରି ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆଶ୍ରମକୁ ଫେରିଲା; ତାପରେ ସେଠାରେ ଭୂମି ଉପରେ କାଠର ଗଠ୍ଠା ରଖିଦେଲା।

Verse 7

काष्ठलग्नां तदा श्वेतां जटामेकां ददर्श सः । स दृष्ट्वा दुःखमापन्नः कृपणं पर्यचिन्तयत्

ତେବେ କାଠରେ ଲାଗିଥିବା ଗୋଟିଏ ଶ୍ୱେତ ଜଟା ସେ ଦେଖିଲା; ତାହା ଦେଖି ସେ ଶୋକାକୁଳ ହୋଇ ଦୀନଭାବେ ମନେମନେ ଚିନ୍ତା କଲା।

Verse 8

धिग्धिङ्मे जीवितं नष्टं कुतः कार्यरतस्य च । कलत्र संग्रहं नैव मया कृतमबुद्धिना

“ଧିକ୍ ଧିକ୍! ମୋ ଜୀବନ ନଷ୍ଟ ହେଲା; କାର୍ଯ୍ୟରେ ରତ ରହିଲେ ମଧ୍ୟ କି ଫଳ? ଅବୁଦ୍ଧିରେ ମୁଁ କେବେ ମଧ୍ୟ ସ୍ତ୍ରୀ-ଗୃହସ୍ଥଜୀବନର ବ୍ୟବସ୍ଥା କରିନାହିଁ।”

Verse 9

भविष्यति कुलच्छेदः शैथिल्यान्मम दुर्मतेः । गुरुपत्न्या च संदृष्ट उत्तंको दुःखितस्तदा

“ମୋର ଶୈଥିଲ୍ୟ ଓ ଦୁର୍ମତି ହେତୁ ମୋ କୁଳଛେଦ ହେବ।” ଏମିତି କହି, ଗୁରୁପତ୍ନୀଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିରେ ପଡ଼ିଥିବା ଉତ୍ତଙ୍କ ସେତେବେଳେ ଶୋକାକୁଳ ହେଲେ।

Verse 10

तस्य दुःखं तथा क्षिप्रं गौतमाय निेवेदितम् । गौतमेन तथेत्युक्त्वा मृदुवाण्या स भाषितः

ସେ ନିଜ ଦୁଃଖ ଶୀଘ୍ର ଗୌତମଙ୍କୁ ନିବେଦନ କଲେ। ଗୌତମ “ତଥାସ୍ତୁ” କହି, ମୃଦୁବାଣୀରେ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ।

Verse 11

वत्स गच्छ गृहं त्वं च अग्निहोत्रादिकाः क्रियाः । पालयस्व विधानेन पत्न्या सह न संशयः

“ବତ୍ସ, ତୁମେ ଘରକୁ ଯାଅ; ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର ଆଦି କ୍ରିୟାଗୁଡ଼ିକୁ ବିଧିମତେ ପାଳନ କର; ପତ୍ନୀ ସହ—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।”

Verse 12

इत्युक्तो गुरुणा सोऽपि प्रत्युवाच गुरुं प्रति । दक्षिणां प्रार्थय स्वामिन्नहं दास्याम्यसंशयम्

ଗୁରୁ ଏମିତି କହିବା ପରେ ସେ ଗୁରୁଙ୍କୁ ପ୍ରତ୍ୟୁତ୍ତର ଦେଲେ—“ସ୍ୱାମୀ, ଗୁରୁଦକ୍ଷିଣା ପ୍ରାର୍ଥନା କରନ୍ତୁ; ମୁଁ ନିଶ୍ଚୟ ଦେବି।”

Verse 13

गौतम उवाच । सेवा कृता त्वया वत्स महती मम सर्वदा । तेनैव परिपूर्णत्वं जातं मे नात्र संशयः

ଗୌତମ କହିଲେ—“ବତ୍ସ, ତୁମେ ସଦା ମୋ ପାଇଁ ମହାନ ସେବା କରିଛ; ସେହି ସେବାରେ ମୁଁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।”

Verse 14

उत्तंक उवाच । किंचिद्ग्राह्यं त्वया स्वामिन्सन्तोषो जायते मम । त्वत्प्रसादान्मुनिश्रेष्ठ विद्यापारंगतोऽस्म्यहम्

ଉତ୍ତଙ୍କ କହିଲା—ହେ ସ୍ୱାମୀ, ମୋଠାରୁ କିଛି ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତୁ; ତେବେ ମୋ ହୃଦୟରେ ସନ୍ତୋଷ ଜନ୍ମିବ। ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଆପଣଙ୍କ କୃପାରେ ମୁଁ ବିଦ୍ୟାରେ ପାରଙ୍ଗତ ହୋଇଛି।

Verse 15

गौतम उवाच । न ग्राह्यं च मया पुत्र सन्तुष्टः सेवयास्म्यहम् । नेच्छाम्यहं धनं त्वत्तः सुखं गच्छ गृहं प्रति

ଗୌତମ କହିଲେ—ପୁତ୍ର, ମୁଁ କିଛି ଗ୍ରହଣ କରିବି ନାହିଁ; ତୋର ସେବାରେ ମୁଁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ। ତୋଠାରୁ ଧନ ଚାହେଁ ନାହିଁ; ସୁଖରେ ଘରକୁ ଯା।

Verse 16

इत्युक्तो गुरुणा सोऽपि मातरं चाभ्यभाषत । किंचिद्ग्राह्यं मया मातः सन्तोषो दीयतां मम

ଗୁରୁଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ସେ ଗୁରୁପତ୍ନୀଙ୍କୁ କହିଲା—ମାତା, ମୋଠାରୁ କିଛି ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତୁ; ମୋ ହୃଦୟକୁ ସନ୍ତୋଷ ଦିଅନ୍ତୁ।

Verse 17

गुरुपत्न्युवाच । सौदासं गच्छ पुत्र त्वं ममाज्ञां कुरु सत्वरम् । मदयन्ती प्रिया तस्य धर्मपत्नी यशस्विनी

ଗୁରୁପତ୍ନୀ କହିଲେ—ପୁତ୍ର, ସୌଦାସଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଅ ଏବଂ ମୋ ଆଜ୍ଞା ଶୀଘ୍ର ପାଳନ କର। ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟା, ଯଶସ୍ୱିନୀ ଧର୍ମପତ୍ନୀ ମଦୟନ୍ତୀ।

Verse 18

कुण्डलेऽथानय क्षिप्रं मदयंत्याश्च पुत्रक । नो चेच्छापं प्रदास्यामि पञ्चमेऽह्नि न आगतः

ପୁତ୍ରକ, ମଦୟନ୍ତୀଙ୍କ ସେଇ କୁଣ୍ଡଳଦ୍ୱୟ ଶୀଘ୍ର ଆଣିଦେ। ପଞ୍ଚମ ଦିନରେ ତୁମେ ନ ଆସିଲେ, ମୁଁ ତୁମକୁ ଶାପ ଦେବି।

Verse 19

इत्युक्तो गुरुपत्न्या स प्रस्थितः सत्वरं तदा । सौदासस्यगृहं प्राप व्याघ्रास्यं तं च दृष्टवान्

ଗୁରୁପତ୍ନୀଙ୍କ ଉପଦେଶ ଶୁଣି ସେ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ଯାତ୍ରା କଲା। ସୌଦାସଙ୍କ ଗୃହକୁ ପହଞ୍ଚି ବ୍ୟାଘ୍ରସଦୃଶ ମୁଖବାନ୍ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲା।

Verse 20

दृष्ट्वा प्राह तदा विप्रं भक्षणार्थमुपस्थितम् । भक्षयिष्यामि वै विप्र त्वामहं नात्र संशयः

ଭକ୍ଷଣାର୍ଥେ ସମୀପକୁ ଆସିଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦେଖି ସେ କହିଲା— “ହେ ବିପ୍ର, ମୁଁ ନିଶ୍ଚୟ ତୁମକୁ ଭକ୍ଷିବି; ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।”

Verse 21

उत्तंक उवाच । अवश्यं भक्षय त्वं मामेकं शृणु नराधिप । देहि मे कुण्डले तात दत्त्वाऽहं गुरवे पुनः । आगमिष्यामि भक्षस्व मा त्वं कार्यविवर्जितम्

ଉତ୍ତଙ୍କ କହିଲେ— “ହେ ନରାଧିପ, ତୁମେ ନିଶ୍ଚୟ ମୋତେ ଭକ୍ଷ କର; କିନ୍ତୁ ଗୋଟିଏ କଥା ଶୁଣ। ତାତ, ସେ କୁଣ୍ଡଳଦ୍ୱୟ ମୋତେ ଦିଅ; ଗୁରୁଙ୍କୁ ପୁନଃ ଦାନ କରି ମୁଁ ଫେରିଆସିବି। ତାପରେ ମୋତେ ଭକ୍ଷ କର; ତୁମ କାର୍ଯ୍ୟ ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ରହୁନାହିଁ।”

Verse 22

सौदास उवाच । गच्छ त्वं मन्दिरे दुर्गे यत्राऽस्ते दयिता मम । तां त्वमासाद्य यत्नेन जीवितव्यभयाद्द्विज

ସୌଦାସ କହିଲେ— “ଯେଉଁ ଦୁର୍ଗସହିତ ମନ୍ଦିରରେ ମୋ ପ୍ରିୟା ଅଛି, ସେଠାକୁ ଯାଅ। ହେ ଦ୍ୱିଜ, ପ୍ରାଣଭୟରୁ ଯତ୍ନପୂର୍ବକ ତାଙ୍କୁ ଆସାଦନ କର।”

Verse 23

याच्यतां मम वाक्येन सा ते दास्यति कुण्डले । त्वया च नान्यथा कार्यं यत्सत्यं द्विजसत्तम

“ମୋ ନାମରେ ତାଙ୍କୁ ଯାଚନା କର; ସେ ତୁମକୁ କୁଣ୍ଡଳଦ୍ୱୟ ଦେବେ। ଏହା ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟଥା କିଛି କରିବ ନାହିଁ—ଏହା ସତ୍ୟ, ହେ ଦ୍ୱିଜସତ୍ତମ।”

Verse 24

वसिष्ठ उवाच । मदयन्त्याः समीपं तु गत्वोवाच द्विजोत्तमः । देहि मे कुण्डले देवि सौदासस्त्वां समादिशत्

ବସିଷ୍ଠ କହିଲେ—ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜ ମଦୟନ୍ତୀଙ୍କ ସମୀପକୁ ଯାଇ କହିଲା, “ଦେବି, ମୋତେ କୁଣ୍ଡଳ ଦିଅ; ସୌଦାସ ରାଜା ତୁମକୁ ଏହିପରି ଆଦେଶ ଦେଇଛନ୍ତି।”

Verse 25

मदयंत्युवाच । सन्देहोऽद्यापि मे विप्र कुण्डले द्विजसत्तम । अभिज्ञानं त्वमानीय नृपस्य द्विज दर्शय

ମଦୟନ୍ତୀ କହିଲେ—“ହେ ବିପ୍ର, ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, କୁଣ୍ଡଳ ବିଷୟରେ ମୋର ଏଯାବତ୍ ସନ୍ଦେହ ଅଛି। ରାଜାଙ୍କ ଅଭିଜ୍ଞାନ ଆଣି ମୋତେ ଦେଖାଅ।”

Verse 26

स गत्वा त्वरितं भूपमभिज्ञानमयाचत

ସେ ତ୍ୱରାନ୍ୱିତ ଭାବେ ରାଜାଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଇ ଅଭିଜ୍ଞାନ ମାଗିଲା।

Verse 27

सौदास उवाच । यैर्विना सुगतिर्नास्ति दुर्गतिं ये नयंति वै । गत्वैवं ब्रूहि तां साध्वीं मम वाक्यं द्विजोत्तम । प्रदास्यति ततो नूनं कुण्डले रत्नमंडिते

ସୌଦାସ କହିଲେ—“ଯାହା ବିନା ସୁଗତି ନାହିଁ, ଏବଂ ଯାହା ନିଶ୍ଚୟ ଦୁର୍ଗତିକୁ ନେଇଯାଏ—ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଯାଇ ସେଇ ସାଧ୍ବୀଙ୍କୁ ମୋର ଏହି ବାକ୍ୟ କହ। ତାହାପରେ ସେ ନିଶ୍ଚୟ ରତ୍ନମଣ୍ଡିତ କୁଣ୍ଡଳ ଦେବେ।”

Verse 28

वसिष्ठ उवाच । प्रत्यभिज्ञानमादाय गत्वा तस्यै न्यवेदयत्

ବସିଷ୍ଠ କହିଲେ—ଅଭିଜ୍ଞାନ ନେଇ ସେ ଯାଇ ତାହା ତାଙ୍କୁ ନିବେଦନ କଲା।

Verse 29

ततोऽसौ प्रददौ तस्मै गृह्ण मे कुण्डले द्विज । उवाच यत्नमास्थाय नीयतां द्विजसत्तम

ତେବେ ସେ ତାହାକୁ କୁଣ୍ଡଳ ଦେଇ କହିଲା— “ହେ ଦ୍ୱିଜ, ମୋ କୁଣ୍ଡଳ ଗ୍ରହଣ କର। ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଯତ୍ନପୂର୍ବକ ଏହାକୁ ନେଇଯାଅ।”

Verse 30

एते च वांछते नित्यं तक्षको द्विज कुण्डले । स तथेति समादाय विस्मयोत्फुल्ललोचनः । कौतुकात्पुनरागत्य राजानं वाक्यमब्रवीत्

“ହେ ଦ୍ୱିଜ, ତକ୍ଷକ ନାଗ ସଦା ଏହି କୁଣ୍ଡଳ ଚାହେ।” ଏମିତି କହି ‘ତଥାସ୍ତୁ’ ବୋଲି ସେ ଗ୍ରହଣ କଲା; ବିସ୍ମୟରେ ତାହାର ଚକ୍ଷୁ ବିସ୍ତୃତ ହେଲା। ପରେ କୌତୁହଳରେ ପୁନଃ ଫେରି ରାଜାଙ୍କୁ ଏହି କଥା କହିଲା।

Verse 31

अभिज्ञानान्मया भूप सम्प्राप्ते दीप्तकुण्डले । वाक्यार्थस्तु न विज्ञातस्ततोऽहं पुनरागतः

“ହେ ଭୂପ, ଅଭିଜ୍ଞାନ-ଚିହ୍ନ ଭାବେ ଦୀପ୍ତ କୁଣ୍ଡଳ ମୋତେ ମିଳିଛି; କିନ୍ତୁ ବାର୍ତ୍ତାର ଅର୍ଥ ମୁଁ ବୁଝିପାରିଲି ନାହିଁ, ତେଣୁ ପୁନଃ ଫେରିଆସିଛି।”

Verse 32

कौतुकाद्वद मे राजन्स्वकार्ये च यथास्थितम् । कैर्विना सुगतिर्नास्ति दुर्गतिं के नयंति च

“କୌତୁହଳରୁ, ହେ ରାଜନ୍, ଆପଣଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟର ଯଥାସ୍ଥିତି ମୋତେ କହନ୍ତୁ—କାହା ବିନା ସୁଗତି ନାହିଁ, ଏବଂ କେ ଦୁର୍ଗତିକୁ ନେଇଯାନ୍ତି?”

Verse 33

सौदास उवाच । आराधिता द्विजा विप्र भवंति सुगतिप्रदाः । असन्तुष्टा दुर्गतिदाः सद्यो मम यथा पुरा

ସୌଦାସ କହିଲେ— “ହେ ବିପ୍ର, ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କୁ ଯଥାବିଧି ଆରାଧନା କଲେ ସେମାନେ ସୁଗତି ପ୍ରଦାନ କରନ୍ତି; ଅସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଲେ ଦୁର୍ଗତି ଦିଅନ୍ତି—ପୂର୍ବେ ମୋ ପାଖରେ ଯେପରି ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ଘଟିଥିଲା।”

Verse 34

एतावान्मम शापोऽयं वसिष्ठस्य महात्मनः । तेनोक्तं त्वां यदा कश्चित्प्रश्नं विख्यापयिष्यति

ମହାତ୍ମା ବଶିଷ୍ଠ ମୋପରେ ଯେ ଶାପ ଦେଇଥିଲେ, ସେ ଏତିକି ମାତ୍ର। ସେ କହିଥିଲେ—ଯେତେବେଳେ କେହି ତୁମକୁ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ପ୍ରଶ୍ନ ପଚାରିବ, ସେତେବେଳେ ଶାପର ଶର୍ତ୍ତ ପୂରଣ ହେବ।

Verse 35

तदा दोषविनिर्मुक्तो भविष्यसि न संशयः । त्वत्प्रसादाद्विनिर्मुक्तो ह्यहं शापाद्द्विजोत्तम । सात्त्विकं धाम चापन्नो गच्छ विप्र नमोऽस्तु ते

ତେବେ ତୁମେ ଦୋଷମୁକ୍ତ ହେବ—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ହେ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମ, ତୁମ ପ୍ରସାଦରେ ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଶାପରୁ ମୁକ୍ତ ହେଲି। ସାତ୍ତ୍ୱିକ ପବିତ୍ର ଧାମ ପ୍ରାପ୍ତ କରି ଯାଅ, ହେ ବିପ୍ର; ତୁମକୁ ନମସ୍କାର।

Verse 36

वसिष्ठ उवाच । उत्तंकस्तेन निर्मुक्तः सत्वरं पथमाश्रितः । गच्छंश्चातिक्षुधाविष्टो ऽपश्यद्बिल्वफलानि सः

ବଶିଷ୍ଠ କହିଲେ—ଉତ୍ତଙ୍କ ସେପରି ମୁକ୍ତ ହୋଇ ଶୀଘ୍ର ପଥ ଧରିଲା। ଯାଉଯାଉ ଭୟଙ୍କର ଭୁଖରେ ପୀଡ଼ିତ ହୋଇ ସେ ବିଲ୍ୱଫଳ ଦେଖିଲା।

Verse 37

ततः कृष्णाजिने बद्ध्वा कुण्डले न्यस्य भूतले । आरुरोह फलाकांक्षी स मुनिः क्षुधयाऽन्वितः

ତାପରେ ସେ କୃଷ୍ଣାଜିନରେ କୁଣ୍ଡଳ ଗଠି ଭୂମିରେ ରଖିଦେଲା। ଫଳ ଆକାଙ୍କ୍ଷାରେ ଓ ଭୁଖରେ ପୀଡ଼ିତ ସେ ମୁନି (ଗଛରେ) ଚଢ଼ିଲା।

Verse 38

एतस्मिन्नेव काले तु तक्षकः पन्नगोत्तमः । गृहीत्वा कुण्डले तूर्णमगमद्दक्षिणामुखः

ସେହି ସମୟରେ ପନ୍ନଗଶ୍ରେଷ୍ଠ ତକ୍ଷକ କୁଣ୍ଡଳ ଛିନିନେଇ ଶୀଘ୍ର ଦକ୍ଷିଣମୁଖେ ଚାଲିଗଲା।

Verse 39

अथोत्तंकः फलाहारी अवतीर्य धरातले । सर्वतोऽन्वेषयामास वेगेन महता वृतः

ତେବେ ଫଳାହାରୀ ଉତ୍ତଙ୍କ ଧରାତଳକୁ ଅବତରି, ମହା ତ୍ୱରାରେ ପ୍ରେରିତ ହୋଇ, ସର୍ବତ୍ର ଅନ୍ୱେଷଣ କଲା।

Verse 40

स दृष्ट्वा सम्मुखं प्राप्तं समीपं पन्नगोत्तमः । प्रविवेश बिलं रौद्रमन्धकारेण संवृतम्

ତାକୁ ସମ୍ମୁଖରେ ନିକଟକୁ ଆସୁଥିବା ଦେଖି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନାଗ ଘନ ଅନ୍ଧକାରେ ଆବୃତ ଭୟଙ୍କର ବିଲରେ ପ୍ରବେଶ କଲା।

Verse 41

उत्तंकोऽपि बिलं प्राप्तः प्रविश्य तमसावृतम् । दण्डकाष्ठं समादाय कुपितोह्यखनत्तदा

ଉତ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟ ସେହି ବିଲକୁ ପହଞ୍ଚି; ଅନ୍ଧକାରାବୃତ ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, କାଠର ଦଣ୍ଡ ଧରି କ୍ରୋଧରେ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ଖୋଦିବାକୁ ଲାଗିଲା।

Verse 42

तं तथा दुःखितं दृष्ट्वा सक्लेशं गुरुकार्यतः । वज्रमारोपयामास दण्डांते पाकशासनः

ଗୁରୁକାର୍ଯ୍ୟରେ କ୍ଲେଶିତ ଓ ଦୁଃଖିତ ତାକୁ ଦେଖି, ପାକଶାସନ ଇନ୍ଦ୍ର ତାହାର ଦଣ୍ଡାଗ୍ରରେ ବଜ୍ର ସ୍ଥାପନ କଲେ।

Verse 43

ततो विदारयामास स शीघ्रं धरणीतलम् । प्रविष्टश्चैव पातालं कुण्डलार्थं परिभ्रमन्

ତାପରେ ସେ ଶୀଘ୍ର ଧରଣୀତଳକୁ ବିଦାରି, କୁଣ୍ଡଳ ଖୋଜି ଭ୍ରମଣ କରୁଥିବାବେଳେ ପାତାଳକୁ ପ୍ରବେଶ କଲା।

Verse 44

सोऽपश्यद्वाजिनं तत्र सर्वश्वेतं गुणान्वितम् । तेनोक्तः स्पृश मे गुह्यं ततः कार्यं भविष्यति

ସେଠାରେ ସେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶ୍ୱେତ ଓ ଶୁଭଲକ୍ଷଣଗୁଣସମ୍ପନ୍ନ ଏକ ଅଶ୍ୱକୁ ଦେଖିଲା। ଅଶ୍ୱ କହିଲା—“ମୋ ଗୁହ୍ୟ ଅଙ୍ଗକୁ ସ୍ପର୍ଶ କର; ତେବେ ତୋର କାର୍ଯ୍ୟ ସିଦ୍ଧ ହେବ।”

Verse 45

स चकार तथा शीघ्रं ततो धूमो व्यजायत । पातालं तेन सर्वत्र व्याप्तं भूधर वह्निना

ସେ ତୁରନ୍ତ ସେହିପରି କଲା; ତାପରେ ଧୂଆଁ ଉଠିଲା। ପର୍ବତସଦୃଶ ସେଇ ଅଗ୍ନିରେ ପାତାଳ ସର୍ବତ୍ର ବ୍ୟାପ୍ତ ହୋଇଗଲା।

Verse 46

ततश्च व्याकुलाः सर्वे पन्नगाः समुपाद्रवन् । तक्षकं पुरतः कृत्वा संप्राप्ताः कुण्डलान्विताः । उत्तंकाय ततो दत्त्वा प्रणिपत्य ययुर्गृहम्

ତାପରେ ସମସ୍ତ ନାଗମାନେ ବ୍ୟାକୁଳ ହୋଇ ଧାଇଁ ଆସିଲେ। ତକ୍ଷକକୁ ଆଗରେ ରଖି କୁଣ୍ଡଳ ସହିତ ଆସି, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଉତ୍ତଙ୍କଙ୍କୁ ଦେଇ ପ୍ରଣାମ କରି ନିଜ ନିବାସକୁ ଫେରିଗଲେ।

Verse 47

वसिष्ठ उवाच । अथाश्वस्तमुवाचेदमहमग्निर्द्विजोत्तम । यस्त्वयाऽराधितः पूर्वमुपाध्यायनिदेशतः

ବସିଷ୍ଠ କହିଲେ—ତାପରେ ଆଶ୍ୱସ୍ତ ହୋଇଥିବା ସେଇ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମଙ୍କୁ ସେ କହିଲା—“ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୁଁ ଅଗ୍ନି; ଯାହାକୁ ତୁମେ ପୂର୍ବେ ଗୁରୁଙ୍କ ନିର୍ଦ୍ଦେଶରେ ଆରାଧନା କରିଥିଲ।”

Verse 48

ज्ञात्वा त्वां दुःखितं प्राप्तमिह प्राप्तः कृपापरः । सर्वथा त्वं च मे पृष्ठं भगवञ्छीघ्रमारुह

ତୁମେ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ଏଠାକୁ ଆସିଛ ବୋଲି ଜାଣି, କୃପାବଶେ ମୁଁ ଏଠାକୁ ଆସିଛି। ତେଣୁ, ହେ ଭଗବନ୍, ଶୀଘ୍ର ମୋ ପିଠି ଉପରେ ଆରୋହଣ କର।

Verse 49

नयामि तत्र यत्रास्ते गुरुः सर्वगुणालयः । आरूढस्तस्य पृष्ठे स प्रतस्थे ह्याश्रमं प्रति

ମୁଁ ତୁମକୁ ସେଠାକୁ ନେଇଯିବି, ଯେଉଁଠାରେ ସର୍ବଗୁଣାଳୟ ଗୁରୁ ବସନ୍ତି। ତାଙ୍କ ପିଠିରେ ଆରୋହଣ କରି ସେ ଆଶ୍ରମ ପ୍ରତି ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲା।

Verse 50

तत्क्षणात्समनुप्राप्तो गौतमस्य निवेशनम् । एतस्मिन्नेव काले तु अहिल्या कृतमंडना

ସେଇ କ୍ଷଣେ ସେ ଗୌତମଙ୍କ ନିବାସକୁ ପହଞ୍ଚିଲା। ଏହି ସମୟରେ ଅଳଙ୍କାରଭୂଷିତା ଅହଲ୍ୟା ସେଠାରେ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ।

Verse 51

स्नाता चाभ्येत्य भर्तारं साध्वी वाक्यमुवाच ह । उत्तंकोऽद्य न संप्राप्तः शापं दास्याम्यहं ध्रुवम्

ସ୍ନାନ କରି ସାଧ୍ବୀ ପତ୍ନୀ ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ କହିଲେ—“ଆଜି ଉତ୍ତଙ୍କ ନ ଆସିଲେ, ମୁଁ ନିଶ୍ଚୟ ଶାପ ଦେବି।”

Verse 52

शिथिलो गुरुकृत्येषु स यदालक्षितो मया । तस्या वाक्यावसाने तु उत्तंकः पर्य्यदृश्यत

ଗୁରୁକର୍ତ୍ତବ୍ୟରେ ସେ ଶିଥିଳ ହୋଇଛି ବୋଲି ମୁଁ ଯେତେବେଳେ ଲକ୍ଷ୍ୟ କଲି, ସେତେବେଳେ—ତାଙ୍କ କଥା ଶେଷ ହେବା ସହିତ—ଉତ୍ତଙ୍କ ଦେଖାଦେଲା।

Verse 53

प्रसन्नवदनो हृष्टः कुण्डलाभ्यां समन्वितः । प्रणिपत्य स तां भक्त्या कुण्डले संन्यवेदयत्

ପ୍ରସନ୍ନମୁଖ ଓ ହର୍ଷିତ ହୋଇ, କୁଣ୍ଡଳଯୁଗଳ ସହିତ ସେ ଭକ୍ତିରେ ପ୍ରଣାମ କରି ସେହି କୁଣ୍ଡଳଦ୍ୱୟ ତାଙ୍କୁ ନିବେଦନ କଲା।

Verse 54

सा दृष्ट्वा तत्क्षणात्साध्वी कर्णाभ्यां संन्यवेशयत् । स्वगृहाय ततस्तूर्णमुत्तंकं विससर्ज ह

ତାହା ଦେଖି ସେଇ ସାଧ୍ବୀ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ତାହାକୁ ଦୁଇ କାନରେ ଧାରଣ କଲା। ପରେ ସେ ଉତ୍ତଙ୍କକୁ ଶୀଘ୍ର ନିଜ ଗୃହକୁ ଫେରିବାକୁ ବିଦାୟ ଦେଲା।

Verse 55

वसिष्ठ उवाच । एवं स विवरो जातस्तक्षकोत्तंककारणात् । यथा मे चिंत्यते नित्यं धेन्वर्थं श्वभ्रपूरणे

ବସିଷ୍ଠ କହିଲେ—ତକ୍ଷକ ଓ ଉତ୍ତଙ୍କର କାରଣରୁ ଏହି ବିବର ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ଗୋଧେନୁର ହିତାର୍ଥେ ସେଇ ଗର୍ତ୍ତ ପୂରଣ ବିଷୟରେ ମୁଁ ନିତ୍ୟ ଚିନ୍ତା କରେ।

Verse 56

तस्मात्त्वं पूरय क्षिप्रं नान्यः शक्तोऽत्र कर्मणि । शीघ्रं कुरु नगश्रेष्ठ मम कार्यमसंशयम्

ଏହିହେତୁ ତୁମେ ଶୀଘ୍ର ଏହାକୁ ପୂରଣ କର; ଏଠାରେ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟରେ ଅନ୍ୟ କେହି ସମର୍ଥ ନୁହେଁ। ହେ ନଗଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତ୍ୱରା କରି ନିଃସନ୍ଦେହେ ମୋ କାର୍ଯ୍ୟ ସାଧନ କର।