Adhyaya 1

Verse 1

व्यास उवाच । ओंनमोनंताय सूक्ष्माय ज्ञानगम्याय वेधसे । शुद्धाय विश्वरूपाय देवदेवाय शंभवे

ବ୍ୟାସ କହିଲେ—ଓଂ, ଅନନ୍ତ, ସୂକ୍ଷ୍ମ, ଜ୍ଞାନଦ୍ୱାରା ଗମ୍ୟ, ବେଧସ୍ (ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା), ଶୁଦ୍ଧ, ବିଶ୍ୱରୂପ, ଦେବଦେବ ଶମ୍ଭୁଙ୍କୁ ନମସ୍କାର।

Verse 2

ऋषय ऊचुः । कथितो वंशविस्तारो भवता सोमसूर्ययोः । मन्वंतराणि सर्वाणि सृष्टिश्चैव पृथग्विधा

ଋଷିମାନେ କହିଲେ—ଆପଣ ସୋମ ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ବଂଶବିସ୍ତାର, ସମସ୍ତ ମନ୍ୱନ୍ତର ଏବଂ ସୃଷ୍ଟିର ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ମଧ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛନ୍ତି।

Verse 3

अधुना श्रोतुमिच्छामस्तीर्थमाहात्म्यमुत्तमम् । कानि तीर्थानि पुण्यानि भूतलेऽस्मिन्महामते

ଏବେ ଆମେ ଉତ୍ତମ ତୀର୍ଥମାହାତ୍ମ୍ୟ ଶୁଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛୁ। ହେ ମହାମତେ, ଏହି ଭୂତଳରେ କେଉଁ କେଉଁ ତୀର୍ଥ ବିଶେଷ ପୁଣ୍ୟପ୍ରଦ?

Verse 4

सूत उवाच । नाना तीर्थानि लोकेऽस्मिन्येषां संख्या न विद्यते । तिस्रः कोट्योऽर्द्धकोटिश्च तेषां संख्या कृता पुरा

ସୂତ କହିଲେ—ଏହି ଲୋକରେ ନାନା ପ୍ରକାର ତୀର୍ଥ ଅଛି; ସେମାନଙ୍କ ସଂଖ୍ୟା ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଜଣାଯାଏ ନାହିଁ। ତଥାପି ପୂର୍ବେ ସେମାନଙ୍କ ଗଣନା ତିନି କୋଟି ଓ ଅଧ କୋଟି ବୋଲି କୁହାଯାଇଥିଲା।

Verse 5

क्षेत्राणि सरितश्चैव पर्वताश्च नदा स्तथा । ऋषीणां तपसो वीर्यान्माहात्म्यं परमं गताः

ପବିତ୍ର କ୍ଷେତ୍ର, ନଦୀ, ପର୍ବତ ଓ ସରିତା—ଋଷିମାନଙ୍କ ତପସ୍ୟାର ତେଜୋବଳରେ ପରମ ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଓ ଖ୍ୟାତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 6

तेषां मध्येऽर्बुदोनाम सर्वपापहरोऽनघः । अस्पृष्टः कलिदोषेण वसिष्ठस्य प्रभावतः

ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ‘ଅର୍ବୁଦ’ ନାମକ ପବିତ୍ର ପର୍ବତ ଅଛି—ନିର୍ମଳ ଓ ସର୍ବପାପହର; ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ପ୍ରଭାବରୁ କଲିଦୋଷ ତାହାକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରିନାହିଁ।

Verse 7

पुनंति सर्वतीर्थानि स्नानदानादिकैर्यथा । अर्बुदो दर्शनादेव सर्वपापहरो नृणाम्

ସ୍ନାନ, ଦାନ ଆଦି ଦ୍ୱାରା ଯେପରି ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥ ପବିତ୍ର କରନ୍ତି, ସେପରି ଅର୍ବୁଦ—କେବଳ ଦର୍ଶନମାତ୍ରରେ—ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ସର୍ବ ପାପ ହରଣ କରେ।

Verse 8

ऋषय ऊचुः । किं प्रमाणोऽर्बुदो नाम कस्मिन्देशे व्यवस्थितः । कथं वासिष्ठमाहात्म्यात्प्रथितो धरणीतले

ଋଷିମାନେ କହିଲେ—‘ଅର୍ବୁଦ’ ନାମକ ସ୍ଥାନର ପ୍ରମାଣ ଓ ବିସ୍ତାର କେତେ? ଏହା କେଉଁ ଦେଶରେ ଅବସ୍ଥିତ? ଏବଂ ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ମାହାତ୍ମ୍ୟରୁ ଏହା ପୃଥିବୀରେ କିପରି ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲା?

Verse 9

कानि तीर्थानि मुख्यानि ह्यर्बुदे संति पर्वते । सर्वं विस्तरतो ब्रूहि परं कौतूहलं हि नः

ଅର୍ବୁଦ ପର୍ବତରେ କେଉଁ କେଉଁ ମୁଖ୍ୟ ତୀର୍ଥ ଅଛି? ଆମର କୌତୁହଳ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବଡ଼; ତେଣୁ ସବୁକିଛି ବିସ୍ତାରରେ କହନ୍ତୁ।

Verse 10

सूत उवाच । अहं च संप्रवक्ष्यामि कथां पापप्रणाशिनीम् । अर्बुदस्य द्विजश्रेष्ठा माहात्म्यं च यथा श्रुतम्

ସୂତ କହିଲେ—ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ! ମୁଁ ଏବେ ପାପନାଶିନୀ କଥା, ଅର୍ଥାତ୍ ଅର୍ବୁଦର ମାହାତ୍ମ୍ୟ, ଯେପରି ଶୁଣିଛି ସେପରି କହିବି।

Verse 11

वसिष्ठो नाम देवर्षिः पितामहसमुद्भवः । स पूर्वं भूतलं प्राप्तस्तपस्तेपे सुदारुणम्

ବସିଷ୍ଠ ନାମକ ଜଣେ ଦେବର୍ଷି ଥିଲେ, ଯିଏ ପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ନିମିତ୍ତ କରି ଉଦ୍ଭବିତ। ସେ ପୂର୍ବକାଳରେ ପୃଥିବୀକୁ ଆସି ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠୋର ତପ କଲେ।

Verse 12

नियतो नियताहारः सर्वभूतहिते रतः । वर्षास्वाकाशवासी च हेमंते सलिलाशयः

ସେ ନିୟମବାନ୍ ଓ ନିୟତାହାରୀ ଥିଲେ, ସର୍ବଭୂତର ହିତରେ ରତ ଥିଲେ। ବର୍ଷାକାଳରେ ଖୋଲା ଆକାଶ ତଳେ ରହୁଥିଲେ, ହେମନ୍ତରେ ଜଳରେ ଅବସ୍ଥାନ କରୁଥିଲେ।

Verse 13

पंचाग्निसाधको ग्रीष्मे जपहोमपरायणः । केनचित्त्वथ कालेन तस्य धेनुः पयस्विनी । नंदिनीति सुविख्याता सा वै कामदुघा शुभा

ଗ୍ରୀଷ୍ମକାଳରେ ସେ ପଞ୍ଚାଗ୍ନି-ସାଧନା କରୁଥିଲେ ଏବଂ ଜପ-ହୋମରେ ପରାୟଣ ଥିଲେ। କିଛି କାଳ ପରେ ତାଙ୍କର ଦୁଧରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏକ ଧେନୁ ହେଲା; ‘ନନ୍ଦିନୀ’ ନାମରେ ସୁପ୍ରସିଦ୍ଧ ସେଇ ଶୁଭ କାମଧେନୁ ଇଚ୍ଛିତ ଫଳ ଦେଉଥିଲା।

Verse 14

सा कदाचिद्धरापृष्ठे भ्रममाणा तृणाशया । पतिता दारुणे श्वभ्रे अगाधे तिमिरावृते

ଏକଦା ସେ ଧରାପୃଷ୍ଠରେ ଘାସ ଖୋଜି ଭ୍ରମଣ କରୁଥିବାବେଳେ, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭୟଙ୍କର, ଅତି ଗଭୀର ଏବଂ ଅନ୍ଧକାରେ ଆବୃତ ଗର୍ତ୍ତରେ ପତିତ ହେଲା।

Verse 15

एतस्मिन्नेव काले तु भगवांस्तीक्ष्णदीधितिः । अस्तं गतो न संप्राप्ता नंदिनी मुनिसत्तमाः

ସେହି ସମୟରେ ତୀକ୍ଷ୍ଣ କିରଣମୟ ଭଗବାନ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତ ଗଲେ; କିନ୍ତୁ ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ନନ୍ଦିନୀ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଫେରି ଆସିନଥିଲା।

Verse 16

तस्याः क्षीरेण नित्यं स सायं प्रातर्द्विजो मुनिः । करोति होममग्नौ हि सुसमिद्धे जितव्रतः

ତାହାର କ୍ଷୀରରେ ସେ ଦ୍ୱିଜ ମୁନି ପ୍ରତିଦିନ ପ୍ରାତଃ ଓ ସାୟଂ, ସୁସମିଦ୍ଧ ପବିତ୍ର ଅଗ୍ନିରେ, ବ୍ରତନିଷ୍ଠ ହୋଇ ହୋମ କରୁଥିଲେ।

Verse 17

अथ चिंतापरो विप्रः प्रायश्चित्तभयाद्ध्रुवम् । वीक्षांचक्रे वने तस्मिन्समेषु विषमेषु च

ତାପରେ ସେ ବିପ୍ର ଚିନ୍ତାଗ୍ରସ୍ତ ହେଲେ; ନିଶ୍ଚୟ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତର ଭୟରୁ ସେ ତାହିଁ ବନରେ ସମ ଓ ବିଷମ ସ୍ଥାନ ସବୁଠାରେ ଖୋଜିଲେ।

Verse 18

स तच्छ्वभ्रमथासाद्य भूंभारावमथाशृणोत् । तां प्रोवाच मुनिश्रेष्ठः कथं त्वं पतिता शुभे

ସେ ଗର୍ତ୍ତଟିକୁ ନିକଟେ ପହଞ୍ଚି ଉଚ୍ଚ ରମ୍ଭାଧ୍ୱନି ଶୁଣିଲେ। ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ କହିଲେ—“ହେ ଶୁଭେ, ତୁମେ ଏଠାରେ କିପରି ପତିତ ହେଲୁ?”

Verse 19

अहं होमस्य चोद्वेगान्निःसृतस्त्वामवेक्षितुम् । साऽब्रवीद्भक्षमाणाहं विप्रर्षे तृणवांछया

ମୁନି କହିଲେ—“ହୋମର ଚିନ୍ତାରେ ମୁଁ ବାହାରି ତୁମକୁ ଦେଖିବାକୁ ଆସିଲି।” ସେ କହିଲା—“ହେ ବିପ୍ରଋଷି, ମୁଁ ଚରୁଥିବାବେଳେ ତୃଣ ଆକାଂକ୍ଷାରେ ଘାସ ଭକ୍ଷଣ କରୁଥିଲି…”

Verse 20

पतितात्र विभो त्राहि कृच्छ्रादस्मात्सुदुःसहात् । तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा स मुनिर्ध्यान मास्थितः

“ମୁଁ ଏଠାରେ ପଡ଼ିଗଲି; ହେ ବିଭୋ, ଏହି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅସହ୍ୟ କଷ୍ଟରୁ ମୋତେ ରକ୍ଷା କର।” ତାହାର କଥା ଶୁଣି ମୁନି ଧ୍ୟାନରେ ଲୀନ ହେଲେ।

Verse 21

सरस्वतीं समादध्यौ नदीं त्रैलोक्यपावनीम् । सा ध्याता मनसा तेन मुनिना तत्र तत्क्षणात्

ମୁନି ତ୍ରିଲୋକପାବନୀ ସରସ୍ୱତୀ ନଦୀଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କଲେ। ତାଙ୍କ ମନରେ ଧ୍ୟାନ ହେବାମାତ୍ରେ ସେ ସେହି କ୍ଷଣେ ସେଠାରେ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ।

Verse 22

श्वभ्रं तत्पूरयामास समंताद्विमलैर्जलैः । परिपूर्णं ततः श्वभ्रे निष्क्रांता नंदिनी तदा

ସେ ଗହ୍ୱରଟିକୁ ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ନିର୍ମଳ ଜଳରେ ପୂରଣ କଲେ। ଗହ୍ୱର ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ହେବା ସହିତ ନନ୍ଦିନୀ ତେବେ ତାହାରୁ ବାହାରିଲା।

Verse 23

संहृष्टा मुनिना सार्द्धं ययावाश्रमसम्मुखम्

ସେ ହର୍ଷିତ ହୋଇ ମୁନିଙ୍କ ସହ ଆଶ୍ରମ ଦିଗକୁ ଗଲା।

Verse 24

स दृष्ट्वा श्वभ्रमध्यं तं गंभीरं च महामुनिः । चिंतयामास मेधावी श्वभ्रस्यैव प्रपूरणे

ସେ ଗଭୀର ଶ୍ୱଭ୍ରକୁ ଦେଖି ମହାମୁନି, ମେଧାବୀ ଓ ବିବେକୀ, ଏହି ଖାଇ କିପରି ପୂରିତ ହେଲା ବୋଲି ମନେ ଚିନ୍ତା କଲେ।

Verse 25

तस्य चिंतयतो विप्रा बुद्धिरेषोदपद्यत । आनीय पर्वतं मुक्त्वा श्वभ्रमेतत्प्रपूर्यते । तस्माद्गच्छाम्यहं शीघ्रं हिमवन्तं नगोत्तमम्

ହେ ବିପ୍ରମାନେ! ଚିନ୍ତା କରୁଥିବାବେଳେ ତାଙ୍କ ମନରେ ଏହି ନିଶ୍ଚୟ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା—“ଏକ ପର୍ବତ ଆଣି ଏଠାରେ ରଖିଲେ ଏହି ଭୟଙ୍କର ଶ୍ୱଭ୍ର ପୂରିଯିବ। ତେଣୁ ମୁଁ ଶୀଘ୍ରେ ପର୍ବତଶ୍ରେଷ୍ଠ ହିମବାନଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଉଛି।”

Verse 26

स एव पर्वतं चात्र प्रेषयिष्यति भूधरः । येन स्यात्परिपूर्णं च श्वभ्रमेतन्महात्मना

ସେଇ ପର୍ବତଧାରୀ ହିମବାନ ଏଠାକୁ ଏକ ପର୍ବତ ପଠାଇବେ; ସେ ମହାତ୍ମାଙ୍କ ଶକ୍ତିରେ ଏହି ଶ୍ୱଭ୍ର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ପୂରିଯିବ।

Verse 27

ततो जगाम स मुनिर्हिमवन्तं नगोत्तमम् । दृष्ट्वा वसिष्ठमायांतं हिम वान्हृष्टमानसः । अर्घ्यपाद्यादिसंस्कारैः संपूज्य इदमब्रवीत्

ତାପରେ ସେ ମୁନି ପର୍ବତଶ୍ରେଷ୍ଠ ହିମବାନଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ। ଆସୁଥିବା ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ ଦେଖି ହିମବାନ ହୃଷ୍ଟମନା ହେଲେ ଏବଂ ଅର୍ଘ୍ୟ-ପାଦ୍ୟ ଆଦି ଉପଚାରରେ ପୂଜା କରି ଏପରି କହିଲେ।

Verse 28

स्वागतं ते मुनिश्रेष्ठ सफलं मेऽद्य जीवितम् । यद्भवान्मे गृहे प्राप्तः पूज्यः सर्वदिवौकसाम्

ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ! ଆପଣଙ୍କୁ ସ୍ୱାଗତ। ଆଜି ମୋର ଜୀବନ ସଫଳ, କାରଣ ସମସ୍ତ ଦେବଲୋକବାସୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜ୍ୟ ଆପଣ ମୋ ଗୃହକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଛନ୍ତି।

Verse 29

ब्रूहि कार्यं मुनिश्रेष्ठ अपि जीवितमात्मनः । नूनं तुभ्यं प्रदास्यामि नियोगो दीयतां मम

ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ! ଆପଣଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ କହନ୍ତୁ, ଯଦି ତାହା ମୋ ପ୍ରାଣ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ। ନିଶ୍ଚୟ ମୁଁ ତାହା ଆପଣଙ୍କୁ ଦେବି; ମୋ ଉପରେ ଆପଣଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଦିଅନ୍ତୁ।

Verse 30

वसिष्ठ उवाच । ममाश्रमस्य सांनिध्ये श्वभ्रमस्ति सुदारुणम् । अगाधं नन्दिनी तत्र पतिता धेनुरुत्तमा

ବସିଷ୍ଠ କହିଲେ— ମୋ ଆଶ୍ରମର ସାନ୍ନିଧ୍ୟରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭୟଙ୍କର ଗର୍ତ୍ତ ଅଛି। ସେହି ଅଗାଧ ଗହ୍ୱରରେ ଉତ୍ତମ ଧେନୁ ନନ୍ଦିନୀ ପଡ଼ିଛି।

Verse 31

यत्नादाकर्षिता तस्माद्भूयः पतनजाद्भयात् । तवांतिकमनुप्राप्तो नान्यो योग्यो महीपतिः

ବହୁତ ଯତ୍ନରେ ତାକୁ ସେଠାରୁ ଟାଣି ଉଠାଯାଇଛି; କିନ୍ତୁ ପୁଣି ପଡ଼ିଯିବାର ଭୟରୁ ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆସିଛି। ଏହି କାର୍ଯ୍ୟରେ ଯୋଗ୍ୟ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ପର୍ବତରାଜ ନାହିଁ।

Verse 32

तस्मात्कञ्चिन्नगश्रेष्ठं तत्र प्रेषय भूधरम् । येन तत्पूर्यते श्वभ्रं भृशं प्रेषय तादृशम्

ଏହେତୁ, ହେ ନଗଶ୍ରେଷ୍ଠ! ସେଠାକୁ ଏକ ପର୍ବତଖଣ୍ଡ ପଠାନ୍ତୁ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ସେ ଗର୍ତ୍ତ ପୂରିଯାଉ। ଏପରି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭୂଧରକୁ ଶୀଘ୍ର ପଠାନ୍ତୁ।

Verse 33

हिमवानुवाच । किंप्रमाणं मुने श्वभ्रं विस्तारायामतो वद । तत्प्रमाणं नगं कंचित्प्रेषयामि विचिंत्य च

ହିମବାନ କହିଲେ— ହେ ମୁନେ! ସେ ଗର୍ତ୍ତର ପ୍ରମାଣ କହନ୍ତୁ— ତାହାର ପ୍ରସ୍ଥ ଓ ଦୀର୍ଘତା। ବିଚାର କରି ସେହି ପ୍ରମାଣର ଏକ ପର୍ବତଖଣ୍ଡ ମୁଁ ପଠାଇବି।

Verse 34

वसिष्ठ उवाच । द्विसहस्रं तु दैर्घ्येण विस्तरेण त्रिसहस्रकम् । न संख्या विद्यतेऽधस्तात्तस्य पर्वतसत्तम

ବସିଷ୍ଠ କହିଲେ— ତାହାର ଦୈର୍ଘ୍ୟ ଦୁଇ ସହସ୍ର ଓ ବିସ୍ତାର ତିନି ସହସ୍ର। କିନ୍ତୁ ତଳେ ତାହାର ଗଭୀରତାର କୌଣସି ଗଣନା ନାହିଁ, ହେ ପର୍ବତଶ୍ରେଷ୍ଠ।

Verse 35

हिमवानुवाच । कथं तेन प्रमाणेन सञ्जातो विवरो महान् । अभूत्कौतूहलं तेन सर्वं विस्तरतो वद

ହିମବାନ କହିଲେ— ସେହି ପ୍ରମାଣରେ ସେ ମହା ବିବର କିପରି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା? ତାହାଦ୍ୱାରା ମୋର କୌତୁହଳ ଜାଗିଛି; ସବୁ କଥା ବିସ୍ତାରରେ କହ।