
ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ଋଷି ରାଜଶ୍ରୋତାଙ୍କୁ “ମାନୁଷ୍ୟ-ହ୍ରଦ/ମାନୁଷ୍ୟ-ତୀର୍ଥ” ନାମକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପୁଣ୍ୟଦାୟକ ଜଳତୀର୍ଥର ମାହାତ୍ମ୍ୟ କହନ୍ତି। ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କଲେ ମାନବଭାବ ସ୍ଥିର ରହେ; ଗୁରୁ ପାପଭାର ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ପଶୁଯୋନିକୁ ପତିତ ହୁଏନା—ଏହି ଅଧ୍ୟାୟର ମୂଳ ଦାବି। କଥାରେ ଦେଖାଯାଏ, ସିକାରୀମାନଙ୍କ ତାଡନାରେ ହରିଣମାନଙ୍କ ଝୁଣ୍ଡ ସେହି ଜଳରେ ପ୍ରବେଶ କରିବାମାତ୍ରେ ତୁରନ୍ତ ମଣିଷ ହୋଇଯାଏ ଏବଂ ପୂର୍ବଜନ୍ମ ସ୍ମୃତି ରଖେ। ଅସ୍ତ୍ରଧାରୀ ସିକାରୀମାନେ ଆସି ହରିଣଙ୍କ ପଥ ପଚାରିଲେ, ନବମାନବମାନେ କହନ୍ତି—ଏହା କେବଳ ତୀର୍ଥପ୍ରଭାବରୁ ଘଟିଛି। ତେଣୁ ସିକାରୀମାନେ ଅସ୍ତ୍ର ତ୍ୟାଗ କରି ସ୍ନାନ କରନ୍ତି ଏବଂ ଧାର୍ମିକ “ସିଦ୍ଧି” ପାଆନ୍ତି। ତୀର୍ଥର ପାପହର ଶକ୍ତି ଦେଖି ଶକ୍ର (ଇନ୍ଦ୍ର) ଧୂଳି ଭରି ଏହାକୁ ନିଷ୍ପ୍ରଭ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରେ; ତଥାପି ପରମ୍ପରାନୁସାରେ ଏହାର ପ୍ରଭାବ ଅକ୍ଷୁଣ୍ଣ ରହେ। ବୁଧାଷ୍ଟମୀ ଦିନ ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କରୁଥିବା ଲୋକ ପଶୁଭାବ ପାଉନାହାନ୍ତି ଏବଂ ଶ୍ରାଦ୍ଧ-ଦାନରେ ପିତୃମେଧର ପୂର୍ଣ୍ଣ ଫଳ ଲାଭ କରନ୍ତି।
Verse 1
पुलस्त्य उवाच । ततो गच्छेन्नृपश्रेष्ठ सुपुण्यं मानुषं ह्रदम् । यत्र स्नातो नरः सम्यङ्मनुष्यो जायते सदा
ପୁଲସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ—ହେ ନୃପଶ୍ରେଷ୍ଠ! ତାପରେ ଅତିପୁଣ୍ୟଦାୟକ ‘ମାନୁଷ’ ନାମକ ହ୍ରଦକୁ ଯିବା ଉଚିତ; ସେଠାରେ ବିଧିପୂର୍ବକ ସ୍ନାନ କଲେ ଜୀବ ସଦା ମନୁଷ୍ୟଜନ୍ମ ପାଏ।
Verse 2
न तिर्यक्त्वमवाप्नोति कृत्वाऽपि बहुपातकम् । तत्राश्चर्यमभूत्पूर्वं यत्तच्छृणु नराधिप
ବହୁ ମହାପାତକ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ତିର୍ୟକ୍-ଯୋନି ପାଏ ନାହିଁ। ସେଠାରେ ପୂର୍ବେ ଗୋଟିଏ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଘଟଣା ଘଟିଥିଲା—ତାହା ଶୁଣ, ହେ ନରାଧିପ।
Verse 3
मृगयूथमनुप्राप्त व्याधव्याप्तं समन्ततः । ते मृगा भयसन्त्रस्ताः प्रविष्टा जलमध्यतः
ଶିକାରୀମାନେ ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ଘେରି ଆସିଥିବା ଏକ ମୃଗଦଳ ସେଠାରେ ପହଞ୍ଚିଲା। ଭୟରେ ସନ୍ତ୍ରସ୍ତ ସେମାନେ ଜଳର ମଧ୍ୟଭାଗକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
Verse 4
सद्यो मनुष्यतां प्राप्ताः पूर्वजातिस्मरास्तथा । एतस्मिन्नेव काले तु व्याधास्ते समुपागताः
ତତ୍କ୍ଷଣେ ସେମାନେ ମାନବତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ ଏବଂ ପୂର୍ବଜନ୍ମସ୍ମୃତି ମଧ୍ୟ ଜାଗ୍ରତ ହେଲା। ସେହି ସମୟରେ ଶିକାରୀମାନେ ମଧ୍ୟ ସେଠାକୁ ଆସିପହଞ୍ଚିଲେ।
Verse 5
चापबाणधराः सर्वे यथा वै यमकिंकराः । पप्रच्छुश्च मृगान्भूप मानुषत्वमुपागतान्
ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ଧନୁଷ-ବାଣ ଧାରଣ କରି, ଯେନ ଯମଙ୍କ କିଙ୍କରମାନେ। ହେ ରାଜନ୍, ମାନବତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତ ସେହି ମୃଗମାନଙ୍କୁ ସେମାନେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ।
Verse 6
मृगयूथमनु प्राप्तमस्मिन्स्थाने जलाश्रये । केन मार्गेण तद्यातं वदध्वं सत्वरं हि नः । वयं सर्वे परिश्रांताः क्षुत्तृड्भ्यां च विशेषतः
ଏହି ଜଳାଶ୍ରୟ ସ୍ଥାନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆମେ ମୃଗଯୂଥକୁ ଧାଉଁଥିଲୁ। ସେ କେଉଁ ପଥରେ ଗଲା? ଶୀଘ୍ର ଆମକୁ କୁହ। ଆମେ ସମସ୍ତେ ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ଲାନ୍ତ, ବିଶେଷକରି ଭୁଖ ଓ ପିଆସରେ।
Verse 7
मनुष्या ऊचुः । वयं ते हरिणाः सर्वे मानुष्यं भावमाश्रिताः । तीर्थस्यास्य प्रभावेण सत्यमेतदसंशयम्
ମନୁଷ୍ୟମାନେ କହିଲେ—ଆମେ ସମସ୍ତେ ସେହି ହରିଣମାନେ; ଆମେ ମାନବଭାବକୁ ଆଶ୍ରୟ କରିଛୁ। ଏହି ତୀର୍ଥର ପ୍ରଭାବରେ ଏହା ସତ୍ୟ, ନିଶ୍ଚୟ।
Verse 8
पुलस्त्य उवाच । ततस्ते शबराः सर्वे त्यक्त्वा चापानि पार्थिव । कृत्वा स्नानं जले तस्मिन्सद्यः सिद्धिं गता नृप
ପୁଲସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ—ତାପରେ, ହେ ରାଜନ୍, ସେହି ସମସ୍ତ ଶବର ଶିକାରୀ ଧନୁଷଗୁଡ଼ିକୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ସେହି ଜଳରେ ସ୍ନାନ କରି, ତତ୍କ୍ଷଣେ ସିଦ୍ଧି ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ, ହେ ନୃପ।
Verse 9
ततः शक्रस्तु तद्दृष्ट्वा तीर्थं पापहरं नृप । पूरयामास सर्वत्र पांसुभिर्नृपसत्तम
ତେବେ ଶକ୍ର (ଇନ୍ଦ୍ର) ସେହି ପାପହର ତୀର୍ଥକୁ ଦେଖି, ହେ ନୃପ, ହେ ନୃପସତ୍ତମ, ସର୍ବତ୍ର ଧୂଳିରେ ତାହାକୁ ପୂରିଦେଲେ।
Verse 10
अद्यापि मनुजास्तत्र बुधाष्टम्यां नराधिप । स्नानं ये प्रकरिष्यंति तिर्यक्त्वं न व्रजंति ते
ହେ ନରାଧିପ, ଆଜି ମଧ୍ୟ ଯେମାନେ ସେଠାରେ ବୁଧାଷ୍ଟମୀ ଦିନ ସ୍ନାନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ତିର୍ୟକ୍-ଯୋନି, ଅର୍ଥାତ୍ ପଶୁଜନ୍ମକୁ ଯାଆନ୍ତି ନାହିଁ।
Verse 11
पितृमेधफलं कृत्स्नं श्राद्धदानादवाप्नुयुः
ଶ୍ରାଦ୍ଧ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଦାନ କଲେ ସେମାନେ ପିତୃମେଧ ଯଜ୍ଞର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଫଳ ପାଆନ୍ତି।
Verse 28
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे तृतीयेऽर्बुदखंडे मनुष्यतीर्थप्रभाव वर्णनंनामाष्टाविंशोऽध्यायः
ଏହିପରି ଶ୍ରୀସ୍କନ୍ଦ ମହାପୁରାଣର ଏକାଶୀତିସାହସ୍ରୀ ସଂହିତାର ସପ୍ତମ ପ୍ରଭାସଖଣ୍ଡର ତୃତୀୟ ଅର୍ବୁଦଖଣ୍ଡରେ ‘ମନୁଷ୍ୟତୀର୍ଥ-ପ୍ରଭାବ-ବର୍ଣ୍ଣନ’ ନାମକ ଅଷ୍ଟାବିଂଶ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।