
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ଋଷି ରାଜାଙ୍କୁ କୋଟିତୀର୍ଥର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଓ ତତ୍ତ୍ୱ ଉପଦେଶ କରନ୍ତି। କୋଟିତୀର୍ଥକୁ ‘ସର୍ବ-ପାତକ-ନାଶନ’ ପବିତ୍ରକାରୀ ତୀର୍ଥ ଭାବେ ପରିଚୟ କରାଯାଇଛି। ‘କୋଟି’ (କୋଟି ପରିମାଣ) ତୀର୍ଥଶକ୍ତି କାହିଁକି କିଛି ବିଶେଷ ସ୍ଥାନରେ ସଂକେନ୍ଦ୍ରିତ ହୁଏ—ତାହାର କାରଣ ଦେଇ କୁହାଯାଏ: ଅନେକ ତୀର୍ଥମଧ୍ୟରୁ ଏକ ‘କୋଟି’ ଅଂଶ ଅର୍ବୁଦ ପର୍ବତରେ ନିବାସ କଲା; ପୁଷ୍କର ଓ କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର ସହିତ ଏହିପରି ସଂହତି ଜଡିତ; ଏବଂ ବାରାଣସୀରେ ‘ଅର୍ଧ-କୋଟି’ ଶକ୍ତି ଦେବମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଶଂସିତ ଓ ସୁରକ୍ଷିତ। କଳିଯୁଗରେ ଲୋକେ ‘ମ୍ଲେଚ୍ଛ-ଭାବ’ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ ସଂସ୍ପର୍ଶରୁ ‘ତୀର୍ଥ-ବିପ୍ଲବ’ ହେବାର ଆଶଙ୍କା ଥାଏ; ତେଣୁ ତୀର୍ଥଶକ୍ତି ଶୀଘ୍ର ଏହି ରକ୍ଷିତ ସ୍ଥାନଗୁଡ଼ିକରେ ହିଁ ଅବସ୍ଥିତ ରହେ। ପରେ ଆଚରଣ-ନିର୍ଦ୍ଦେଶ: ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରୟାସରେ ସ୍ନାନ କରିବା, ବିଶେଷକରି ଭାଦ୍ରପଦ (ନଭସ୍ୟ) ମାସର କୃଷ୍ଣପକ୍ଷ ତ୍ରୟୋଦଶୀରେ। ଶେଷରେ ଫଳଶ୍ରୁତି—ସେଠାରେ କରାଯାଇଥିବା ସ୍ନାନ, ଜପ ଓ ହୋମ ସବୁ ‘କୋଟି-ଗୁଣ’ ଫଳଦାୟକ ହୁଏ।
Verse 1
पुलस्त्य उवाच । कोटितीर्थं ततो गच्छेत्सर्वपातकनाशनम् । तीर्थानां यत्र संजाता कोटिः पार्थिव हेलया
ପୁଲସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ—ତାପରେ ସର୍ବପାତକନାଶକ କୋଟିତୀର୍ଥକୁ ଯିବା ଉଚିତ। ହେ ରାଜନ, ଯେଉଁଠାରେ ଏକ ପାର୍ଥିବ ନୃପର ହେଳାମାତ୍ର କ୍ରିୟାରୁ ତୀର୍ଥମାନଙ୍କର ଏକ କୋଟି ପ୍ରକଟ ହେଲା।
Verse 2
यदा स्यात्कलिकालस्तु रौद्रो राजन्महीतले । म्लेच्छभूता जनाः सर्वे तत्स्पर्शात्तीर्थविप्लवः
ହେ ରାଜନ, ଯେତେବେଳେ ପୃଥିବୀରେ ରୌଦ୍ର କଳିକାଳ ଆସେ ଏବଂ ସମସ୍ତେ ମ୍ଲେଚ୍ଛସ୍ୱଭାବୀ ହୋଇଯାନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ତାଙ୍କ ସ୍ପର୍ଶରୁ ତୀର୍ଥମାନଙ୍କର ବିପ୍ଲବ ଓ ଅବନତି ଘଟେ।
Verse 3
तिस्रः कोट्योऽर्धकोटिश्च तीर्थानां भूमिवासिनाम् । तेषां कोटिस्ततोऽवात्सीत्पर्वतेऽर्बुदसंज्ञके
ପୃଥିବୀରେ ବସୁଥିବା ତୀର୍ଥ ତିନି କୋଟି ଓ ଅର୍ଧକୋଟି ଥିଲା; ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଏକ ପୂର୍ଣ୍ଣ କୋଟି ‘ଅର୍ବୁଦ’ ନାମକ ପର୍ବତରେ ବାସ କଲା।
Verse 4
पुष्करे च तथा कोटिः कुरुक्षेत्रे च पार्थिव । वाराणस्यामर्धकोटिः स्तुता देवैः सवासवैः । राजन्नेतानि रक्षंति सर्वे देवाः सवासवाः
ହେ ପାର୍ଥିବ! ପୁଷ୍କରରେ ମଧ୍ୟ ଏକ କୋଟି (ତୀର୍ଥ) ଅଛି, କୁରୁକ୍ଷେତ୍ରରେ ମଧ୍ୟ ଅଛି; ଏବଂ ବାରାଣସୀରେ ଅର୍ଧକୋଟି ଅଛି, ଯାହାକୁ ଇନ୍ଦ୍ରସହ ଦେବମାନେ ସ୍ତୁତି କରିଛନ୍ତି। ହେ ରାଜନ, ଇନ୍ଦ୍ରସହ ସମସ୍ତ ଦେବତା ଏହି ତୀର୍ଥଗୁଡ଼ିକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି।
Verse 5
यदा यदा भयार्त्तानि म्लेच्छस्पर्शात्समंततः । स्थानेष्वेतेषु तिष्ठंति तीर्थान्युक्तेषु सत्वरम्
ମ୍ଲେଚ୍ଛ-ସ୍ପର୍ଶ ହେତୁ ଯେତେବେଳେ ଯେତେବେଳେ ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ତୀର୍ଥମାନେ ଭୟାର୍ତ୍ତ ହୁଅନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ସେମାନେ ଶୀଘ୍ର ଉକ୍ତ ସ୍ଥାନଗୁଡ଼ିକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ସେଠାରେ ରହନ୍ତି।
Verse 6
कोटितीर्थानि त्रीण्येव तत्र जातानि भूतले । अर्ध कोटिसमेतानि सर्वपापहराणि च
ସେଠାରେ ଭୂତଳରେ ତିନିଟି ‘କୋଟିତୀର୍ଥ’ ମାତ୍ର ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ସହିତ ଅର୍ଧକୋଟି (ଅନ୍ୟ ତୀର୍ଥ) ମଧ୍ୟ; ସେଗୁଡ଼ିକ ସମସ୍ତ ପାପ ହରଣ କରେ।
Verse 7
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन स्नानं तत्र समाचरेत् । कृष्णपक्षे त्रयोदश्यां नभस्ये च विशेषतः
ଏହିହେତୁ ସମସ୍ତ ପ୍ରୟାସରେ ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କରିବା ଉଚିତ—ବିଶେଷତଃ କୃଷ୍ଣପକ୍ଷର ତ୍ରୟୋଦଶୀ ଦିନେ, ଏବଂ ନଭସ୍ୟ (ଭାଦ୍ରପଦ) ମାସରେ ବିଶେଷ ଭାବେ।
Verse 8
तत्र स्नानादिकं सर्वं जपहोमादिकं च यत् । सर्वं कोटिगुणं राजंस्तत्प्रसादादसंशयम्
ହେ ରାଜନ୍, ସେଠାରେ ସ୍ନାନାଦି ସମସ୍ତ କର୍ମ ଓ ଜପ-ହୋମାଦି ଯାହା କିଛି କରାଯାଏ, ସେ ସବୁ ତୀର୍ଥର ପ୍ରସାଦରେ ନିଶ୍ଚୟ କୋଟିଗୁଣ ଫଳଦାୟକ ହୁଏ।
Verse 50
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे तृतीयेऽर्बुदखण्डे कोटितीर्थप्रभाववर्णनंनाम पंचाशत्तमोऽध्यायः
ଏହିପରି ଶ୍ରୀସ୍କନ୍ଦ ମହାପୁରାଣର ଏକାଶୀତିସାହସ୍ରୀ ସଂହିତାର ସପ୍ତମ ପ୍ରଭାସଖଣ୍ଡର ତୃତୀୟ ଅର୍ବୁଦଖଣ୍ଡରେ ‘କୋଟିତୀର୍ଥ-ପ୍ରଭାବ-ବର୍ଣ୍ଣନ’ ନାମକ ପଞ୍ଚାଶତ୍ତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।