Arbuda Khanda
Arbudha Khanda
This section is centered on Arbuda (commonly identified in Purāṇic sacred geography with the Arbuda mountain region, associated with the Aravalli range and the Mount Abu area). The landscape is treated as a tīrtha-field where mountains, cavities, rivers invoked through mantra, and hermitage zones become loci of purification narratives. The text frames Arbuda as notable for sin-removal (pāpa-praṇāśana) and as being described as relatively untouched by Kali-era defects through the theological agency attributed to Vasiṣṭha’s presence and austerity.
Adhyayas in Arbudha Khanda
63 chapters to explore.
Adhyaya 1
Arbuda-Māhātmya Prastāvanā: Vasiṣṭha, Nandinī, and the Sanctification of Arbuda
প্ৰথম অধ্যায়ত সূতে শিৱক উদ্দেশ্য কৰি মঙ্গলাচৰণ কৰে—শিৱ সূক্ষ্ম, জ্ঞানগম্য, শুদ্ধ আৰু বিশ্বৰূপ। সোম‑সূৰ্য বংশাৱলী, মন্বন্তৰৰ বৃত্তান্ত আৰু সৃষ্টিভেদৰ কাহিনী শুনি ঋষিসকলে ‘উত্তম তীৰ্থ‑মাহাত্ম্য’ আৰু পৃথিৱীৰ শ্ৰেষ্ঠ পবিত্ৰ স্থানসমূহ কোনবোৰ সেয়া সুধে। সূতে কয়—তীৰ্থ অগণিত; পৰম্পৰাত সিহঁতৰ বৃহৎ গণনা আছে, আৰু ক্ষেত্ৰ‑নদী‑পৰ্বত‑সৰিতাসমূহ ঋষিতপস্যাৰ বলত পৰম মহিমা লাভ কৰে। এই পবিত্ৰ ভূদৃশ্যত অৰ্বুদ পৰ্বতক বিশেষ পাপনাশক বুলি কোৱা হৈছে—বসিষ্ঠৰ তেজে ই কলি‑দোষত অপ্রভাৱিত; কেৱল দৰ্শনতেই শুদ্ধ কৰে আৰু সাধাৰণ স্নান‑দান আদি কৰ্মতকৈও শ্ৰেষ্ঠ ফল দিয়ে। তাৰ পাছত ঋষিসকলে তাৰ পৰিমাপ, অৱস্থান, বসিষ্ঠ‑মাহাত্ম্যৰ পৰা খ্যাতি কেনেকৈ হ’ল, আৰু তাত মুখ্য তীৰ্থসমূহ কোনবোৰ—সেয়া প্ৰশ্ন কৰে। সূতে শোনা পাৱন কাহিনী আৰম্ভ কৰে—ব্ৰহ্মবংশীয় দেৱৰ্ষি বসিষ্ঠ নিয়ত আহাৰ আৰু ঋতুচৰ্যা মানি কঠোৰ তপস্যা কৰে। তেওঁৰ প্ৰসিদ্ধ কামধেনুসদৃশ গাই নন্দিনী চৰি থাকোঁতে গভীৰ অন্ধকাৰ গহ্বৰত পৰে; নিত্য হোমত তাৰ প্ৰয়োজন থাকাত বসিষ্ঠ চিন্তিত হৈ বিচাৰি গহ্বৰ পায় আৰু তাৰ কাতৰ ক্ৰন্দন শুনে। নন্দিনীৰ প্ৰাৰ্থনাত তেওঁ ত্ৰিলোক‑পাৱনী সৰস্বতীক ধ্যান কৰে; সৰস্বতী প্ৰকট হৈ গহ্বৰ নিৰ্মল জলেৰে পূৰ্ণ কৰে আৰু নন্দিনী উদ্ধাৰ হয়। গহ্বৰৰ অতল গভীৰতা দেখি বসিষ্ঠ পৰ্বত আনি পূৰণ কৰাৰ উপায় ভাবি হিমৱানৰ ওচৰলৈ গৈ উপযুক্ত পৰ্বতখণ্ড বিচাৰে; হিমৱানে সাদৰে গ্ৰহণ কৰি গহ্বৰৰ মাপ সুধে, বসিষ্ঠ মাপ কয়; আৰু ইমান ডাঙৰ বিবৰ কেনেকৈ সৃষ্টি হ’ল সেয়া জানিবলৈ হিমৱান কৌতূহলী হয়—ইয়াৰ পৰাই পৰৱৰ্তী কাহিনী আগবাঢ়ে।
Adhyaya 2
Uttanka’s Guru-sevā, the Recovery of the Kuṇḍalas, and the Takṣaka Episode (उत्तंक-गुरुसेवा-कुण्डल-प्राप्ति-तक्षक-प्रसङ्गः)
বসিষ্ঠে এক পুৰণি প্ৰসঙ্গ বৰ্ণনা কৰে—মহর্ষি গৌতমে বহু শিষ্যক শিক্ষা দিলেও উত্তঙ্ক নামৰ এক ভক্ত শিষ্য সময় পাৰ হৈও গুৰুসেৱাত অটল থাকে। গুৰুৱে পঠোৱা কামত সি গৃহধৰ্ম অৱহেলাৰ প্ৰতীকসদৃশ এক লক্ষণ দেখি বংশধাৰাৰ ধাৰাবাহিকতা লৈ ব্যাকুল হয়। এই কথা গৌতমক জনোৱাত তেওঁ পত্নীৰ সৈতে গৃহ্যকৰ্ম সম্পাদন কৰিবলৈ আদেশ দিয়ে আৰু আগলৈ কোনো দক্ষিণা নল’ব বুলি কয়। তথাপি উত্তঙ্কে দৃশ্যমান গুৰুদক্ষিণা দিবলৈ ইচ্ছা কৰি গুৰুপত্নী অহল্যাৰ ওচৰলৈ যায়। অহল্যাই তাক কঠোৰ সময়সীমাৰ ভিতৰত ৰজা সৌদাসৰ পৰা ৰাণী মদয়ন্তীৰ ৰত্নখচিত কুণ্ডল আনিবলৈ কয়। সৌদাসে ‘তোক খাম’ বুলি ভয় দেখালেও অনুৰোধ কৰিবলৈ অনুমতি দিয়ে; মদয়ন্তীয়ে ৰাজমুদ্ৰা প্ৰমাণ হিচাপে বিচাৰি কুণ্ডল দিয়ে আৰু তক্ষক নাগে সেয়া হৰণ কৰিব বিচাৰে বুলি সতৰ্ক কৰে। উভতি আহোঁতে উত্তঙ্কে ব্ৰাহ্মণক সন্তুষ্ট/অসন্তুষ্ট কৰাৰ ফল সম্পৰ্কে ৰজাৰ গূঢ় বাক্য শুনে আৰু ৰজাই নিজৰ পূৰ্বশাপ আৰু তাৰ মোচনৰ কথা ব্যাখ্যা কৰে। পথত তক্ষকে কুণ্ডল চুৰি কৰে; উত্তঙ্কে পিছু লৈ পাতাললৈ প্ৰৱেশ কৰে। ইন্দ্ৰৰ সহায় আৰু দিৱ্য অশ্ব/অগ্নি-প্ৰতীকৰ যোগে ধোঁৱা-অগ্নি সৃষ্টি কৰি সি নাগসকলক বাধ্য কৰে; ফলত নাগসকলে কুণ্ডল উভতাই দিয়ে। উত্তঙ্কে সময়মতে অহল্যাক কুণ্ডল অৰ্পণ কৰি তেওঁৰ শাপ এৰাই যায়। শেষত কোৱা হয়—তক্ষক আৰু উত্তঙ্কৰ কাৰণে এক ‘বিবৰ’ (ছিদ্ৰ/খোলা) সৃষ্টি হৈছিল; আৰু গৰুৰ হিতৰ বাবে গাঁত পূৰণ কৰাৰ দৰে ব্যৱহাৰিক নিৰ্দেশৰ সৈতে এই ধৰ্মকথা স্থানস্মৃতি আৰু কৰ্তব্যৰ লগত জড়িত হয়।
Adhyaya 3
अर्बुदेन विवरप्रपूरणं तथा नागतीर्थमाहात्म्यम् (Arbuda Fills the Chasm and the Glory of Nāga Tīrtha)
সূতে ক’লে—হিমালয়ে বশিষ্ঠক সুধিলে, ভয়ংকৰ বিবৰ (গভীৰ খাদ/চিৰা) কেনেকৈ পূৰণ কৰা যায়। ইন্দ্ৰই প্ৰাচীনকালে পৰ্বতৰ পাখি কাটি দিয়া বাবে সিহঁতে উৰি যাব নোৱাৰে; সেয়ে ব্যৱহাৰিক উপায় বিচৰা হয়। বশিষ্ঠে হিমালয়ৰ পুত্ৰ নন্দিবর্ধন আৰু তেওঁৰ ঘনিষ্ঠ সখা, দ্ৰুত ঊৰ্ধ্বগমন সক্ষম শক্তিশালী নাগ অৰ্বুদক এই কামত নিয়োগ কৰিবলৈ কয়। নন্দিবর্ধনে প্ৰথমে আপত্তি তোলে—দেশ কঠোৰ আৰু সামাজিকভাৱে অনিৰাপদ; তেতিয়া বশিষ্ঠে আশ্বাস দিয়ে যে তেওঁৰ পবিত্ৰ সান্নিধ্যত তাত নদী, তীৰ্থ, দেৱতা, শুভ উদ্ভিদ-প্ৰাণীজগত প্ৰতিষ্ঠিত হ’ব আৰু মহেশ্বৰকো তাত আনিব। অৰ্বুদে শর্ত ৰাখে—স্থানটো তেওঁৰ নামৰে খ্যাত হ’ব; তাৰপিছত আদেশমতে বিবৰ পূৰণ/মুক্ত কৰি বশিষ্ঠক সন্তুষ্ট কৰে। বৰ হিচাপে অৰ্বুদে বিচাৰে—শিখৰৰ নিৰ্মল ঝৰ্ণা/স্ৰোত ‘নাগতীৰ্থ’ নামে প্ৰসিদ্ধ হওক, তাত স্নান কৰিলে উচ্চগতি লাভ হওক; নাৰীৰ সন্তানলাভৰ ফলও উল্লেখ আছে। নাভস মাহৰ শুক্ল পঞ্চমীৰ পূজা, মাঘস্নান, তিলদান আৰু পঞ্চমী শ্ৰাদ্ধৰ বিধিও কোৱা হৈছে। বশিষ্ঠে সকলো বৰ দান কৰি আশ্ৰম স্থাপন কৰে, তপস্যাৰে গোমতী ধাৰা প্ৰকাশ কৰে আৰু ফলশ্ৰুতি কয়—মহাপাপীয়েও তাত স্নানত উত্তম গতি পায়; বশিষ্ঠ-মুখদৰ্শনে পুনর্জন্মবন্ধন ছিন্ন হয়, আৰু অৰুন্ধতী বিশেষ পূজ্যা।
Adhyaya 4
Acaleśvara-liṅga Prādurbhāva and Vasiṣṭha’s Śiva-stotra (अचलेश्वरलिङ्गप्रादुर्भावः वसिष्ठशिवस्तोत्रम्)
সূত ক’লে—ভগৱান বশিষ্ঠে অৰ্বুদাচলত আশ্ৰম স্থাপন কৰি শম্ভুৰ সান্নিধ্য লাভৰ বাবে ঘোৰ তপস্যা কৰিলে। তেওঁ ক্ৰমে ফলাহাৰ, পত্রাহাৰ, জলাহাৰ আৰু শেষত বায়ুভক্ষণ গ্ৰহণ কৰি দীঘলীয়া সময় ঋতুধৰ্ম পালন কৰিলে—গ্ৰীষ্মত পঞ্চাগ্নি সাধনা, শীতত জলে নিমজ্জন-ব্ৰত, আৰু বৰষাত মুকলি আকাশৰ তলত বাস। এই তপস্যাত প্ৰসন্ন হৈ মহাদেৱে পৰ্বত বিদাৰণ কৰি প্ৰাদুৰ্ভূত হৈ ঋষিৰ সন্মুখত এক দিৱ্য লিঙ্গ উদ্ভৱ কৰালে। বশিষ্ঠে সুসংগঠিত শিৱস্তোত্ৰে শিৱৰ শুদ্ধতা, সৰ্বব্যাপিতা, ত্ৰিধা-স্বৰূপৰ প্ৰতিধ্বনি, অষ্টমূৰ্তিত্ব আৰু জ্ঞানস্বভাৱৰ মহিমা গাইলে। আকাশবাণীয়ে বৰ বিচাৰিবলৈ ক’লে, পূৰ্বপ্ৰতিজ্ঞাৰ আধাৰত তেওঁ এই লিঙ্গত ভগৱানৰ নিত্য সান্নিধ্য প্ৰাৰ্থনা কৰিলে। শিৱে অনুগ্ৰহ কৰি নিত্যান্নিধ্য দান কৰিলে আৰু ক’লে—এই স্তোত্ৰপাঠ, বিশেষকৈ নিৰ্দিষ্ট কালব্ৰতত, তীৰ্থফলসম পুণ্য প্ৰদান কৰে। কথাত মন্দাকিনী নদীক দেৱকাৰ্যৰ বাবে প্ৰেৰিত পবিত্ৰ ধাৰা বুলি মহিমা কৰা হৈছে আৰু উত্তৰত এক কুণ্ডৰ মাহাত্ম্য বৰ্ণিত—সেখানে স্নান আৰু লিঙ্গদৰ্শনে জৰা-মৰণাতীত পৰম পদ লাভ হয়। লিঙ্গৰ নাম ‘অচলেশ্বৰ’; প্ৰলয় পৰ্যন্ত অচল থাকিব বুলি ঘোষণা কৰা হয়, আৰু পাছত ঋষি-দেৱতাসকলে সেই অঞ্চলত আন তীৰ্থ আৰু নিবাস স্থাপন কৰে।
Adhyaya 5
Nāga-tīrtha Māhātmya (Glory of Nāga-tīrtha at Arbuda)
এই অধ্যায়টো সংলাপৰূপে আগবাঢ়ে। ঋষিসকলে অৰ্বুদৰ মহিমা অধিক বিস্তাৰে শুনিবলৈ বিচাৰিলে সূতে পূৰ্ববৃত্তান্ত ক’লে—ৰাজা যযাতিয়ে মুনি পুলস্ত্যক অৰ্বুদ, তীৰ্থ-ক্রম আৰু ফলৰ বিষয়ে সুধিছিল। পুলস্ত্যই অৰ্বুদক ধৰ্মসমৃদ্ধ মহাক্ষেত্ৰ বুলি কৈ সংক্ষিপ্ত বৰ্ণনা আৰম্ভ কৰে আৰু প্ৰথমে ‘নাগ-তীৰ্থ’ৰ মাহাত্ম্য বৰ্ণনা কৰে—ই অভীষ্ট ফল দান কৰে, বিশেষকৈ নাৰীক সন্ততি আৰু সৌভাগ্য প্ৰদান কৰে। তাৰ পাছত তীৰ্থযাত্ৰাত নিবেদিত গৌতমী নামৰ পতিব্ৰতা ব্ৰাহ্মণ বিধৱা অৰ্বুদলৈ আহি নাগ-তীৰ্থত স্নান কৰে। এক নাৰীক পুত্ৰসহ দেখি তাইৰ অন্তৰত পুত্ৰকামনা জাগে; পানীৰ পৰা ওলাই আহোঁতেই সংযোগ নোহোৱাকৈ গৰ্ভৱতী হয়। লাজত আত্মহত্যা ভাবোঁতে আকাশবাণীয়ে বাধা দি কয়—ই তীৰ্থপ্ৰভাৱ; জলত থাকোঁতে হোৱা সংকল্প সিদ্ধ হয়। গৌতমী তাতেই থাকি শুভলক্ষণযুক্ত পুত্ৰ প্ৰসৱ কৰে। শেষত ফলশ্ৰুতি—সেই ঠাইত কৰা শ্ৰাদ্ধে বংশধাৰা ৰক্ষা কৰে; নিষ্কাম স্নান আৰু শ্ৰাদ্ধে চিৰস্থায়ী লোক লাভ হয়। নাৰীসকলে ফুল-ফল অৰ্পণ কৰিলে সন্ততি আৰু সৌভাগ্য পায়; নিয়মসহ তীৰ্থযাত্ৰা কৰিবলৈ উপদেশ দিয়া হৈছে।
Adhyaya 6
Vasiṣṭhāśrama–Kuṇḍa Māhātmya (वसिष्ठाश्रम-कुण्ड-माहात्म्य) — Ritual Merits of Darśana, Snāna, Śrāddha, Dīpa-dāna, and Upavāsa
পুলস্ত্যই ৰজাক উপদেশ দিয়ে কয়—তপস্যাৰ ভঁৰাল ঋষি বশিষ্ঠৰ আশ্ৰমলৈ যোৱা; তেওঁৰ কেৱল দর্শনেই কামনা পূৰ্ণ হয়। তাত জলভৰ্তি এটা কুণ্ড আছে, যি পাপক্ষয় কৰে; বশিষ্ঠে তপোবলে গোমতী নদীক তাত আনিছিল বুলি কোৱা হয়। সেই জলে স্নান কৰিলে মানুহ পাপকর্মৰ পৰা মুক্ত হয়। তাৰ পিছত শ্রাদ্ধৰ মাহাত্ম্য বৰ্ণিত—ঋষিধান্যৰে কৰা শ্রাদ্ধে দুয়ো পক্ষৰ সকলো পিতৃক উদ্ধাৰ কৰে। নাৰদগীতাৰ গাথাৰ জৰিয়তে দেখুওৱা হৈছে যে আন প্ৰসিদ্ধ শ্রাদ্ধতীৰ্থ আৰু যজ্ঞসমূহো বশিষ্ঠাশ্ৰমত কৰা শ্রাদ্ধৰ তুলনাত কম। অৰুন্ধতীক বিশেষ পূজ্য আৰু ইষ্টসিদ্ধিদায়িনী বুলি কোৱা হৈছে। বশিষ্ঠৰ সন্মুখত দীপদান কৰিলে ঐশ্বৰ্য আৰু তেজ লাভ হয়। এক ৰাতিৰ উপবাসে সপ্তর্ষিলোক, তিন ৰাতিৰ উপবাসে মহৰ্লোক, আৰু এক মাহ উপবাসে মোক্ষ তথা সংসাৰবন্ধনৰ পৰা মুক্তি দিয়ে। শ্রাৱণ শুক্ল পূৰ্ণিমাত ঋষিৰ তৰ্পণ কৰিলে ব্ৰহ্মলোক, আঠশ গায়ত্ৰী জপে জন্ম-মৰণৰ পাপৰ পৰা তৎক্ষণাৎ মুক্তি, আৰু বামদেৱ পূজাই অগ্নিষ্টোম যজ্ঞসম ফল দিয়ে। শেষত শুচিতা আৰু শ্রদ্ধাৰে বশিষ্ঠদর্শন আৰু বামদেৱাৰাধনাৰ বাবে সম্পূৰ্ণ চেষ্টা কৰিবলৈ কোৱা হৈছে।
Adhyaya 7
अचलेश्वरप्रदक्षिणामाहात्म्य (Acaleśvara Pradakṣiṇā-Māhātmya) — Chapter 7
পুলস্ত্যই অচলেশ্বৰ তীৰ্থলৈ যাত্ৰা-বিধি বৰ্ণনা কৰি কয় যে শ্ৰদ্ধাৰে দৰ্শন কৰিলে মাত্ৰেই আধ্যাত্মিক সিদ্ধি লাভ হয়। তেওঁ ক্ৰিয়াৰ ফলসমূহ উল্লেখ কৰে—কৃষ্ণ চতুৰ্দশীত (আৰু আশ্বিন/ফাল্গুন মাহতো) কৰা শ্ৰাদ্ধে পৰম গতি দিয়ে; দক্ষিণমুখে ফুল, পাতা আৰু ফল দি পূজা কৰিলে অশ্বমেধ যজ্ঞৰ সমান ফল মেলে; পঞ্চামৃত তৰ্পণে শিৱলোক-সামীপ্য লাভ হয়; আৰু প্ৰদক্ষিণাৰ প্ৰতিটো পদ পাপ নাশ কৰে। তাৰ পিছত পুলস্ত্যই নাৰদৰ পৰা স্বৰ্গত শুনা এক আশ্চৰ্য কাহিনী কয়—ভক্তিহীন এটা টিয়া স্বভাৱবশত নিজৰ বাহৰ চাৰিওফালে বাৰে বাৰে ঘূৰি ফুৰিছিল; মৃত্যুৰ পাছত সি জন্মস্মৃতিসহ ৰজা বেণু হৈ জন্ম লয়। প্ৰদক্ষিণাৰ কাৰণ-শক্তি মনত ৰাখি বেণুৱে অচলেশ্বৰত প্ৰায় কেৱল প্ৰদক্ষিণাতেই নিজকে নিয়োজিত কৰে। নাৰদ আদি ঋষিসকলে সাধাৰণ অৰ্পণ-উপচাৰ অৱহেলা কৰাৰ কাৰণ সোধিলে, বেণুৱে পূৰ্বজন্মৰ কাৰণ বুজাই তীৰ্থকৃপাৰ ওপৰত নিজৰ ভৰসা প্ৰকাশ কৰে। ঋষিসকলে উপদেশ সমৰ্থন কৰি নিজেও প্ৰদক্ষিণা গ্ৰহণ কৰে, আৰু বেণুৱে শেষত শম্ভুৰ অনুগ্ৰহে দুষ্প্ৰাপ্য আৰু স্থায়ী পদ লাভ কৰে।
Adhyaya 8
भद्रकर्णह्रद-त्रिनेत्रलिङ्गमाहात्म्यम् (The Māhātmya of Bhadrakarṇa Lake and the Trinetra Liṅga)
পুলস্ত্য ঋষিয়ে ৰজাক প্ৰভাসখণ্ডত অৱস্থিত ভদ্ৰকৰ্ণ মহাহ্ৰদৰ মাহাত্ম্য বৰ্ণনা কৰে। এই পবিত্ৰ জলাশয়ত ‘ত্রিনেত্ৰ’ সদৃশ আভা থকা বহু শিলা দেখা যায়। ইয়াৰ পশ্চিম দিশত শিৱলিঙ্গ স্থিত; যাৰ দৰ্শনে ভক্ত ‘ত্রিনেত্ৰসদৃশ’ হৈ শিৱদৃষ্টিৰ ভাব লাভ কৰে বুলি কোৱা হৈছে। কথা অনুসাৰে শিৱপ্ৰিয় গণ ভদ্ৰকৰ্ণে সেই লিঙ্গ প্ৰতিষ্ঠা কৰি হ্ৰদ নিৰ্মাণ কৰে। পাছত দানৱসকলৰ সৈতে যুদ্ধত গণসেনা পৰাজয়ৰ মুখত পৰে; তেতিয়া নমুচি নামৰ এক শক্তিশালী দানৱ শিৱৰ সন্মুখত আক্রমণ কৰিবলৈ আহে। ভদ্ৰকৰ্ণে তাক প্ৰতিহত কৰি যুদ্ধত নিশ্চিতভাৱে বধ কৰে। পতিত দানৱ অন্ধকাৰত লীন হ’লেও, শিৱক চিনাক্ত কৰি সত্যত স্থিৰ থাকিলত শিৱ সন্তুষ্ট হয়। শিৱে ভদ্ৰকৰ্ণক বৰ দিয়ে—লিঙ্গ আৰু হ্ৰদত নিত্য সান্নিধ্য থাকিব, আৰু বিশেষকৈ মাঘ মাহৰ কৃষ্ণপক্ষৰ চতুৰ্দশীত এই মহিমা অধিক বৃদ্ধি পায়। শেষ বিধান—যিয়ে ভদ্ৰকৰ্ণ হ্ৰদত স্নান কৰি ত্ৰিনেত্ৰলিঙ্গৰ পূজা কৰে, সি শিৱৰ শাশ্বত ধাম লাভ কৰে; সেয়ে ভক্তসকলে তাত অবিৰত প্ৰয়াসে স্নান-পূজা কৰা উচিত।
Adhyaya 9
केदारतीर्थमाहात्म्यं तथा शिवरात्रिजागरकथनम् (Kedāra Tīrtha Māhātmya and the Śivarātri Night-Vigil Narrative)
পুলস্ত্য কেদাৰক ত্ৰিলোকখ্যাত পাপনাশক তীৰ্থ বুলি বৰ্ণনা কৰে; ইয়াত মন্দাকিনীৰ সৈতে সৰস্বতীৰ পৱিত্ৰ সম্পৰ্কৰ কথা কোৱা হৈছে। তাৰ পিছত এটা “প্ৰাচীন ইতিহাস” কোৱা হয়—অজপাল নামৰ ৰজা প্ৰজাহিতকাৰী, অধিক কৰ নলোৱা আৰু কণ্টকৰহিত (অপৰাধমুক্ত) ৰাজ্য চলোৱা আদৰ্শ শাসক। তীৰ্থযাত্ৰাৰ প্ৰসঙ্গত বশিষ্ঠ আহিলে অজপালে নিজৰ সমৃদ্ধি, প্ৰজাসুখ আৰু ভক্তিমতী পত্নীৰ কৰ্মকাৰণ সুধে। বশিষ্ঠ পূৰ্বজন্মৰ কাহিনী কয়—অজপাল আৰু তেওঁৰ পত্নী শূদ্ৰযোনিত জন্মি দুৰ্ভিক্ষত কাতৰ হৈ ঘূৰি ফুৰোঁতে পদ্মভৰা এটা জলস্থানত স্নান-পান কৰি মনতে পিতৃ আৰু দেৱতাক তৰ্পণ কৰে। আহাৰৰ বাবে পদ্ম বিক্ৰী কৰিবলৈ লৈ যায়, কিন্তু অভাৱত কোনেও নকিনে। সন্ধিয়াত কেদাৰৰ শিৱালয়ৰ ওচৰত বেদ-পুৰাণ পাঠ শুনি, নাগৱতী নামৰ গণিকাই শিৱৰাত্ৰি জাগৰণ কৰা দেখা পায়। ব্ৰতৰ মাহাত্ম্য জানি দম্পতিয়ে মূল্য নলৈ পদ্ম শিৱক অৰ্পণ কৰি পূজা, ক্ষুধাজনিত উপবাস, ৰাত্ৰিজাগৰণ আৰু পুৰাণশ্ৰৱণ একাগ্ৰচিত্তে সম্পন্ন কৰে। মৃত্যুৰ পাছত (পত্নীৰ স্বদাহ বৰ্ণনাসহ) তেওঁলোকে ৰাজকুলত পুনর্জন্ম লাভ কৰে; অজপালৰ আদৰ্শ ৰাজত্ব কেদাৰৰ কৃপাৰ ফল বুলি কোৱা হৈছে। শেষত শিৱৰাত্ৰিৰ তিথি নিৰ্দিষ্ট—মাঘ আৰু ফাল্গুনৰ মাজৰ কৃষ্ণ চতুৰ্দশী। কেদাৰত যাত্ৰা, জাগৰণ, পূজাবিধি আৰু ফলশ্ৰুতি—শ্ৰৱণেই পাপক্ষয়; দৰ্শন-স্নান আৰু কেদাৰকুণ্ডৰ জলপানত মুক্তিমুখী ফল, লগতে পিতৃলোকৰো কল্যাণ।
Adhyaya 10
Yuga-māna and Kali-yuga Refuge of Tīrthas at Arbuda; Maṅkaṇaka–Maheśvara Discourse (युगमान-वर्णनम्, अर्बुदे तीर्थ-निवासः, मंकणक-महेश्वर-संवादः)
এই অধ্যায়ত ৰজা যযাতিয়ে পুলস্ত্যক সোধে—অৰ্বুদ প্ৰসংগত কেদাৰ আৰু গঙ্গা-সৰস্বতীৰ দৰে মহা-নদীৰ সান্নিধ্য কেনেকৈ সম্ভৱ, এই ‘কৌতুক’ (অদ্ভুত পবিত্ৰ বিশেষতা) কি। পুলস্ত্য উত্তৰ দিছে দেৱ-ঋষিসকলৰ ব্ৰহ্মসভালৈ আগমন-প্ৰসঙ্গৰ জৰিয়তে; তাত ইন্দ্ৰই যুগমান আৰু সিহঁতৰ ধৰ্মলক্ষণ ক্ৰমবদ্ধভাৱে বৰ্ণনা কৰিবলৈ অনুৰোধ কৰে। ব্ৰহ্মাই কৃত, ত্ৰেতা, দ্বাপৰ আৰু কলি যুগৰ কালমান ক’লে আৰু বুজালে যে ধৰ্ম চাৰি পাদৰ পৰা ক্ষয় হৈ কলিত এক পাদত নামি আহে; কলিত আচাৰ, যজ্ঞ আৰু সামাজিক মৰ্যাদাৰো অৱনতি ঘটে। তাৰ পাছত তীৰ্থসমূহে ব্যক্তিৰূপে সোধে—কলিযুগত আমাৰ প্ৰভাৱ কেনেকৈ টিকি থাকিব? ব্ৰহ্মাই অৰ্বুদ পৰ্বতক কলিদোষ অচল স্থান বুলি নিৰ্ধাৰণ কৰি তীৰ্থসমূহক তাতেই নিবাস কৰিবলৈ ক’লে, যাতে সিহঁতৰ ফলপ্ৰদতা অক্ষুণ্ণ থাকে। তাৰ পিছত মঙ্কণক তপস্বীৰ কাহিনী—দেহত দেখা এক লক্ষণক সিদ্ধি বুলি ভাবি তেওঁ নৃত্য কৰি জগত-ব্যৱস্থাত বিঘ্ন ঘটায়; তেতিয়া শিৱ প্ৰকট হৈ অঙ্গুষ্ঠৰ পৰা ভস্ম উৎপন্ন কৰি নিজৰ শ্ৰেষ্ঠ শক্তি প্ৰকাশ কৰে আৰু বৰ প্ৰদান কৰে। শিৱে সৰস্বতীত স্নান, গঙ্গা–সৰস্বতী সংগমত শ্ৰাদ্ধ, আৰু সামৰ্থ্য অনুসাৰে স্বৰ্ণদান—ইয়াৰ মোক্ষাভিমুখ ফল আৰু পাপক্ষয়কাৰী মহিমা ঘোষণা কৰে; এইদৰে অধ্যায়ে অৰ্বুদৰ চিৰপবিত্ৰ তীৰ্থমহিমা প্ৰতিষ্ঠা কৰে।
Adhyaya 11
Koṭīśvara-liṅga-prādurbhāvaḥ (Origin and Merit of Koṭīśvara)
পুলস্ত্য ঋষিয়ে ৰজাক কোṭীশ্বৰ লিঙ্গৰ প্ৰাদুৰ্ভাৱ আৰু মাহাত্ম্য বৰ্ণনা কৰে। দক্ষিণদেশৰ বহু মুনি অৰ্বুদ পৰ্বতলৈ আহি অচলেশ্বৰ দৰ্শনত আগস্থান ল’বলৈ প্ৰতিযোগিতা কৰে; তেতিয়া নীতিবচন দিয়া হয়—যি ব্ৰাহ্মণ দেৰিতে আহে আৰু ভক্তি-শ্ৰদ্ধাহীন, সি অধোগতি লাভ কৰে। এই কথা শুনি মুনিসকল সংযমী, ব্ৰতপৰায়ণ আৰু বেদবিদ্যাত পাণ্ডিত্যসম্পন্ন শান্ত তপস্বী হয়। তেওঁলোকৰ ভক্তিভাৱ দেখি কৰুণাময় শিৱ একে সময়তে ‘কোটি’ আত্মলিঙ্গৰূপে প্ৰকাশ পায়, যাতে প্ৰতিজন মুনিয়ে সেই একে ক্ষণতে পৃথক দৰ্শন পায়। মুনিসকলে বৈদিক স্তোত্ৰে শিৱক স্তৱ কৰে; শিৱে বৰ মাগিবলৈ কয়। তেওঁলোকে প্ৰাৰ্থনা কৰে—সমবেত, একযোগে হোৱা দৰ্শনৰ ফল যেন অতুল হয় আৰু কোটি লিঙ্গৰ পুণ্য ধাৰণ কৰা একেটা লিঙ্গ প্ৰকাশ হওক। পৰ্বত ফাটি লিঙ্গ উদ্ভৱ হয়; আকাশবাণীয়ে তাক ‘কোṭীশ্বৰ’ নাম দিয়ে আৰু মাঘ কৃষ্ণপক্ষ চতুৰ্দশীত পূজাৰ বিধান কৰে। কোৱা হয়, তাত পূজা কৰিলে কোটি-গুণ ফল হয় আৰু তাত কৰা শ্ৰাদ্ধ—বিশেষকৈ দক্ষিণদেশীয়ে কৰিলে—গয়া-শ্ৰাদ্ধৰ সমফলদায়ক। মুনিসকলে গন্ধ, ধূপ, লেপন আদিৰে পূজা কৰি লিঙ্গকৃপাৰে সিদ্ধি লাভ কৰে।
Adhyaya 12
रूपतीर्थमाहात्म्य (Glory of Rūpatīrtha)
পুলস্ত্য শ্ৰোতাক ৰূপতীৰ্থলৈ স্নান কৰিবলৈ নিৰ্দেশ দিয়ে—ই এক পৰম তীৰ্থ, পাপ নাশ কৰে আৰু সৌন্দৰ্য তথা শুভ ৰূপ প্ৰদান কৰে। স্থানীয় কাহিনীত প্ৰথমে বিকৃত দেহৰ এক আভীৰী গোপস্ত্ৰী মাঘ শুক্ল তৃতীয়াৰ দিনা পৰ্বতৰ জলপ্ৰপাতত পৰে আৰু তীৰ্থপ্ৰভাৱত দিব্য লাৱণ্য আৰু শুভ লক্ষণসহ বাহিৰ ওলাই আহে। বিনোদনৰ বাবে অহা ইন্দ্ৰ তেঁওক দেখি মোহিত হৈ কথা পাতে; সি তিথি জনাই এটা বৰ বিচাৰে—সেই দিন ভক্তিভাৱে ইয়াত স্নান কৰা নৰ-নাৰী সকল দেবতাক প্ৰসন্ন কৰি দুৰ্লভ সৌন্দৰ্য লাভ কৰক। ইন্দ্ৰ বৰ দি তাক দিব্যলোকলৈ লৈ যায়; পাছত সি ‘বপু’ নামৰ অপ্সৰা হিচাপে খ্যাত হয়। তাৰ পিছত অধ্যায়ত ওচৰৰ সূক্ষ্ম তীৰ্থসমূহৰ বিৱৰণ আছে—পূব দিশত এক মনোৰম গুহা য’ত পাতালকন্যাসকলে স্নান কৰে; সিদ্ধি আৰু ৰক্ষা দিয়া জলসহ বৈনায়ক পীঠ; ফুল-ফলৰ দ্বাৰা অভীষ্টসিদ্ধি কৰা তিলক গছ; আৰু শিল-জলৰ ৰূপান্তৰকাৰী গুণ। ফলশ্ৰুতিত বন্ধ্যাত্ব, ৰোগ, গ্ৰহদোষ, অশুভ প্ৰভাৱ আৰু হানিকাৰক বাধা দূৰ হোৱাৰ কথা কোৱা হৈছে। যযাতিয়ে কাৰণ সুধিলে পুলস্ত্য ক’লে—অদিতিৰ তপস্যা, ইন্দ্ৰৰ ৰাজ্যসঙ্কটত জলপ্ৰপাতত শিশুবিষ্ণু (ত্রিবিক্ৰম)ক গোপনে লালন-পালন, আৰু অদিতিয়ে তিলক গছ পোষণ কৰা—এইবোৰে তীৰ্থৰ মহিমা বৃদ্ধি কৰিছে। শেষত শ্ৰদ্ধাৰে স্নান কৰিবলৈ উৎসাহ দি, ইহ-পরলোকত কামনা পূৰণ কৰা তীৰ্থ বুলি উপসংহাৰ কৰে।
Adhyaya 13
हृषीकेश-तीर्थे अम्बरीषोपाख्यानम् | The Ambarīṣa Narrative at Hṛṣīkeśa Tīrtha
পুলস্ত্য ঋষিয়ে ৰাজশ্ৰোতাক ঈশান দিশত অৱস্থিত ত্ৰিলোকপ্ৰসিদ্ধ, পাপনাশক হৃষীকেশ তীৰ্থৰ কথা কয়, যি অম্বৰীষৰ সৈতে সম্পৰ্কিত বুলি ধৰা হয়। কৃতযুগত ৰজা অম্বৰীষে ক্ৰমে কঠোৰ তপস্যা কৰে—নিয়মিত আহাৰ, পাতেৰে আহাৰ, কেৱল পানীত নিৰ্ভৰতা আৰু প্ৰাণসংযম—ইয়াৰ ফলত বিষ্ণু প্ৰসন্ন হয়। প্ৰথমে ইন্দ্ৰ প্ৰকট হৈ বৰ দিবলৈ আৰু নিজৰ আধিপত্য দেখুৱাবলৈ চেষ্টা কৰে; কিন্তু অম্বৰীষ লৌকিক বৰ নাকচ কৰি কয় যে ইন্দ্ৰে মোক্ষ দিব নোৱাৰে। ইন্দ্ৰৰ হিংসাৰ ধমকিত জগতত অশান্তি উঠে; অম্বৰীষ সমাধিত লীন হয়। তেতিয়া বিষ্ণু গৰুড়াৰূঢ় ৰূপে প্ৰকট হৈ বৰ দিয়ে আৰু সংসাৰক্ষয়ৰ বাবে জ্ঞানযোগ, লগতে কলিযুগোপযোগী ক্ৰিয়াযোগৰ উপদেশ দিয়ে। অম্বৰীষে নিজৰ আশ্ৰমত নিত্য দেৱসান্নিধ্য থাকিবলৈ প্ৰতিমা স্থাপনৰ প্ৰাৰ্থনা কৰে; মন্দিৰ স্থাপিত হয় আৰু কলিযুগতো বিষ্ণুৰ স্থায়ী উপস্থিতি ঘোষণা কৰা হয়। ফলশ্ৰুতিত হৃষীকেশ-দৰ্শন আৰু চাতুৰ্মাস্য ব্ৰতক বহু দান-যজ্ঞ-তপস্যাতকৈ শ্ৰেষ্ঠ বুলি কোৱা হৈছে; কাৰ্ত্তিক শুক্ল একাদশীত ফুল অৰ্পণ, অভিষেক, পৰিষ্কাৰ/মাৰ্জন, দীপ জ্বলাই দিয়া, পঞ্চামৃত পূজা আদি সৰু কৰ্মো মুক্তিমুখী আৰু পুণ্যবৰ্ধক বুলি বৰ্ণিত।
Adhyaya 14
Siddheśvara-liṅga Māhātmya (Glory of the Siddheśvara Liṅga)
পুলস্ত্য ঋষিয়ে ৰাজশ্ৰোতাক সিদ্ধেশ্বৰ নামৰ পৰম শিৱলিঙ্গৰ মাহাত্ম্য বৰ্ণনা কৰে; ই প্ৰাচীন কালত এজন সিদ্ধ পুৰুষে প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল বুলি কোৱা হয়। বিশ্বাবসু নামৰ সিদ্ধজনে ক্ৰোধ-অহংকাৰ আৰু ইন্দ্ৰিয়সংযমেৰে ভক্তিভাৱে দীঘলীয়া তপস্যা কৰে; বৃষভধ্বজ শিৱ প্ৰসন্ন হৈ প্ৰত্যক্ষ দৰ্শন দিয়ে। শিৱে বৰ দিবলৈ ক’লে বিশ্বাবসুৱে প্ৰাৰ্থনা কৰে—যি কোনোবাই মনতে এই লিঙ্গৰ ধ্যান-স্মৰণ কৰিলেও শিৱকৃপাৰে ইষ্টফল লাভ কৰক। শিৱ ‘তথাস্তु’ বুলি অন্তৰ্ধান হয়; তাৰ পিছত বহুজন সিদ্ধেশ্বৰ সন্নিধিলৈ গৈ সিদ্ধি লাভ কৰে। লিঙ্গপ্ৰভাৱে কাম্যসিদ্ধি সহজ হোৱাত যজ্ঞ-দান আদি ধৰ্মকৰ্ম কমি যায়, দেৱতাসকল উদ্বিগ্ন হয়। ইন্দ্ৰে বজ্ৰেৰে আৱৰণ কৰি সিদ্ধি ৰোধ কৰিবলৈ চেষ্টা কৰিলেও, সিদ্ধেশৰ সান্নিধ্যত সিদ্ধি হয় আৰু পাপক্ষয় ঘটে। শুক্ল বা কৃষ্ণ পক্ষত সোমবাৰে চতুৰ্দশী পৰিলে, সেই দিন স্পৰ্শ কৰা ব্যক্তি ‘সিদ্ধ’ বুলি গণ্য হয়। শেষত তীৰ্থযাত্ৰা, শ্ৰদ্ধা- পূজা আৰু সদ্গতি লাভৰ উপদেশ দি এই মাহাত্ম্যৰ অবিৰত প্ৰভাৱ পুনৰ প্ৰতিপাদন কৰা হৈছে।
Adhyaya 15
Śukreśvara-Pratiṣṭhā and the Life-Restoring Vidyā (शुक्रेश्वरप्रतिष्ठा तथा संजीवनीविद्या)
পুলস্ত্য মুনিয়ে ৰজাক কয়—দেৱতাসকলে দানৱসকলক পৰাজিত কৰা দেখি ভৃগুবংশীয় শুক্ৰই তেওঁলোকৰ পুনৰ বললাভৰ উপায় চিন্তা কৰি শংকৰৰ আৰাধনাৰে সিদ্ধি লাভৰ সংকল্প ল’লে। তেওঁ অৰ্বুদ পৰ্বতলৈ গৈ গুহাসদৃশ এটা মুখ পায় আৰু ঘোৰ তপস্যা কৰে; শিৱলিঙ্গ প্ৰতিষ্ঠা কৰি ধূপ, গন্ধ আৰু লেপন আদিৰে নিৰন্তৰ পূজা চলাই যায়। হাজাৰ বছৰৰ পাছত মহাদেৱ প্ৰত্যক্ষ হৈ শুক্ৰৰ ভক্তি প্ৰশংসা কৰি বৰ বিচাৰিলে। শুক্ৰই মৃত প্ৰাণীকো পুনৰ জীৱিত কৰিব পৰা ‘সঞ্জীৱনী’ বিদ্যা প্ৰাৰ্থনা কৰিলে; শিৱে সেই বিদ্যা দান কৰি আৰু এটা বৰো বিচাৰিবলৈ ক’লে। তেতিয়া শুক্ৰই বিধান স্থাপন কৰিলে—কাৰ্ত্তিক শুক্ল অষ্টমীত যিয়ে শ্ৰদ্ধাৰে সেই লিঙ্গ স্পৰ্শ কৰি পূজা কৰে, সি সূক্ষ্ম মৃত্যুভয়ৰ পৰাও মুক্ত হৈ ইহ-পরলোকে ইষ্টফল লাভ কৰিব। শিৱ অন্তৰ্ধান হোৱাৰ পাছত শুক্ৰই সেই বিদ্যাৰে যুদ্ধত নিহত বহু দানৱক পুনৰ্জীৱিত কৰিলে। শেষত কোৱা হয়—সেই স্থানৰ সন্মুখত এটা শুদ্ধ পাপনাশক মহাকুণ্ড আছে; তাত স্নান কৰিলে পাপক্ষয় হয়, তাত শ্ৰাদ্ধ কৰিলে পিতৃসকল তৃপ্ত হয়, সৰল তৰ্পণো ফলদায়ক—সেয়ে তাত স্নানৰ বাবে আন্তৰিক চেষ্টা কৰা উচিত।
Adhyaya 16
मणिकर्णिका-तीर्थ-माहात्म्य (Maṇikarṇikā Tīrtha Māhātmya)
পুলস্ত্য ঋষিয়ে ৰাজশ্ৰোতাক উপদেশ দিয়ে কয়—সৰ্বপ্ৰসিদ্ধ পাপনাশক মণিকৰ্ণিকা তীৰ্থলৈ যোৱা উচিত। পৰ্বতৰ গুহাসদৃশ ঠাইত বালখিল্য মুনিসকলে এটা সুন্দৰ কুণ্ড নিৰ্মাণ কৰিছে। তাত সূৰ্যগ্ৰহণৰ মধ্যাহ্নত তৃষ্ণাতুৰ কিৰাত নাৰী মণিকৰ্ণিকা—যাক কৃষ্ণবৰ্ণ আৰু ভয়ংকৰ ৰূপৰ বুলি বৰ্ণনা কৰা হৈছে—জলত প্ৰৱেশ কৰে; তীৰ্থপ্ৰভাৱত মুনিসকলৰ সন্মুখতে সি দেৱতাসকলৰো দুষ্প্ৰাপ্য দিৱ্যসুন্দৰ ৰূপে ওলাই আহে। তেওঁৰ স্বামী কান্দি থকা শিশুৰ বাবে ব্যাকুল হৈ তেওঁক বিচাৰি আহে। মুনিসকলৰ কথামতে সি শিশুসহ স্নান কৰিবলৈ জলত নামে; কিন্তু গ্ৰহণমোক্ষ হোৱাৰ লগে লগে পুনৰ বিকৃতদেহী হয়, শোকত সেই জলস্থানতেই মৃত্যুবৰণ কৰে। পতিব্ৰতা মণিকৰ্ণিকা চিতাত প্ৰৱেশৰ সংকল্প কৰে; মুনিসকলে সোধে—দিৱ্যৰূপ লাভ কৰিও পাপী/বিকৃত স্বামীৰ পিছত কিয় যাবা? সি পতিব্ৰতধৰ্মৰ নীতি কয়—নাৰীৰ বাবে ত্ৰিলোকত স্বামীহে একমাত্ৰ আশ্ৰয়, সি সুন্দৰ হওক বা কুৰূপ, ধনী হওক বা দৰিদ্ৰ, অৱস্থা যিয়েই হওক; আৰু শিশুটিক মুনিসকলৰ হাতত সমৰ্পণ কৰে। কৰুণাবশত মুনিসকলে স্বামীক পুনৰ্জীৱিত কৰি শুভলক্ষণযুক্ত যোগ্য ৰূপ দান কৰে। দিৱ্যবিমান আহি দম্পতি পুত্ৰসহ স্বৰ্গলৈ গমন কৰে। বৰ লাভ কৰি মণিকৰ্ণিকা প্ৰাৰ্থনা কৰে—সেই ঠাইৰ মহালিঙ্গ যেন তেওঁৰ নামত প্ৰসিদ্ধ হয়; মুনিসকলে তীৰ্থৰ খ্যাতি ‘মণিকৰ্ণিকা’ নামে স্থিৰ কৰে। শেষত ফলশ্ৰুতি—সূৰ্যগ্ৰহণকালত স্নান-দানৰ ফল কুৰুক্ষেত্ৰসম; একাগ্ৰ স্নানে ইষ্টসিদ্ধি; সেয়ে যত্নে স্নান, সামৰ্থ্য অনুসাৰে দান আৰু দেৱ-ঋষি-পিতৃ তৰ্পণ কৰা উচিত।
Adhyaya 17
पंगुतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् (Pangu-tīrtha Māhātmya: The Glory of Pangu Tirtha)
এই অধ্যায়ত পুলস্ত্য মুনিয়ে পঙ্গু-তীৰ্থৰ মাহাত্ম্য বৰ্ণনা কৰিছে; ইয়াক সৰ্ব-পাতক-নাশক আৰু অতি পৱিত্ৰ তীৰ্থ বুলি কোৱা হৈছে। চ্যৱন বংশত জন্ম লোৱা পঙ্গু নামৰ এজন ব্ৰাহ্মণ হাঁটিব নোৱাৰিছিল; আত্মীয়সকলে গৃহকাৰ্যলৈ গৈ তাক অৱহেলা কৰি এৰি থৈ যোৱাত সি গভীৰ দুখত পৰে। সি অৰ্বুদাচললৈ গৈ এটা সৰোবৰ পায় আৰু ঘোৰ তপস্যা কৰে; শিৱলিঙ্গ প্ৰতিষ্ঠা কৰি গন্ধ, পুষ্প, নৈবেদ্য আদি অৰ্ঘ্যৰে নিয়মমতে শ্ৰদ্ধা-ভক্তিৰে পূজা কৰে। পাছত বায়ুভক্ষণ, জপ আৰু হোমৰ দ্বাৰা দীঘলীয়া সময় ধৰি অবিৰত সাধনা চলাই যায়। তপস্যাত প্ৰসন্ন মহাদেৱে সাক্ষাৎ কথা কৈ বৰ দিয়ে। পঙ্গুৱে প্ৰাৰ্থনা কৰে—এই তীৰ্থ তাৰ নামত প্ৰসিদ্ধ হওক, ইয়াত শিৱকৃপাৰে তাৰ লেঙুৰীয়া অৱস্থা দূৰ হওক, আৰু পাৰ্বতীসহ শিৱৰ নিত্য সান্নিধ্য থাকক। ঈশ্বৰে বৰ দি চৈত্ৰ শুক্ল চতুৰ্দশীত বিশেষ সান্নিধ্যৰ আশ্বাস দিয়ে। ফলশ্ৰুতি—স্নানমাত্ৰে পঙ্গুৱে দিব্য দেহ লাভ কৰে; সেই তিথিত স্নান কৰা তীৰ্থযাত্ৰীসকল লেঙুৰীয়াৰ পৰা মুক্ত হৈ শুভ ৰূপান্তৰিত দেহ পায়।
Adhyaya 18
यमतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् / The Māhātmya of Yama-tīrtha
পুলস্ত্য ৰজাক যম-তীৰ্থলৈ যাবলৈ উপদেশ দিয়ে। এই তীৰ্থ অতুল—নরকস্থিত প্ৰাণীকো মুক্ত কৰে আৰু পাপ নাশ কৰে। দৃষ্টান্তস্বৰূপে চিত্ৰাঙ্গদ ৰজাৰ কাহিনী আহে। তেওঁ অতি লোভী, হিংস্ৰ, দেৱ আৰু ব্ৰাহ্মণ-পীড়ক, চৌৰ্য আৰু পৰস্ত্ৰীগমনত অভ্যস্ত, সত্য-শৌচহীন, ছল আৰু ঈৰ্ষ্যাৰ বশৱৰ্তী আছিল। অৰ্বুদ পৰ্বতত শিকাৰ কৰি তৃষ্ণাত ক্লান্ত হৈ তেওঁ এটা জলাশয়ত নামিল; তাত গ্ৰাহ (মগৰ) ধৰি পেলালে আৰু তেওঁৰ মৃত্যু হ’ল। যমদূতে তেওঁক ঘোৰ নৰকত নিক্ষেপ কৰে; কিন্তু যম-তীৰ্থত মৃত্যুসংযোগৰ স্পৰ্শৰ ফলত সেই নৰকসমূহৰ প্ৰাণীয়েও অপ্রত্যাশিত শান্তি অনুভৱ কৰে। বিস্মিত দূতসকলে ধৰ্মৰাজক এই কথা জনায়। যমে বুজাই কয়—পৃথিৱীত অৰ্বুদাচলৰ ওচৰত মোৰ প্ৰিয় তীৰ্থ আছে, য’ত মই তপস্যা কৰিছিলোঁ; সেই সৰ্বপাপহাৰী তীৰ্থত যি মৰে, তাক শীঘ্ৰে মুক্ত কৰিব লাগে। যমৰ আজ্ঞাত ৰজা মুক্ত হৈ অপ্সৰাসকলৰ সহচৰ্যে স্বৰ্গ লাভ কৰে। ফলশ্ৰুতি—ভক্তিভাৱে তাত স্নান কৰিলে জৰা-মৰণৰহিত পৰম পদ লাভ হয়। বিশেষকৈ চৈত্ৰ শুক্ল ত্ৰয়োদশীত পূৰ্ণ যত্নে স্নান আৰু তাত বিধিপূৰ্বক শ্ৰাদ্ধ কৰিলে পিতৃসকলে দীঘলীয়া সময় স্বৰ্গত বাস পায়।
Adhyaya 19
वाराहतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् (The Glory of Varāha Tīrtha)
পুলস্ত্য ঋষিয়ে ৰজাক হৰিপ্ৰিয়, পাপনাশক বাৰাহতীৰ্থৰ মাহাত্ম্য বৰ্ণনা কৰে। বাৰাহ অৱতাৰত ভগৱান বিষ্ণুৱে পৃথিৱীক উদ্ধাৰ কৰি আশ্বাস দিয়া কাহিনী স্মৰণ কৰাই, তাৰ পিছত বৰ-সংবাদত ভূমিদেৱীয়ে সেই তীৰ্থতে বাৰাহৰূপে স্থিত থাকিবলৈ প্ৰাৰ্থনা কৰে। সৰ্বজীৱৰ মঙ্গলৰ বাবে ভগৱানে আৰ্বুদ পৰ্বতত সেই ৰূপে নিবাস কৰিবলৈ সন্মতি দিয়ে। দেৱতাৰ সন্মুখৰ পবিত্ৰ সৰোবৰত মাঘ মাহৰ শুক্লপক্ষ একাদশীত ভক্তিভাৱে স্নান কৰাটো পৰম পাৱন বুলি কোৱা হৈছে; ব্ৰহ্মহত্যাৰ দৰে মহাপাপৰ পৰাও মুক্তি দিয়ে বুলি উল্লেখ আছে। তাত শ্ৰদ্ধাৰে শ্ৰাদ্ধ কৰিলে পিতৃসকল দীঘলীয়া সময় তৃপ্ত হয়। শেষত দানধৰ্ম, বিশেষকৈ গোদান, অতি প্ৰশংসিত আৰু দীঘলীয়া স্বৰ্গবাসফলদায়ক বুলি বিধান দিয়া হৈছে। স্নান, ব্ৰত, তৰ্পণ, পিণ্ডদান আৰু দান একেলগে আচৰণ কৰিলে পিতৃসহ বিষ্ণু-সালোক্য লাভ হয়—এই উপদেশে অধ্যায় সমাপ্ত।
Adhyaya 20
चन्द्रक्षय-शाप-निवारणं तथा प्रभासतীर्थमाहात्म्यम् | Candra’s Curse, Remediation, and the Māhātmya of Prabhāsa Tīrtha
পুলস্ত্য ঋষিয়ে এই অধ্যায়ত চন্দ্ৰৰ ক্ষয়-বৃদ্ধিৰ কাৰণ আৰু প্ৰভাস-তীৰ্থৰ মাহাত্ম্য বৰ্ণনা কৰে। দক্ষৰ সাতাইশী কন্যা—অশ্বিনী আদি নক্ষত্ৰ-স্বৰূপা—চন্দ্ৰৰ সৈতে বিবাহিত হয়; কিন্তু চন্দ্ৰ ৰোহিণীৰ প্ৰতি পক্ষপাত কৰি অন্য পত্নীসকলক অৱহেলা কৰে। কন্যাসকলে পিতৃৰ ওচৰত অভিযোগ জনালে দক্ষে চন্দ্ৰক সকলোৰে প্ৰতি সমভাৱ ৰাখিবলৈ উপদেশ দিয়ে। চন্দ্ৰে মানি ল’লেও পুনৰ একে আচৰণ কৰাত ক্ৰুদ্ধ দক্ষে যক্ষ্মা ৰোগে চন্দ্ৰৰ ক্ষয় হ’ব বুলি শাপ দিয়ে। ক্ষয়গ্ৰস্ত চন্দ্ৰে শিৱভক্তিৰে উপায় বিচাৰে। তেওঁ অৰ্বুদত ক্ৰোধ-নিগ্ৰহসহ তপস্যা কৰি জপ-হোমত ৰত হৈ শিৱক প্ৰসন্ন কৰে। শিৱে দৰ্শন দি কয়—দক্ষৰ শাপ সম্পূৰ্ণ নিবারণ নহয়, কিন্তু নিয়মিত হ’ব পাৰে; চন্দ্ৰে সকলো পত্নীক সমান মান দিলে কৃষ্ণপক্ষত ক্ষয় আৰু শুক্লপক্ষত বৃদ্ধি ঘটিব। তাৰ পিছত চন্দ্ৰে তীৰ্থফল সুধিলে শিৱে কয়—প্ৰভাসত সোমবাৰে স্নান, বিশেষকৈ সোমযোগত, উচ্চ গতি দিয়ে; ইয়াত শ্ৰাদ্ধ আৰু পিণ্ডদান কৰিলে গয়া-শ্ৰাদ্ধ সদৃশ পিতৃপুণ্য লাভ হয়। এই স্থান ‘প্ৰভাস-তীৰ্থ’ নামে প্ৰসিদ্ধ হ’ব আৰু চন্দ্ৰে পুনৰ দক্ষকন্যাসকলৰ প্ৰতি সমভাৱ স্থাপন কৰে।
Adhyaya 21
पिण्डोदकतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of Piṇḍodaka Tīrtha)
পুলস্ত্য ঋষিয়ে পিণ্ডোদক তীৰ্থৰ মাহাত্ম্য বৰ্ণনা কৰে। পিণ্ডোদক নামৰ এজন ব্ৰাহ্মণ মন্দবুদ্ধিৰ আছিল; গুৰুৰ উপদেশ সত্ত্বেও অধ্যয়ন সম্পূৰ্ণ কৰিব নোৱাৰিলে। অপমানবোধ আৰু দুখে তীব্ৰ বৈৰাগ্য জাগি উঠিল, সেয়ে সি পৰ্বতৰ গুহালৈ আঁতৰি গ’ল; নিজৰ ভিতৰত বাক্শক্তি/বিদ্যা উদয় নোহোৱাৰ বাবে সি মৃত্যুকামনা কৰিবলৈ ধৰিলে। একান্তত দেৱী সৰস্বতী প্ৰত্যক্ষ হৈ তাৰ দুখৰ কাৰণ সুধিলে। পিণ্ডোদকে গুৰুৰ তিৰস্কাৰ যেন লগা বেদনা আৰু নিজৰ অক্ষমতা নিবেদন কৰিলে। দেৱীয়ে ক’লে যে তেওঁ সেই শুভ পৰ্বতত অধিষ্ঠান কৰে; বৰ দিবলৈ সন্মত হৈ সময়-নিৰ্দেশ দিলে—ত্রয়োদশী তিথিৰ নিশামুখত। পিণ্ডোদকে সৰ্বজ্ঞতা আৰু তীৰ্থটো নিজৰ নামৰে প্ৰসিদ্ধ হওক—এই দুটা বৰ প্ৰাৰ্থনা কৰিলে। দেৱীয়ে দুয়োটা বৰ দান কৰি ক’লে, নিৰ্দিষ্ট সময়ত তাত স্নান কৰিলে মন্দবুদ্ধিৰ লোকেও সৰ্বজ্ঞতা লাভ কৰিব; আৰু তেওঁ তাত নিত্য সন্নিধান কৰি থাকিব। তাৰ পিছত দেৱী অন্তৰ্ধান হ’ল; পিণ্ডোদক সৰ্বজ্ঞ হৈ ঘৰলৈ উভতি আহি সকলোকে বিস্মিত কৰিলে, ফলত তীৰ্থৰ মহিমা সৰ্বত্ৰ প্ৰচাৰিত হ’ল।
Adhyaya 22
Śrīmātā-Āvirbhāva, Deva-Stuti, and the Pādukā-Pratiṣṭhā at Arbudācala (श्रीमाता-आविर्भावः, देवस्तुतिः, पादुकाप्रतिष्ठा)
পুলস্ত্যই যযাতিক শ্ৰীমাতাৰ মাহাত্ম্য বৰ্ণনা কৰে। শ্ৰীমাতা পৰম শক্তি—সৰ্বব্যাপিনী, অৰ্বুদাচলত সাক্ষাৎ নিত্যনিবাসিনী, আৰু ইহলোক-পরলোক দুয়োটা লক্ষ্য দানকাৰিণী। সেই সময়ত দানৱৰাজ কলিঙ্গ (পিছৰ অংশত বাষ্কলি নামেও উল্লেখ) ত্ৰিলোক দখল কৰি দেৱতাসকলক স্থানচ্যুত কৰে আৰু যজ্ঞভাগ হৰণ কৰে। দেৱসকলে অৰ্বুদলৈ গৈ কঠোৰ তপস্যা কৰে—বিভিন্ন ব্ৰত, উপবাস, পঞ্চাগ্নি সাধনা, জপ-হোম আৰু ধ্যান—দ্বাৰা দেৱীক আৰাধনা কৰি ধৰ্মস্থাপনৰ প্ৰাৰ্থনা জনায়। দীর্ঘকালৰ পাছত দেৱী ক্ৰমে নানা ৰূপে প্ৰকট হৈ শেষত কন্যাৰূপে দৰ্শন দিয়ে। দেৱতাসকলে স্তোত্ৰেৰে তেওঁক বিশ্বকাৰ্যৰ অধিষ্ঠাত্রী, গুণস্বরূপিণী আৰু লক্ষ্মী, পাৰ্বতী, সাবিত্ৰী, গায়ত্ৰী আদি মহাদেৱীৰ সৈতে একাত্ম বুলি বন্দনা কৰে। দেৱী বৰ দিয়ে, কিন্তু দেৱ-অসুৰ দুয়ো তেওঁৰেই সৃষ্টি বুলি কৈ সংযত উপায় লয়—দূত পঠাই দানৱক স্বৰ্গ ত্যাগ কৰিবলৈ আদেশ দিয়ে। দানৱৰ অহংকাৰ বাঢ়ি দেৱীৰ প্ৰতি অশোভন প্ৰস্তাৱলৈ গ’লে, দেৱীয়ে নিজৰ সান্নিধ্যৰ পৰা ভয়ংকৰ সেনা সৃষ্টি কৰি তাৰ বাহিনী ধ্বংস কৰে। পূৰ্ববৰদানে দানৱক অমৰ/অচল বুলি কোৱা হৈছিল; সেয়ে দেৱীয়ে তাক সম্পূৰ্ণ বধ নকৰি নিজৰ পাদুকা স্থাপন কৰি নিয়ন্ত্ৰণত ৰাখে আৰু ৰক্ষাব্যৱস্থা প্ৰতিষ্ঠা কৰে। অৰ্বুদত বিশেষকৈ চৈত্র শুক্ল চতুৰ্দশীত সান্নিধ্য দানৰ প্ৰতিজ্ঞা কৰে; তাত দৰ্শন আৰু পাদুকাপূজাই মহাপুণ্য, মোক্ষোপযোগী ফল আৰু পুনৰ্বন্ধনৰ পৰা মুক্তি দিয়ে। শেষত ফলশ্ৰুতি—এই আখ্যান শ্ৰদ্ধাৰে পাঠ বা স্তৱ কৰিলে মহাপাপ নাশ হয় আৰু জ্ঞানময় ভক্তি বৃদ্ধি পায়।
Adhyaya 23
शुक्लतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of Śukla Tīrtha)
পুলস্ত্য ঋষিয়ে ৰজাক শুক্লতীৰ্থ নামৰ অতুল তীৰ্থৰ মাহাত্ম্য বৰ্ণনা কৰে। শমিলাক্ষ নামৰ এজন ৰজকে নীল ৰঙত ডুবাই থোৱা বস্ত্ৰ নষ্ট হোৱা দেখি ভয়ত পৰে আৰু পৰিয়ালসহ পলাই যাবলৈ ভাবে। তাৰ দুখীয়া কন্যাই দাশ-কন্যা (মাছমৰা সমাজৰ ছোৱালী)ক মনৰ কথা কয়। তাই উপায় দিয়ে—অৰ্বুদত এটা নিৰ্ঝৰ আছে; তাৰ পানীত পেলোৱা বস্তু ক্ষণতে শুক্ল, অৰ্থাৎ বগা হৈ যায়; মাছমৰা লোক আৰু তাইৰ ভায়েকসকলে এই পানীৰ প্ৰভাৱ জানে। ৰজকে সেই মতে তাত বস্ত্ৰ ধোৱাত বস্ত্ৰবোৰ তৎক্ষণাৎ উজ্জ্বল বগা আৰু দীপ্তিময় হয়, ভয়ৰ কাৰণ দূৰ হয়। সি ঘটনাটো ৰজাক জনায়। ৰজাইও আন ৰঙা কাপোৰ পানীত পেলাই একে পৰিৱর্তন দেখি বিধিমতে স্নানাদি কৰে। তাৰ পিছত ৰজাই ৰাজ্য ত্যাগ কৰি সেই তীৰ্থত তপস্যা কৰে আৰু তীৰ্থ-প্ৰভাৱত শ্ৰেষ্ঠ সিদ্ধি লাভ কৰে। ফলশ্ৰুতিত কোৱা হৈছে—একাদশীত তাত শ্ৰাদ্ধ কৰিলে কুলৰ উদ্ধাৰ আৰু স্বৰ্গপ্ৰাপ্তি হয়; আৰু তাত স্নান কৰিলে তৎক্ষণাৎ পাপনাশ হৈ নিৰ্পাপতা লাভ হয়।
Adhyaya 24
कात्यायनीमाहात्म्यवर्णनम् (Kātyāyanī Māhātmya—Account of the Goddess’s Glory at Arbuda)
পুলস্ত্যই ৰজাক প্ৰভাসখণ্ডত অৰ্বুদ পৰ্বতৰ গুহালৈ লৈ যোৱা পবিত্ৰ তীৰ্থযাত্ৰাৰ বৰ্ণনা কৰে, য’ত শুম্ভহন্ত্ৰী দেৱী কাত্যায়নী সশৰীৰে নিবাস কৰে। শুম্ভ নামৰ মহাবলী দানৱ শংকৰৰ বৰত স্ত্ৰী ব্যতীত আন কোনো সত্তাৰ দ্বাৰা অবধ্য হৈ দেৱতাসকলক পৰাজিত কৰি জগতৰ ওপৰত আধিপত্য স্থাপন কৰে। তেতিয়া দেৱতাসকলে অৰ্বুদত আশ্ৰয় লৈ তপস্যা কৰে আৰু দেৱীৰ প্ৰত্যক্ষ ৰূপক আৰাধনা কৰি শুম্ভবধৰ দ্বাৰা ধৰ্মব্যৱস্থা পুনঃস্থাপনৰ প্ৰাৰ্থনা জনায়। দেৱী স্ত্ৰী বুলি জানি শুম্ভে তিৰস্কাৰেৰে তাইক ধৰি আনিবলৈ দানৱ পঠায়; দেৱীয়ে কেৱল দৃষ্টিপাতে তেওঁলোকক ভস্ম কৰি দিয়ে। ক্ৰোধে তৰোৱাল ধৰি শুম্ভ নিজে আহিলেও সিও দগ্ধ হয়; অৱশিষ্ট দানৱসকল পাতাললৈ পলাই যায়। দেৱতাসকলে দেৱীক স্তৱ কৰি বৰ বিচাৰিলে, দেৱীয়ে কয়—মই অৰ্বুদত নিত্য অৱস্থান কৰিম, যাতে এই স্থান সদায় দেৱসুলভ থাকে। যজ্ঞ-দান নকৰাকৈও স্বৰ্গ সুলভ হ’ব নেকি—এই শংকাৰ সমাধান হিচাপে কালে-নিয়ম কোৱা হয়: শুক্লাষ্টমীত দেৱতাসকলে তাত দেৱীৰ দৰ্শন কৰিব। ফলশ্ৰুতি: যিয়ে শুক্লাষ্টমীত স্থিৰচিত্তে দেৱীৰ দৰ্শন কৰে, সি দুষ্কৰ হলেও ইষ্টসিদ্ধি লাভ কৰে।
Adhyaya 25
पिंडारकतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of Piṇḍāraka Tīrtha)
পুলস্ত্যই পিণ্ডাৰক তীৰ্থৰ মাহাত্ম্য বৰ্ণনা কৰে; এই তীৰ্থ পাপহৰ বুলি খ্যাত। মংকি নামৰ এজন সৰলচিত্ত ব্ৰাহ্মণ, যি আৰম্ভণিতে ব্ৰাহ্মণ্য কৰ্মত অদক্ষ আছিল, এটা মনোৰম পৰ্বতত মহিষ ৰক্ষা কৰি ধন উপাৰ্জন কৰে। বহু কষ্টে সি সৰু এযোৰ বলদ কিনে; কিন্তু হঠাৎ উট-সম্পৰ্কীয় ঘটনাত বলদ দুটাৰ ডিঙি জট লাগি সিহঁত নষ্ট হয়। এই বিপৰ্যয়ে মংকিৰ মনত বৈৰাগ্য জাগে; সি গাঁওজীৱন ত্যাগ কৰি অৰণ্যলৈ যায় আৰু অৰ্বুদ পৰ্বতৰ এটা নিৰ্ঝৰ (ঝৰণা/উৎস) কাষলৈ পৌঁছে। তাত সি ত্ৰিকাল স্নান আৰু দীঘলীয়া গায়ত্ৰী-জপৰ নিয়মিত সাধনা কৰি শুদ্ধ হৈ দিব্যদৰ্শন লাভ কৰে। সেই সময়তে শংকৰ (শিৱ) গৌৰীৰ সৈতে পৰ্বতত বিহাৰ কৰি সেই পথেদি আহে আৰু তপস্বীয়ে তেওঁক দৰ্শন কৰে। মংকিয়ে ভক্তিভাৱে প্ৰণাম কৰি বৰ বিচাৰে—লৌকিক লাভ নহয়, শিৱৰ গণ হোৱাৰ পদ আৰু তীৰ্থটো তেওঁৰ নামত ‘পিণ্ডাৰক’ বুলি প্ৰসিদ্ধ হোৱাটো। শিৱে বৰ দিয়ে: মৃত্যুৰ পাছত সি গণ হ’ব, স্থানটো পিণ্ডাৰক নামে খ্যাত হ’ব, আৰু মহাষ্টমীত শিৱৰ বিশেষ সান্নিধ্য থাকিব। অষ্টমী তিথিত স্নান কৰাসকলে শিৱ নিত্যস্থিত পৰম ধাম লাভ কৰে। অধ্যায়ত মন্ত্ৰসহ স্নানবিধি আৰু দানৰ মাহাত্ম্য কোৱা হৈছে—বিশেষকৈ অষ্টমীত মহিষ-দান ইহ-পরলোকত অভীষ্ট ফল প্ৰদান কৰে।
Adhyaya 26
कनखलतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of Kanakhala Tīrtha)
পুলস্ত্য ঋষিয়ে ৰজাক পাপনাশক পৰ্বতৰ ওপৰত অৱস্থিত কনখল তীৰ্থৰ মাহাত্ম্য বৰ্ণনা কৰে। আগতে সুমতি নামৰ এজন ৰজা সূৰ্যগ্ৰহণৰ সময়ত অৰ্বুদলৈ গৈ ব্ৰাহ্মণসকলক দান দিবলৈ শুদ্ধ সোণ লৈ গৈছিল। অসাৱধানতাত সেই সোণ পানীত পৰি যায়; বহুত বিচাৰিও নাপাই তেওঁ অনুতপ্ত হৈ ঘৰলৈ উভতি আহে আৰু পাছত আন এটা গ্ৰহণত স্নানাৰ্থে পুনৰ সেই ঠাইলৈ যায়। তেতিয়া এক অশৰীৰী বাণী শুনা যায়—এই তীৰ্থত ইহলোকে বা পৰলোকে “ক্ষতি” নাই; পানীত পৰি যোৱা সোণ কোটি-গুণ হৈ প্ৰকাশ পায়। আগৰ ভুলৰ অনুশোচনাই ভৱিষ্যতৰ শ্ৰাদ্ধ আৰু দানত ‘সংখ্যা/পৰিমাপ’ ৰূপে ফল দিয়ে। বাণীৰ নিৰ্দেশমতে বিচাৰিলে তেওঁ উজ্জ্বল আৰু প্ৰচুৰ, বহুগুণিত সোণ উদ্ধাৰ কৰে। তীৰ্থৰ শক্তি বুজি তেওঁ ব্ৰাহ্মণসকলক মহাদান কৰে আৰু তাক পিতৃদেৱতালৈ অৰ্পণ কৰে। সেই দানফলত তেওঁ ধনদ নামৰ এজন যক্ষ হয়—বিভিন্ন ঐশ্বৰ্য দানকাৰী। শেষত বিধান—এই তীৰ্থত সূৰ্যগ্ৰহণত কৰা শ্ৰাদ্ধ আकल्पকাল পিতৃসকলক তৃপ্ত কৰে; স্নানে ঋষি, দেৱ আৰু মহানাগসকলক প্ৰসন্ন কৰি তৎক্ষণাৎ পাপ নাশ কৰে। সেয়ে যথাশক্তি স্নান, দান আৰু শ্ৰাদ্ধ কৰা উচিত।
Adhyaya 27
चक्रतीर्थप्रभाववर्णनम् | Description of the Efficacy of Cakra Tīrtha
পুলস্ত্যই ৰাজশ্ৰোতাক উপদেশ দিয়ে কয়—প্ৰসিদ্ধ চক্ৰতীৰ্থলৈ গমন কৰা। এই তীৰ্থৰ পৱিত্ৰতাৰ ভিত্তি এক প্ৰাচীন কাহিনিত স্থাপিত—পূৰ্বে প্ৰভৱিষ্ণুৱে যুদ্ধত দানৱসকলক বধ কৰি তাতেই নিজৰ চক্ৰ বিসৰ্জন কৰিছিল। তাৰ পাছত তেওঁ স্বচ্ছ নিৰ্ঝৰত স্নান কৰি জল শুদ্ধ কৰিলে; ভগৱানৰ সেই দিৱ্য স্পৰ্শৰ ফলতেই তীৰ্থৰ বিশেষ মেধ্যতা বৃদ্ধি পাইছে বুলি গ্ৰন্থে ব্যাখ্যা কৰে। তাৰপিছত বিধান—হৰিৰ শয়ন আৰু বোধন উপলক্ষে যিয়ে ইয়াত শ্ৰাদ্ধ কৰে, তাৰ পিতৃসকল এক সম্পূৰ্ণ কল্পকাল পৰ্যন্ত তৃপ্ত থাকে। শেষত কলফনে ইয়াক প্ৰভাসখণ্ডস্থিত অৰ্বুদখণ্ডৰ ২৭তম অধ্যায় বুলি চিনাক্ত কৰিছে।
Adhyaya 28
मानुष्यतीर्थप्रभाववर्णनम् | The Glory and Efficacy of Mānuṣya-Tīrtha
পুলস্ত্য ঋষিয়ে ৰাজশ্ৰোতাক “মানুষ্য-হ্ৰদ/মানুষ্য-তীৰ্থ” নামৰ অতি পুণ্যদায়ক জলতীৰ্থৰ মাহাত্ম্য বৰ্ণনা কৰে। তাত স্নান কৰিলে মানুহত্ব স্থিৰ হয়; ঘোৰ পাপভাৰ থকা লোকেও পশুযোনিত নপৰে—এই অধ্যায়ৰ মুখ্য বক্তব্য। কাহিনীত দেখা যায়, শিকারীৰ তাড়নাত হৰিণৰ এটা জাক সেই পানীত সোমাই পৰামাত্ৰেই মানুহ হৈ যায় আৰু পূৰ্বজন্মৰ স্মৃতিও ধৰি ৰাখে। অস্ত্ৰধাৰী শিকারীয়ে আহি হৰিণৰ পথ সোধে; নবমানৱসকলে কয়—এই ৰূপান্তৰ কেৱল তীৰ্থৰ প্ৰভাৱতেই ঘটিছে। তেতিয়া শিকারীয়ে অস্ত্ৰ ত্যাগ কৰি স্নান কৰে আৰু ধৰ্মাৰ্থ “সিদ্ধি” লাভ কৰে। তীৰ্থৰ পাপহৰণ শক্তি দেখি শক্ৰ (ইন্দ্ৰ) ধূলি ভৰাই তাক নিষ্প্ৰভ কৰিবলৈ চেষ্টা কৰে; তথাপি পৰম্পৰা মতে তাৰ প্ৰভাৱ অক্ষুণ্ণ থাকে। বুধাষ্টমীত তাত স্নান কৰা লোক পশুভাৱ নাপায় আৰু শ্ৰাদ্ধ-দানে পিতৃমেধৰ পূৰ্ণ ফল লাভ কৰে।
Adhyaya 29
Kapilā-tīrtha Māhātmya (कपिलातीर्थमाहात्म्यम्) — The Ethics of Satya and Pilgrimage Merit
পুলস্ত্য মুনিয়ে কপিলা-তীৰ্থলৈ যোৱাৰ প্ৰশস্ত ক্ৰম আৰু তাত স্নান কৰিলে সঞ্চিত দোষ ক্ষয় হয় বুলি মাহাত্ম্য বৰ্ণনা কৰে। সুপ্ৰভা নামৰ ৰজা শিকাৰৰ আসক্তিত, দুধপান কৰা পোৱালিক পোহপাল দিয়া হৰিণীক হত্যা কৰে। মৃত্যুকালে হৰিণীয়ে ইয়াক ক্ষাত্ৰধৰ্মবিৰোধী কৰ্ম বুলি ধিক্কাৰ দি শাপ দিয়ে—ৰজা পাহাৰৰ ঢালত ভয়ংকৰ বাঘ হ’ব, আৰু কপিলা নামৰ দুধাৰু গাইৰ সাক্ষাতে মুক্তি পাব। শাপত ৰজা বাঘ হয় আৰু পাছত জাকৰ পৰা বিচ্ছিন্ন কপিলাৰ সন্মুখীন হয়। কপিলাই নিজৰ বাছুৰ ওচৰলৈ গৈ পুনৰ ঘূৰি আহিবলৈ অনুমতি বিচাৰে আৰু ঘূৰি আহিম বুলি প্ৰতিজ্ঞা কৰে। প্ৰতিজ্ঞা ভংগ হ’লে মহাপাপফল ভোগ কৰিব লাগিব বুলি নিজৰ ওপৰত শপথৰ দীঘল শৃংখলাৰে সেয়া সত্য দৃঢ় কৰে। বাঘ কপিলাৰ সত্যত দ্ৰৱিত হৈ তাক যাবলৈ দিয়ে। কপিলাই বাছুৰক দুধ খুৱাই সাৱধানতা আৰু লোভত্যাগৰ উপদেশ দিয়ে, গোষ্ঠীক বিদায় জনাই, কথামতে ঘূৰি আহে। তেতিয়া সত্যক হাজাৰ অশ্বমেধতকৈও শ্ৰেষ্ঠ বুলি প্ৰতিষ্ঠা কৰা হয়; বাঘে তাক এৰি দিয়ে আৰু সেই মুহূৰ্ততে ৰজাই মানৱ-ৰূপ পুনৰ লাভ কৰে। কপিলাই পানী বিচাৰিলে ৰজাই বাণেৰে ভূমি ভেদি শুদ্ধ, শীতল ঝৰণা উলিয়ায়। ধৰ্ম প্ৰত্যক্ষ হৈ বৰ দিয়ে আৰু তীৰ্থৰ নাম-ফল ঘোষণা কৰে—বিশেষকৈ চতুৰ্দশীত স্নান, শ্ৰাদ্ধ আৰু দান কৰিলে গুণিত, অক্ষয় পুণ্য লাভ হয়; সৰু জীৱেও সেই জলস্পৰ্শত কল্যাণ পায়। শেষত দিৱ্য বিমান আহে আৰু কপিলা, তাৰ গোষ্ঠী আৰু ৰজা দিৱ্য গতি লাভ কৰে। উপসংহাৰত সামৰ্থ্য অনুসাৰে তাত স্নান-শ্ৰাদ্ধ-দান কৰিবলৈ প্ৰেৰণা দিয়া হয়।
Adhyaya 30
अग्नितीर्थमाहात्म्य (Agni-tīrtha Māhātmya: The Glory of Agni Tirtha)
পুলস্ত্যই যযাতিক অগ্নি-তীৰ্থ দৰ্শন-স্নানৰ উপদেশ দিয়ে—ই এক পৰম পবিত্ৰ স্থান, য’ত একসময় অগ্নি ‘লুপ্ত’ হৈছিল আৰু পাছত দেৱতাই তেওঁক পুনৰ উদ্ধাৰ কৰে। বাৰ বছৰ দীঘলীয়া অনাবৃষ্টিৰ ফলত দুৰ্ভিক্ষ আৰু সমাজ-ব্যৱস্থাৰ ভাঙন ঘটে। ক্ষুধাত দুর্বল বিশ্বামিত্ৰ চাণ্ডাল বসতিত গৈ মৃত কুকুৰ পাই তাক ৰান্ধি অগ্নিত আহুতি দিয়ে; ইয়াক ‘অভক্ষ্য-ভক্ষণ’ বুলি কলুষিত কৰ্ম কোৱা হৈছে। অশুদ্ধ আহুতিত বাধ্য হ’বলৈ অনিচ্ছুক অগ্নি, অনাবৃষ্টিৰ কাৰণ ইন্দ্ৰৰ শাসনদোষ বুলি ভাবি মর্ত্যলোক ত্যাগ কৰে। ফলত অগ্নিষ্টোম আদি যজ্ঞকর্ম থমকি যায় আৰু লোকস্থিতি অস্থিৰ হয়। দেৱতাই অগ্নিক বিচাৰে; এটা শুক (টিয়া) তেওঁৰ গতিৰ সংকেত দিয়ে। অগ্নি প্ৰথমে শমী/অশ্বত্থ গছত, তাৰ পাছত অৰ্বুদ পৰ্বতৰ জলাশয়ত লুকাই অদৃশ্য থাকে। এটা দৰ্দুৰ (ব্যাঙ) নিৰ্ঝৰত তেওঁৰ অৱস্থান প্ৰকাশ কৰাত অগ্নি তাক ‘বিজিহ্বত্ব’ (জিহ্বাদোষ) শাপ দিয়ে। দেৱতাই অগ্নিৰ স্তৱ কৰে—তেওঁ দেৱমুখ, যজ্ঞৰ প্ৰাণ আৰু জগতৰ আধাৰ। অগ্নি কয় যে অপবিত্ৰ আহুতিয়ে তেওঁক দুঃখিত কৰিছিল। ইন্দ্ৰ দেৱাপি-প্ৰতীপ-শান্তনুৰ উত্তৰাধিকাৰ কাহিনীৰ সৈতে জড়িত ৰাজধৰ্মীয় কাৰণ ব্যাখ্যা কৰি মেঘক বৰষুণ দিবলৈ আদেশ দিয়ে। বৰষুণ ঘূৰি আহিলে অগ্নি প্ৰসন্ন হৈ তাতেই থাকিবলৈ সন্মত হয় আৰু সেই জলাশয় ‘অগ্নি-তীৰ্থ’ নামে প্ৰসিদ্ধ হ’বলৈ অনুৰোধ কৰে। ফলশ্ৰুতি—বিধিপূৰ্বক স্নান কৰিলে অগ্নিলোক লাভ, তিলদান কৰিলে অগ্নিষ্টোমৰ ফল, আৰু এই মাহাত্ম্য পাঠ/শ্ৰৱণ কৰিলে দিন-ৰাতি সঞ্চিত পাপ নাশ হয়।
Adhyaya 31
रक्तानुबन्धतीर्थ-माहात्म्य (Māhātmya of the Raktānubandha Tīrtha)
পুলস্ত্য ঋষিয়ে প্ৰসিদ্ধ ৰক্তানুবন্ধ তীৰ্থক কেন্দ্ৰ কৰি প্ৰায়শ্চিত্তৰ কাহিনী বৰ্ণনা কৰে। যুদ্ধৰ পৰা উভতি অহা ইন্দ্ৰসেন ৰজাই পত্নী সুনন্দাৰ পতিব্ৰতা-দৃঢ়তা পৰীক্ষা কৰিবলৈ ছল কৰি দূত পঠাই নিজৰ মৃত্যুসংবাদ মিছাকৈ জনালে। পতিপ্ৰাণা সুনন্দাই সেই কথা শুনিয়েই প্ৰাণত্যাগ কৰিলে। তাৰ পিছত ৰজাৰ ওপৰত স্ত্ৰী-বধৰ কৰ্মদোষ পৰিল—দ্বিতীয় ছাঁ দেখা দিয়া, দেহত গধুৰতা, তেজ হ্ৰাস আৰু দুৰ্গন্ধ আদি অশৌচ-লক্ষণ প্ৰকাশ পালে। শুদ্ধিৰ বাবে তেওঁ অন্ত্যেষ্টিক্ৰিয়া সম্পন্ন কৰি কাশী, কপালমোচন আদি বহু তীৰ্থত দীঘলীয়া তীৰ্থযাত্ৰা কৰিলেও দোষ নাঘুচিল। বহুদিন ঘূৰি ফুৰাৰ পাছত তেওঁ অৰ্বুদ (আবু) পৰ্বতত উপস্থিত হৈ ৰক্তানুবন্ধত স্নান কৰোঁতেই দ্বিতীয় ছাঁ লোপ পালে আৰু শুভ লক্ষণ উভতি আহিল। কিন্তু তীৰ্থসীমা পাৰ হ’তেই দোষ পুনৰ দেখা দিলে; তৎক্ষণাৎ ঘূৰি আহি স্নান কৰাত পুনৰ শুদ্ধি লাভ কৰিলে—ইয়াৰ দ্বাৰা তীৰ্থৰ সীমাবদ্ধ মহিমা প্ৰকাশ পায়। তীৰ্থৰ পৰম মাহাত্ম্য বুজি ৰজাই দানধৰ্ম কৰিলে, চিতা সাজি বৈৰাগ্যৰে অগ্নিপ্ৰবেশ কৰি শিৱলোক প্ৰাপ্ত কৰিলে। ফলশ্ৰুতিত কোৱা হৈছে—সেখানে কৰা অৰ্ঘ্য-অৰ্পণ আৰু শ্ৰাদ্ধ অতি ফলপ্ৰদ; সূৰ্যসংক্রান্তিত স্নান ব্ৰহ্মহত্যা দোষো নাশ কৰে; আৰু গ্ৰহণকালত বিশেষকৈ গোদান আদি দানে সাত পুৰুষৰ উদ্ধাৰ হয়।
Adhyaya 32
Mahāvināyaka-prādurbhāvaḥ and Mahāvināyakī-śānti (महाविनायकप्रादुर्भावः / महाविनायकीशान्तिः)
এই অধ্যায়ত পুলস্ত্য ঋষিয়ে ৰজা যযাতিক মহাবিনায়কৰ দৰ্শন-মাহাত্ম্য আৰু বিধি বৰ্ণনা কৰিছে। মহাবিনায়কৰ দৰ্শনমাত্ৰেই তৎক্ষণাৎ ‘নিৰ্বিঘ্নতা’ লাভ হয় বুলি কোৱা হৈছে। যযাতিয়ে তেওঁৰ মহত্ত্বৰ কাৰণ সুধিলে পুলস্ত্য উৎপত্তিক্ৰম কয়—পাৰ্বতীয়ে দেহ-লেপৰ পৰা এটা শিশুৰূপ গঢ়িছিল; কিন্তু সামগ্ৰীৰ অভাৱত সেয়া প্ৰথমে শিৰোহীন আছিল। তাৰ পাছত স্কন্দক শিৰ আনিবলৈ আদেশ দিয়া হয়; ঘটনাক্ৰমে এক অতি শক্তিশালী গজশিৰ পোৱা যায় আৰু সেয়াই স্থাপন কৰা হয়। গৌৰীয়ে নিজৰ শক্তিৰে প্ৰাণপ্ৰতিষ্ঠা কৰি শিশুটিক শিৱক অৰ্পণ কৰে। শিৱে গজমুখকেই তাৰ ‘মহত্ত্ব’ৰ আধাৰ ঘোষণা কৰি ‘মহাবিনায়ক’ নাম দিয়ে, গণাধিপত্য প্ৰদান কৰে আৰু সকলো কৰ্মাৰম্ভত প্ৰথমে স্মৰণীয় কৰে—যাতে কোনো কাৰ্য নষ্ট নহয় আৰু বিঘ্ন নাহে। পাছত তেওঁৰ চিহ্ন-উপকৰণ বৰ্ণিত—স্কন্দে ক্ৰীড়াযুধ ৰূপে প্ৰিয় কুঠাৰ দিয়ে, গৌৰীয়ে মোদকপাত্ৰ দিয়ে, আৰু এটা মূষিক প্ৰাদুৰ্ভূত হৈ বাহন হয়। ফলশ্ৰুতিত মাঘ শুক্ল চতুৰ্থীত উপবাসসহ দৰ্শন কৰিলে জ্ঞানলাভ, ওচৰৰ নিৰ্মল জল-কুণ্ডত স্নান-পূজাই সন্ততিৰ মঙ্গল, আৰু ‘গণানাং ত্বে’ মন্ত্রেৰে তিনিবাৰ প্ৰদক্ষিণা কৰিলে অনিষ্ট নিৱাৰণ হয় বুলি কোৱা হৈছে। শেষত যযাতিয়ে মহাবিনায়কী-শান্তিৰ বিধান সুধে। পুলস্ত্য দোষবর্জিত দিন আৰু বলৱান চন্দ্ৰস্থিতি বাছি বেদী-মণ্ডপ নিৰ্মাণ, অষ্টদল পদ্মমণ্ডল ৰচনা, লোকপাল-মাতৃকাৰ আৱাহন, জলপূৰ্ণ কলশ স্থাপন আৰু অৰ্পণ, গ্ৰহহোমসহ হোম, ‘গণানাং ত্বে’ মন্ত্রৰ বৃহৎ জপ, আৰু শ্ৰীসূক্ত আদি বৈদিক পাঠসহ যজমান স্নাপন কৰি সমাপন—এই ক্ৰম বৰ্ণনা কৰে। ইয়াৰ ফলত বিঘ্ন, উপদ্ৰৱ আৰু অশুভ নিমিত্ত শান্ত হয়; চতুৰ্থীত পাঠ-শ্ৰৱণে নিত্য নিৰ্বিঘ্নতা আৰু একাগ্ৰ উপাসনাই গণনাথৰ কৃপাৰে ইষ্টসিদ্ধি দিয়ে।
Adhyaya 33
पार्थेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of Pārtheśvara)
পুলস্ত্যই পাৰ্থেশ্বৰ তীৰ্থযাত্ৰাৰ মাহাত্ম্য বৰ্ণনা কৰে—ই পাপনাশক স্থান; ইয়াৰ দৰ্শনমাত্ৰে নানা দোষ-অপৰাধৰ পৰা মুক্তি লাভ হয় বুলি কোৱা হৈছে (শ্লো. ১)। তাত দেৱলৰ প্ৰিয় পতিব্ৰতা নাৰী পাৰ্থাৰ পৰিচয় দিয়া হয়; তেওঁ সেই স্থানত তপস্যা কৰে (শ্লো. ২)। পূৰ্বজন্মত তেওঁ নিঃসন্তান ঋষিৰ পত্নী আছিল; গভীৰ বৈৰাগ্য লাভ কৰি অৰ্বুদ পৰ্বতলৈ গৈ দীঘলীয়া সময় বায়ুভক্ষণ, উপবাস আৰু মনৰ সমতা ৰক্ষা কৰি কঠোৰ তপ কৰে (শ্লো. ৩–৪)। হাজাৰ বছৰ সম্পূৰ্ণ হ’লে ভূমি বিদীৰ্ণ হৈ হঠাৎ শিৱলিঙ্গ প্ৰকাশ পায়; আকাশবাণীয়ে কয়—তোমাৰ ভক্তিৰ ফলতেই এই পৰম পৱিত্ৰ লিঙ্গ উদ্ভৱ হৈছে, ইয়াক পূজা কৰা (শ্লো. ৫–৬)। বাণীয়ে আৰু কয়, নিৰ্দিষ্ট সংকল্পে কৰা পূজাই ইচ্ছিত ফল দিয়ে আৰু এই লিঙ্গ ‘পাৰ্থেশ্বৰ’ নামে প্ৰসিদ্ধ হ’ব (শ্লো. ৭–৮)। পাৰ্থাই বিস্ময়ে পূজা কৰি বংশধৰ শত পুত্ৰ লাভ কৰাৰ কথা সংযুক্ত হয়; তীৰ্থৰ কীৰ্তি বিস্তাৰিত হয় আৰু শুদ্ধ গুহাজলস্ৰোতৰ উল্লেখো আছে (শ্লো. ৯–১০)। তাত স্নান কৰি ভক্তিসহ লিঙ্গদৰ্শন কৰিলে সন্তান-সম্পৰ্কীয় সংসাৰদুঃখ দূৰ হয়; শুক্লপক্ষ চতুৰ্দশীত উপবাসসহ ৰাতি জাগৰণ কৰিলে পুত্ৰলাভ হয় বুলি কোৱা হৈছে (শ্লো. ১১–১২)। লগতে তাত কৰা পিণ্ডনিৰ্বাপন পিতৃসকলক অনুগ্ৰহে পুত্ৰত্বসদৃশ বিশেষ লাভ প্ৰদান কৰে (শ্লো. ১৩)।
Adhyaya 34
कृष्णतीर्थ-प्रादुर्भावः (Origin and Significance of Kṛṣṇa-tīrtha)
পুলস্ত্য ঋষিয়ে যযাতিক কৃষ্ণতীৰ্থলৈ যাবলৈ উপদেশ দিয়ে—এই তীৰ্থ সদায় শ্ৰীকৃষ্ণ/বিষ্ণুৰ অতি প্ৰিয় আৰু তাত নিৰন্তৰ দিৱ্য সান্নিধ্য বিদ্যমান। যযাতিয়ে ইয়াৰ উৎপত্তিকথা সোধাত পুলস্ত্য প্ৰলয়কালৰ বৰ্ণনা কৰে: অপাৰ সময়ৰ পাছত ব্ৰহ্মা জাগি উঠে আৰু গোবিন্দক সাক্ষাৎ কৰে। প্ৰাধান্যক লৈ বিবাদে দীঘলীয়া যুদ্ধৰ ৰূপ লয়; তেতিয়া এক দীপ্তিমান, অনন্ত লিঙ্গ প্ৰকট হয় আৰু অশৰীৰী বাণীয়ে আদেশ দিয়ে—এজনে ওপৰলৈ, এজনে তললৈ গৈ ইয়াৰ অন্ত বিচাৰক; যিয়ে অন্ত পায় সেয়াই পৰম। বিষ্ণু তললৈ নামি কালাগ্নিৰুদ্ৰ-ৰূপ দৰ্শন কৰি তাৰ তেজত দগ্ধ হৈ ‘কৃষ্ণত্ব’ (শ্যামতা) লাভ কৰে; তাৰ পাছত উভতি আহি বৈদিক স্তৱেৰে লিঙ্গ পূজা কৰে। ব্ৰহ্মা ওপৰলৈ গৈ অন্ত নাপাই কেতকী ফুলক মিছা সাক্ষী কৰি উভতি আহে; মহাদেৱে ব্ৰহ্মাৰ পূজ্যত্বত শাপ দিয়ে আৰু কেতকীৰ পূজাত ব্যৱহাৰ সীমিত কৰে, লগতে বিষ্ণুৰ সত্যনিষ্ঠা প্ৰশংসা কৰে। সৃষ্টি চলাবলৈ বিষ্ণুৱে লিঙ্গ সৰু কৰিবলৈ প্ৰাৰ্থনা কৰাত মহাদেৱে শুদ্ধ স্থানত প্ৰতিষ্ঠা কৰিবলৈ নিৰ্দেশ দিয়ে। বিষ্ণুৱে অৰ্বুদ পৰ্বতৰ নিৰ্মল স্ৰোতৰ কাষত লিঙ্গ প্ৰতিষ্ঠা কৰে আৰু সেই স্থান ‘কৃষ্ণতীৰ্থ’ নামে প্ৰসিদ্ধ হয়। ফলশ্ৰুতিত কোৱা হৈছে—তাত স্নান আৰু লিঙ্গদৰ্শনে সকলো তীৰ্থফল, দানফল, একাদশী জাগৰণ আৰু শ্ৰাদ্ধফল লাভ হয়; ঘোৰ পাপ নাশ হয়, আৰু কেৱল কৃষ্ণতীৰ্থ দৰ্শনেও শুদ্ধি হয়।
Adhyaya 35
Māmūhradā Tīrtha-Māhātmya and Mudgaleśvara: Dialogue on Svarga’s Limits and the Choice of Mokṣa
পুলস্ত্য ঋষিয়ে ৰাজা যযাতিক পৰ্বতাঞ্চলত অৱস্থিত পাপনাশক তীৰ্থ ‘মামূহ্ৰদা’লৈ যাবলৈ উপদেশ দিয়ে। তেওঁ কয়—সেখানে ভক্তিভাৱে স্নান কৰিলে ঘোৰ পাপো নাশ হয়, আৰু মুনি মুদ্গলে প্ৰতিষ্ঠা কৰা ‘মুদ্গলেশ্বৰ’ লিঙ্গ দৰ্শনে দুৰ্লভ আধ্যাত্মিক শ্ৰেয় লাভ হয়—বিশেষকৈ ফাল্গুণ মাহৰ নিৰ্দিষ্ট তিথি-ক্ষণত কৰিলে। তাত দিশা-নিয়ম মানি কৰা শ্ৰাদ্ধে পিতৃসকলক প্ৰলয় পৰ্যন্ত তৃপ্ত কৰে; নিবাৰ ধান্য আৰু শাক-মূল আদিৰ সৰল অৰ্পণ-দানকর্মো প্ৰশংসিত। যযাতিয়ে তীৰ্থৰ নামকৰণ আৰু মুদ্গল আশ্ৰমৰ কাহিনী সোধে। পুলস্ত্য বৰ্ণনা কৰে—এজন দেবদূত মুদ্গলক স্বৰ্গলৈ নিবলৈ আহিলে, মুদ্গলে স্বৰ্গৰ গুণ-দোষ সুধি জানিলে যে স্বৰ্গ ভোগলোক; তাত নতুন পুণ্য সঞ্চয় নহয়, আৰু পুণ্য ক্ষয় হ’লে পতনৰ ভয় থাকে। সেয়ে মুদ্গলে স্বৰ্গ ত্যাগ কৰি অধিক তপস্যা আৰু শিৱভক্তি গ্ৰহণ কৰে। ইন্দ্ৰই প্ৰথমে দূতৰ জৰিয়তে চাপ দিয়ে, পাছত নিজে আহে; কিন্তু মুদ্গলৰ তপোবলে তেওঁলোক স্থবিৰ হৈ পৰে আৰু ইন্দ্ৰই বৰ দিবলৈ মানে। মুদ্গলে মোক্ষ আৰু তীৰ্থটোৰ ‘মামূহ্ৰদা’ নামে ভূলোকে খ্যাতি বিচাৰে। ইন্দ্ৰই বৰ দিয়ে—এই তীৰ্থ প্ৰধান হ’ব, ফাল্গুণ পূৰ্ণিমাৰ স্নানে পৰম গতি দিব, পিণ্ডদানৰ ফল গয়া-সম হ’ব, আৰু দানৰ ফল অপৰিমেয়। শেষত মুদ্গলে শুদ্ধ ধ্যানৰ দ্বাৰা অক্ষয় মুক্তি লাভ কৰে; নাৰদৰ গাথাই উপসংহাৰ কৰে—মামূহ্ৰদাত স্নান আৰু মুদ্গলেশ্বৰ দৰ্শনে ইহলোকীয় সিদ্ধি আৰু অন্তিম মোক্ষ দুয়ো মিলে।
Adhyaya 36
Chandikā-Āśrama-Prādurbhāva and Mahīṣāsura-Vadha (चण्डिकाश्रमप्रादुर्भावः महिषासुरवधश्च)
অধ্যায়ৰ আৰম্ভণি যযাতিৰ প্ৰশ্নেৰে হয়—অৰ্বুদ পৰ্বতত চণ্ডিকাৰ আশ্ৰম কেনেকৈ প্ৰাদুৰ্ভাৱ হ’ল, কেতিয়া হ’ল, আৰু তাৰ দৰ্শনে মানুহে কি ফল পায়? পুলস্ত্যই ‘পাপ-প্ৰণাশিনী’ কাহিনী কয়: পূৰ্ব এক দেৱযুগত ব্ৰহ্মাৰ বৰপ্ৰভাৱে (কেৱল ‘স্ত্ৰী’ শ্ৰেণীৰ দ্বাৰাই বধ্য) শক্তিশালী দৈত্য মহীষে দেৱতাসকলক দমন কৰে, যজ্ঞভাগ বণ্টন বিঘ্নিত কৰে আৰু বিশ্বকাৰ্য চলোৱা কৰ্তাসকলক যজ্ঞ-প্ৰতিদান নোহোৱাকৈ সেৱা কৰায়। দেৱসকলে বৃহস্পতিৰ শৰণ লয়; তেওঁ তেওঁলোকক অৰ্বুদলৈ নি পৰাশক্তি চণ্ডিকাক মন্ত্ৰ, ন্যাস, পূজা-আহুতি আৰু দীঘলীয়া তপস্যাৰে আৰাধনা কৰিবলৈ কয়। বহু মাহৰ তপস্যাত সঞ্চিত তেজ মণ্ডলত একত্ৰিত হোৱাত তেজোময়ী কন্যা প্ৰাদুৰ্ভৱ হয়—সেয়াই চণ্ডিকা। দেৱতাসকলে দিৱ্য অস্ত্ৰ প্ৰদান কৰি মহামায়া, বিশ্বব্যাপিনী, ৰক্ষিকা, উগ্ৰা আদি নামেৰে স্তৱ কৰে; চণ্ডিকাই যথাসময়ে মহীষবধৰ প্ৰতিজ্ঞা কৰে। পিছত নাৰদে চণ্ডিকাক দেখি তেওঁৰ অতুল সৌন্দৰ্য মহীষক বৰ্ণনা কৰাত মহীষ কামাসক্ত হৈ দূত পঠায়। চণ্ডিকাই প্ৰস্তাৱ নাকচ কৰি কয়—ইয়াই তাৰ বিনাশৰ পূৰ্বভূমি। যুদ্ধ আৰম্ভ হয়; মহীষৰ সেনা আৰু অপশকুন বৰ্ণিত। চণ্ডিকাই বহু অস্ত্ৰ নিষ্ফল কৰে, ব্ৰহ্মাস্ত্ৰকো নিজৰ অস্ত্ৰেৰে প্ৰতিহত কৰে, মহীষৰ ৰূপান্তৰ জয় কৰি শেষত মহিষৰূপৰ শিৰচ্ছেদ কৰে আৰু ওলাই অহা বীৰৰূপকো সংহাৰ কৰে। দেৱতাসকলে আনন্দ কৰি ইন্দ্ৰৰ ৰাজ্য পুনঃস্থাপন কৰে। চণ্ডিকাই অৰ্বুদত স্থায়ী, প্ৰসিদ্ধ আশ্ৰম বিচাৰে; তাত তেওঁৰ দৰ্শনে উচ্চ আধ্যাত্মিক অৱস্থা আৰু ব্ৰহ্মজ্ঞানাভিমুখতা লাভ হয়। তাৰ পিছত বিস্তৃত ফলশ্ৰুতি—তাত স্নান, পিণ্ডদান, শ্ৰাদ্ধ, ব্ৰাহ্মণদান, এক/তিন ৰাতিৰ উপবাস, চাতুৰ্মাস্যবাস; বিশেষকৈ আশ্বিন মাহৰ কৃষ্ণ চতুৰ্দশীত—গয়া-শ্ৰাদ্ধসম ফল, ভয়নাশ, আৰোগ্য, ধন, সন্তান, ৰাজ্যপ্ৰাপ্তি আৰু মোক্ষ পৰ্যন্ত দান কৰে। শেষত কোৱা হয়, মানুহে দেৱীৰ ওচৰলৈ অধিক ঢাল খোৱাত অন্য কৰ্ম ক্ষয় পায়; সেয়ে ইন্দ্ৰই কাম-ক্রোধ আদি বিক্ষেপক নিয়ন্ত্ৰণাৰ্থে প্ৰবৃত্ত কৰে। অৰ্বুদ-দৰ্শন স্বয়ং পবিত্ৰকাৰী, আৰু এই পাঠ ঘৰত ৰাখিলে বা শ্ৰদ্ধাৰে পাঠ কৰিলে মহাপুণ্য হয়।
Adhyaya 37
नागह्रदतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Nāgahṛda Tīrtha
এই অধ্যায়ত পুলস্ত্য ঋষিয়ে উপদেশৰূপে কয়—পাপনাশক ‘নাগহৃদ’ তীৰ্থলৈ গমন কৰা উচিত। তাৰ পিছত তীৰ্থখনৰ উৎপত্তি-কথা বৰ্ণিত হয়—কদ্ৰুৰ শাপত পীড়িত আৰু পৰীক্ষিতৰ সৰ্পযজ্ঞৰ অগ্নিত বিনাশৰ আশংকাত ভীত নাগসকলে পৰামৰ্শৰ বাবে শেষনাগৰ শৰণ লয়। শেষে তেওঁলোকক অৰ্বুদ পৰ্বতত নিয়মবদ্ধ তপস্যা কৰিবলৈ আৰু কামৰূপিণী দেৱী চণ্ডিকাৰ নিৰন্তৰ পূজা কৰিবলৈ কয়; দেৱীৰ স্মৰণে আপদ দূৰ কৰে বুলি তেওঁ জনায়। নাগসকলে গুহামাৰ্গে পৰ্বতত প্ৰৱেশ কৰি হোম, জপ, উপবাস আৰু কঠোৰ ব্ৰত-আচৰণে তপস্যা কৰে আৰু দেৱীক প্ৰসন্ন কৰে। দেৱীয়ে বৰ দিয়ে—যজ্ঞ সমাপ্তি পৰ্যন্ত তেওঁলোকে দেৱীৰ সান্নিধ্যত নিৰ্ভয়ে থাকিব পাৰিব, তাৰ পিছত নিজৰ ধামলৈ উভতি যাব। লগতে দেৱীয়ে ঘোষণা কৰে যে নাগসকলে গুহা চিৰি উলিয়াই থকাৰ বাবে এই স্থান পৃথিৱীত ‘নাগহৃদ তীৰ্থ’ নামে খ্যাত হ’ব। পাছত কালবিধান—শ্ৰাৱণ মাহৰ কৃষ্ণপক্ষ পঞ্চমীত ভক্তিভাৱে স্নান কৰিলে সৰ্পভয় নাশ হয়; তাত কৰা শ্ৰাদ্ধে পিতৃসকলক উপকাৰ কৰে। শেষত শ্ৰাৱণ কৃষ্ণ-পঞ্চমীত দেৱীৰ নিত্য সান্নিধ্য পুনৰ নিশ্চিত কৰি, তাত স্নান আৰু শ্ৰাদ্ধ কৰাটো স্বহিতৰ বাবে মঙ্গলকাৰী বুলি কোৱা হৈছে।
Adhyaya 38
Śiva-kuṇḍa and Śiva-Gaṅgā: The Concealed Presence of Jāhnavī at Arbuda (शिवकुण्ड-शिवगङ्गामाहात्म्यम्)
এই অধ্যায়ত পুলস্ত্য আৰু ৰজা যযাতিৰ মাজত প্ৰশ্নোত্তৰ ৰূপে তীৰ্থ-মাহাত্ম্য বৰ্ণিত। অৰ্বুদ পৰ্বতত শিৱলিঙ্গ-সম্পৰ্কিত এটা কুণ্ডত জাহ্নৱী (গঙ্গা) ‘গুপ্তা’ ৰূপে অৱস্থিত বুলি কোৱা হৈছে। তাত স্নান কৰিলে সকলো তীৰ্থৰ ফল লাভ হয় আৰু জীৱনভৰ সঞ্চিত পাপসমূহ নাশ হয়। দেৱতাসকলে শিৱক প্ৰসন্ন কৰি অৰ্বুদত প্ৰতিষ্ঠা কৰাৰ পাছত, পাৰ্বতীৰ আগত গোপনীয়তা ৰাখি শিৱে গঙ্গাৰ নিত্য সান্নিধ্য কামনা কৰে। নন্দী আৰু ভৃঙ্গীৰ নেতৃত্বত গণসকলে নিৰ্মল জলযুক্ত উৎকৃষ্ট কুণ্ড নিৰ্মাণ কৰে; শিৱে ব্ৰত-ব্যাজে তাত প্ৰৱেশ কৰি মনতে গঙ্গাক আহ্বান কৰাত গঙ্গা তৎক্ষণাৎ উপস্থিত হয়। নাৰদে শিৱৰ অস্বাভাৱিক ভাব দেখি ধ্যানদৃষ্টিৰে ৰহস্য জানি প্ৰকাশ কৰাত ক্ৰুদ্ধ পাৰ্বতী তাত আহে। পূৰ্বে সতৰ্ক গঙ্গাই বিনয়বাক্যৰে পাৰ্বতীক শান্ত কৰে, ভাগীৰথ-প্ৰসঙ্গত পূৰ্ব সম্পৰ্ক (অৱতৰণকালৰ ‘ধাৰণ’) স্মৰণ কৰায়, আৰু চৈত্ৰ শুক্ল ত্ৰয়োদশীত শিৱৰ সৈতে ক্ৰীড়াৰ বাবে এটা দিন প্ৰাৰ্থনা কৰি স্থানটোৰ নাম ‘শিৱ-কুণ্ড/শিৱ-গঙ্গা’ স্থাপন কৰে। শেষত চৈত্ৰ শুক্ল চতুৰ্দশীত একাগ্ৰচিত্তে স্নান, অমঙ্গলনাশ, আৰু ব্ৰাহ্মণক বৃষ-দান—স্বৰ্গফলদায়ক—বুলি বিধান দিয়া হৈছে।
Adhyaya 39
Acalēśvara-liṅga-patana, Deva-stuti, and Saktū-dāna Māhātmya (अचलेश्वरलिङ्गपतन-देवस्तुति-सक्तुदानमाहात्म्य)
এই অধ্যায়ত ৰজা যযাতিয়ে পুলস্ত্যক সোধে—মহাদেৱে প্ৰতিষ্ঠা কৰা লিঙ্গ কিয় স্থানচ্যুত হ’ল আৰু সেই স্থান দৰ্শনে কি পুণ্য লাভ হয়। পুলস্ত্য কাৰণকথা কয়: সতীৰ দেহত্যাগ আৰু দক্ষৰ অপমানৰ পাছত মোহগ্ৰস্ত শিৱ বালখিল্য ঋষিসকলৰ আশ্ৰমলৈ আহে। শিৱৰ দিৱ্য ৰূপত মোহিত হৈ ঋষিপত্নীসকল ওচৰ চাপিলে, শিৱক চিনিব নোৱাৰা ঋষিসকলে শাপ দিয়ে—‘লিঙ্গ পতিত হওক’। তেতিয়া ভূকম্প, সাগৰক্ষোভ আদি অশান্ত লক্ষণে জগত কঁপি উঠে। দেৱতাসকলে ব্ৰহ্মাৰ শৰণ লয়; ব্ৰহ্মাই কাৰণ বুজি তেওঁলোকক অৰ্বুদলৈ লৈ গৈ শিৱস্তৱ কৰায়। দেৱসকলে বৈদিক শৈলীত শিৱস্তুতি কৰি স্থিতি পুনঃস্থাপনৰ প্ৰাৰ্থনা কৰে। শিৱ কয়—পতিত লিঙ্গ অচল; একমাত্ৰ উপায় হ’ল ক্ৰমে ব্ৰহ্মা, তাৰ পাছত বিষ্ণু, ইন্দ্ৰ আৰু অন্যান্য দেৱ, শেষত বালখিল্যসকলে শতৰুদ্ৰীয় মন্ত্রেৰে পূজা কৰা; তেতিয়া অমঙ্গল শান্ত হয়। লিঙ্গস্পৰ্শমাত্ৰে অশুচিতা নাশ হওক বুলি বৰ বিচাৰিলে, ইন্দ্ৰই বজ্ৰেৰে লিঙ্গ আচ্ছাদিত কৰি সাধাৰণ লোকৰ দৃষ্টিৰ পৰা লুকুৱাই ৰাখে, তথাপি তাৰ পবিত্ৰ সান্নিধ্য ফলদায়ক থাকে। শেষত বিধি—ফাল্গুন মাহৰ অন্তিম চতুৰ্দশীত নতুন যৱ দান আৰু ব্ৰাহ্মণভোজন মহাফলদায়ক, বহু অন্য কৰ্মতকৈও শ্ৰেষ্ঠ। উদাহৰণত এজন ৰোগী মানুহে তাত সক্তূ (ভাজা ধান্যৰ গুঁড়া)ৰ সংযোগে অজানিতে শুভ পুনর্জন্ম পায়; পাছত উপবাস, ৰাত্ৰিজাগৰণ আৰু উদাৰ সক্তূদানেৰে বছৰি ব্ৰত পালন কৰে। ফলশ্ৰুতিত শ্ৰদ্ধাৰে শুনা লোকৰ দিন-ৰাতি সঞ্চিত দোষ মোচনৰ প্ৰতিশ্ৰুতি দিয়া হৈছে।
Adhyaya 40
कामेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Kāmeśvara Māhātmya—Narrative of the Glory of Kāmeśvara)
এই অধ্যায়ত পুলস্ত্য আৰু ৰজা যযাতিৰ সংলাপৰ মাজেৰে কামেশ্বৰ-মাহাত্ম্য বৰ্ণিত। যযাতিয়ে সোধে—মনোভৱ কামৰ আশংকাত শিৱ কিয় বহু পবিত্ৰ তীৰ্থত বিচৰণ কৰিলে আৰু কামেশ্বৰৰ নিবাসবৃত্তান্ত কি। পুলস্ত্য ক’লে—কাম ধনু-বাণ সাজি পুনঃপুনঃ শিৱক অনুসৰণ কৰিছিল; শিৱেও বহু প্ৰসিদ্ধ তীৰ্থ অতিক্ৰম কৰি দীৰ্ঘকাল গমন কৰি শেষত অৰ্বুদ পৰ্বতৰ ফালে উভতি আহে। অৰ্বুদত শিৱে কামক সন্মুখীন কৰিলে। শিৱৰ তৃতীয় নয়নৰ পৰা উদ্ভূত দাহক অগ্নিয়ে কামক ধনু-বাণসহ ভস্ম কৰিলে। তাৰ পিছত ৰতীৰ শোকবিলাপ আৰু আত্মদাহৰ চেষ্টা দেখা যায়; আকাশবাণীয়ে তাক তপস্যা কৰিবলৈ আদেশ দিয়ে। ৰতীয়ে হাজাৰ বছৰ ব্ৰত, দান, জপ, হোম আৰু উপবাসেৰে শিৱৰ আৰাধনা কৰিলে; তেতিয়া শিৱে বৰ দি কামক পুনৰ দেহসহিত প্ৰকাশ কৰি, নিজৰ অনুমতিত তাৰ কৰ্তব্য চলাই দিয়ে। শেষত যযাতিয়ে শিৱমহিমা বুজি অৰ্বুদত শিৱ প্ৰতিষ্ঠা কৰে; এই দেৱৰ দৰ্শনে সাত জন্মলৈকে অনিষ্ট নাশ হয় বুলি ফলশ্ৰুতি ক’ৰি ক্ষেত্ৰৰ মাহাত্ম্য স্থাপন কৰা হৈছে।
Adhyaya 41
Mārkaṇḍeya’s Longevity Boon and the Ritual Merits of Arbuda Āśrama (मार्कण्डेयदीर्घायुष्प्रसङ्गः)
পুলস্ত্যই ৰজাক মৃকণ্ডুৰ পুত্ৰৰ কাহিনী শুনায়। শিশুটি শুভ লক্ষণেৰে ভূষিত আছিল, কিন্তু এজন বিদ্বান অতিথিয়ে ক’লে যে ছয় মাহৰ ভিতৰত তাৰ মৃত্যু হ’ব। তেতিয়া পিতাই তৎক্ষণাৎ উপনয়ন কৰাই, নিয়ম-শৃঙ্খলাযুক্ত ভক্তি শিকালে—সকলো বয়সৰ ব্ৰাহ্মণক নমস্কাৰ কৰাৰ বিনয় অভ্যাস কৰালে। তীৰ্থযাত্ৰাত সপ্তর্ষি আহিলে শিশুৱে শ্ৰদ্ধাৰে তেওঁলোকক অভিবাদন জনালে। ঋষিসকলে দীৰ্ঘায়ুৰ আশীৰ্বাদ দিলে; কিন্তু অঙ্গিৰাই সূক্ষ্মদৃষ্টিৰে পঞ্চম দিনৰ মৃত্যুসংকেত দেখি, আশীৰ্বাদৰ সত্যতা ৰক্ষাৰ উপায় ক’লে। ঋষিসকলে শিশুটিক ব্ৰহ্মলোকলৈ লৈ গ’ল; ব্ৰহ্মাই অনুসন্ধান কৰি তাক কল্পান্তলৈ দীৰ্ঘায়ুৰ বৰ দিলে। ঘৰলৈ উভতি আহি শিশুৱে বৰ জনাই, অৰ্বুদ পৰ্বতত সুন্দৰ আশ্ৰম স্থাপন কৰি ব্ৰহ্মাৰ পূজা কৰাৰ সংকল্প কৰিলে। ফলশ্ৰুতি—শ্ৰাৱণ পূৰ্ণিমাত তাত পিতৃতৰ্পণ কৰিলে পিতৃমেধ-সম পূৰ্ণ ফল; ঋষিযোগে শ্ৰেষ্ঠ ব্ৰাহ্মণক তৰ্পণ কৰিলে ব্ৰহ্মলোকত দীৰ্ঘ বাস; আৰু শ্ৰদ্ধাৰে তাত স্নান কৰিলে বংশত অকালমৃত্যুৰ ভয় নাশ হয়।
Adhyaya 42
उद्दालकेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Narration of the Māhātmya of Uddālakeśvara)
এই অধ্যায়ত পুলস্ত্য মুনি নৃপশ্ৰেষ্ঠক সংক্ষিপ্ত উপদেশ দিয়ে কয়। তেওঁ জগতত প্ৰসিদ্ধ, পৰম পাপহৰ লিঙ্গৰ ওচৰলৈ যাবলৈ নিৰ্দেশ কৰে—যি ঋষি উদ্দালকে প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল আৰু ‘উদ্দালকেশ্বৰ’ নামে খ্যাত। সেই লিঙ্গ স্পৰ্শ আৰু দৰ্শন কৰাও পুণ্যদায়ক; বিশেষকৈ পূজা অতি ফলপ্ৰদ বুলি কোৱা হৈছে। ভক্তিভাৱে তাত শংকৰৰ আৰাধনা কৰিলে সকলো ৰোগৰ পৰা মুক্তি, গাৰ্হস্থ্যধৰ্ম লাভ/স্থিতি, আৰু সকলো পাপ ক্ষয় হৈ শিৱলোকত সন্মান লাভ হয়। ই প্ৰভাসখণ্ড (অৰ্বুদখণ্ড)ৰ ৪২তম অধ্যায়।
Adhyaya 43
Siddheśvara-Māhātmya (सिद्धेश्वरमहिमवर्णनम्) — The Glory of Siddheśvara
পুলস্ত্য ঋষিয়ে ৰজাক উপদেশ দিয়ে কয় যে সিদ্ধসকলে প্ৰতিষ্ঠা কৰা পবিত্ৰ লিঙ্গ ‘সিদ্ধলিঙ্গ’লৈ গমন কৰিব লাগে; ই ‘শুভ সিদ্ধি’ দানকাৰী বুলি বৰ্ণিত। এই তীৰ্থত দৰ্শন- পূজাৰ দ্বাৰা সকলো পাতক নাশ হয় বুলি কোৱা হৈছে। ওচৰত অতি নিৰ্মল জলযুক্ত এটা কুণ্ডৰ উল্লেখ আছে। তাত স্নান কৰিলে ব্ৰহ্মহত্যা সদৃশ মহাপাতক- বিশেষৰ পৰাও মুক্তি লাভ হয়—এনে ফলশ্ৰুতি দিয়া হৈছে। আৰু কোৱা হৈছে, স্নানৰ সময়ত মনত যি কামনা ধৰা হয় সেয়া সিদ্ধ হয়, আৰু জীৱনৰ অন্তত পৰম অৱস্থা লাভ হয়। শেষত কলফনত স্কন্দপুৰাণৰ প্ৰভাসখণ্ড, অৰ্বুদখণ্ড-অন্তৰ্গত অংশ আৰু ‘সিদ্ধেশ্বৰ-মাহাত্ম্য’ অধ্যায়-শিৰোনাম উল্লেখ কৰি পাঠ-সংৰক্ষণৰ অন্তৰ্নিহিত চিহ্ন ৰাখিছে।
Adhyaya 44
गजतीर्थप्रभाववर्णनम् | Description of the Power and Merit of Gajatīrtha
এই অধ্যায় ‘গজতীৰ্থ-প্ৰভাৱ-বৰ্ণন’ত পুলস্ত্য ঋষিয়ে ৰজাক ‘অনুত্তম’ গজতীৰ্থলৈ যোৱাৰ বিধি আৰু মহিমা উপদেশ দিয়ে। পূৰ্বকালত দিগ্গজসকল সংযমী আৰু শুদ্ধাচাৰী হৈ সেই তীৰ্থত তপস্যা কৰিছিল; ঐৰাৱত-প্ৰমুখ লোকধাৰক গজসকলৰ সৈতে তেওঁলোকৰ সাধনাই তীৰ্থৰ প্ৰামাণ্য আৰু মহত্ত্ব স্থাপন কৰে বুলি কোৱা হৈছে। অধ্যায়ৰ মূল শিক্ষা হৈছে বিধিপূৰ্বক সম্যক স্নান। যিয়ে শ্ৰদ্ধাৰে গজতীৰ্থত সঠিকভাৱে স্নান কৰে, সি গজদান কৰাৰ সমান পুণ্যফল লাভ কৰে—এইটো স্পষ্ট ফলশ্ৰুতি। এইদৰে তীৰ্থভূগোল, আদৰ্শ তপস্যাৰ ইতিহাস আৰু পুণ্য-সমতাৰ ধাৰণা একেলগে প্ৰকাশ পায়।
Adhyaya 45
श्रीदेवखातोत्पत्तिमाहात्म्यवर्णनम् (Devakhāta Tīrtha: Origin and Māhātmya)
এই অধ্যায়ত পুলস্ত্য ঋষিয়ে দেবখাটা তীৰ্থৰ বিষয়ে উপদেশ দিয়ে তাৰ মহিমা বৰ্ণনা কৰিছে। দেবখাটাক পৰম পুণ্যদায়ক, স্বয়ংপ্ৰকাশিত খ্যাতিসম্পন্ন আৰু বিদ্বানসকল (বিবুধ)ৰ দ্বাৰা স্বীকৃত তীৰ্থ বুলি কোৱা হৈছে। তাৰ পিছত তাত শ্ৰাদ্ধকর্মৰ বিশেষ বিধান দিয়া হৈছে—বিশেষকৈ অমাৱস্যাৰ দিনা, আৰু সূৰ্য কন্যা ৰাশিত অৱস্থান কৰা সময়ত দেবখাটাত কৰা শ্ৰাদ্ধ অতি মহাফলদায়ক বুলি উল্লেখ আছে। ইয়াৰ ফলত কৰ্তাৰ উত্তম পৰলোকগতি হয় আৰু পিতৃসকলৰো উদ্ধাৰ সাধিত হয়; দুৰ্গতিত পতিত পিতৃসকলেও ইয়াৰ দ্বাৰা কল্যাণ লাভ কৰে। শেষত কলফনৰ জৰিয়তে ই স্কন্দ মহাপুৰাণৰ প্ৰভাস খণ্ড (অৰ্বুদ খণ্ড) অন্তৰ্গত ‘দেবখাটা উৎপত্তি-মাহাত্ম্য’ বিষয়ক বৰ্ণনা বুলি অধ্যায়ৰ স্থান নিৰ্দেশ কৰা হৈছে।
Adhyaya 46
व्यासतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् (Description of the Glory of Vyāsa-tīrtha)
এই অধ্যায়ত পুলস্ত্য ঋষিয়ে উপদেশৰূপে শ্ৰোতাক এক নিৰ্দিষ্ট পুণ্যস্থানলৈ পথ দেখুৱাইছে—“তাৰ পিছত ব্যাসেশ্বৰলৈ যাব লাগে” বুলি বিধান দিছে। ব্যাসদেৱে প্ৰতিষ্ঠা কৰা ব্যাসতীৰ্থ আৰু ব্যাসেশ্বৰ মন্দিৰৰ মাহাত্ম্য বৰ্ণনা কৰি, ইয়াত ‘দৰ্শন’ক পৰিবর্তনকাৰী জ্ঞানসাধনা বুলি কোৱা হৈছে; সেই দেৱস্থানৰ দৰ্শনত মেধা (বুদ্ধিৰ স্পষ্টতা), মতি (বিবেক) আৰু শুচিতা (পবিত্ৰতা) লাভ হয়। শেষত কলফনত গ্ৰন্থ-পরিচয় দিয়া হৈছে—ই স্কন্দ মহাপুৰাণৰ ৮১,০০০ শ্লোকসমষ্টিৰ অন্তৰ্গত, সপ্তম প্ৰভাস খণ্ড আৰু তৃতীয় অৰ্বুদ খণ্ডত অৱস্থিত, আৰু “ব্যাসতীৰ্থমাহাত্ম্যবৰ্ণনম্” নামে ছেচল্লিশতম অধ্যায় হিচাপে চিহ্নিত; ফলত পাঠ, উদ্ধৃতি আৰু সংৰক্ষণৰ বাবে প্ৰামাণ্য সূচীকৰণ নিশ্চিত হয়।
Adhyaya 47
गौतमाश्रमतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् | Gautamāśrama Tīrtha Māhātmya (Glory of Gautama’s Hermitage-Site)
পুলস্ত্যই ৰজাক প্ৰসিদ্ধ গৌতমাশ্ৰম তীৰ্থলৈ যাবলৈ উপদেশ দিয়ে—য’ত ধৰ্মনিষ্ঠ মুনি গৌতমে পূৰ্বে তপস্যা কৰিছিল। তেওঁ ভক্তিভাৱে মহাদেৱক আৰাধনা কৰোঁতে পৃথিৱী ভেদি এক মহালিঙ্গ প্ৰাদুৰ্ভাৱ হয়, যি সেই স্থানত শৈৱ সান্নিধ্যৰ বিশেষ প্ৰকাশ। তাৰ পিছত আকাশবাণীয়ে লিঙ্গপূজা কৰিবলৈ আৰু বৰ বিচাৰিবলৈ নিৰ্দেশ দিলে। গৌতমে বৰ বিচাৰিলে—আশ্ৰমত সদায় দেৱসান্নিধ্য থাকক, আৰু যি কোনো শ্ৰদ্ধা-ভক্তিৰে তাত শিৱদৰ্শন কৰে সি ব্ৰহ্মলোক লাভ কৰক। বিশেষকৈ মাঘ মাহৰ কৃষ্ণপক্ষৰ চতুৰ্দশীত দৰ্শন কৰিলে পৰম গতি লাভ হয় বুলি কোৱা হৈছে। অধ্যায়ত ওচৰৰ পবিত্ৰ কুণ্ডৰ মাহাত্ম্যো আছে—তাত স্নান কৰিলে বংশোদ্ধাৰ হয়। তাত কৰা শ্ৰাদ্ধ, বিশেষকৈ ইন্দুসংক্ষয় (চন্দ্ৰক্ষয়/গ্ৰহণ-সংযোগ) সময়ত, গয়া-শ্ৰাদ্ধৰ সমান ফলদায়ক; আৰু তিলদান তিলৰ সংখ্যামতে দীঘলীয়া স্বৰ্গবাস দিয়ে। গোদাৱৰীৰ সিংহস্থ স্নান আদি প্ৰসিদ্ধ তীৰ্থফলৰ তুলনাৰে এই তীৰ্থক বৃহত্তৰ পুণ্য-গণনা আৰু কাল-নিয়মৰ সৈতে সংযুক্ত কৰা হৈছে।
Adhyaya 48
कुलसंतारणतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् | Kulasantāraṇa Tīrtha: Māhātmya and the Ethics of Ancestral Uplift
পুলস্ত্য মুনিয়ে ‘কুলসন্তাৰণ’ নামৰ তীৰ্থৰ মাহাত্ম্য বৰ্ণনা কৰে—ই এক অনুপম স্থান; বিধিপূৰ্বক স্নান কৰিলে সমগ্ৰ বংশৰ উদ্ধাৰ হয় বুলি কোৱা হৈছে। কাহিনীত পূৰ্বৰাজা অপ্রস্তুতৰ কথা আছে; তেওঁ হিংস্ৰ শাসন, লোভজনিত অধৰ্ম আৰু দান-জ্ঞান-নিয়মাচৰণৰ অৱজ্ঞাৰ বাবে দোষী আছিল। বৃদ্ধাৱস্থাত স্বপ্নত পীড়িত পিতৃসকল দৰ্শন দি কয়—আমিসকল ধৰ্মজীৱী হ’লেও তোমাৰ পাপকর্মৰ ফলত নৰকত পতিত হৈ আছোঁ; সেয়ে শুভ পূজা আৰু প্ৰায়শ্চিত্তকর্ম কৰিবলৈ অনুৰোধ কৰে। ৰাজাই এই কথা ৰাণী ইন্দুমতীক জনায়। ৰাণীয়ে কয়—সুপুত্ৰে পিতৃসকলক তাৰে, দুষ্পুত্ৰে তেওঁলোকক ক্ষতি কৰে; সেয়ে ধৰ্মজ্ঞ ব্ৰাহ্মণৰ পৰামৰ্শ ল’ব লাগে। ব্ৰাহ্মণসকলে দীক্ষা, দেহশুদ্ধি, বিস্তৃত তীৰ্থযাত্ৰাত স্নান-দান, আৰু তাৰ পিছতহে যজ্ঞাদি কৰ্মৰ যোগ্যতা—এই ক্ৰম নিৰ্দেশ কৰে। ৰাজাই যাত্ৰা কৰি অৰ্বুদৰ পবিত্ৰ জলে শ্ৰদ্ধাৰে স্নান কৰোঁতেই পিতৃসকল ঘোৰ নৰকৰ পৰা মুক্ত হৈ দিব্য বিমানত প্ৰকট হয়, এই স্থান ‘কুলসন্তাৰণ’ নামে খ্যাত হ’ব বুলি কয় আৰু তীৰ্থপ্ৰভাৱত ৰজাক সশৰীৰ স্বৰ্গাৰোহণৰ আমন্ত্ৰণ জনায়। শেষত পুলস্ত্যই ৰাকা-সোম আৰু ব্যতীপাত আদি শুভ সংযোগত স্নানপুণ্য বৃদ্ধি পায় বুলিও উল্লেখ কৰে।
Adhyaya 49
रामतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् (Rāmatīrtha Māhātmya: The Glory of Rama’s Tīrtha)
পুলস্ত্য ঋষিয়ে ৰামতীৰ্থলৈ তীৰ্থযাত্ৰাৰ বৰ্ণনা কৰে—ই ঋষিসেৱিত পবিত্ৰ স্থান, য’ত স্নান কৰিলে পাপক্ষয় হয়। তাৰ পিছত পুৰ্বকথা কোৱা হয়: ভৃগুবংশীয় যোদ্ধা-তপস্বী ভাৰ্গৱ ৰাম (পৰশুৰাম) শত্রুক্ষয়ৰ কামনাৰে তিনিশ বছৰ কঠোৰ তপস্যা কৰে। তপস্যাত প্ৰসন্ন মহাদেৱ প্ৰকট হৈ বৰ দিয়ে আৰু পৰম পাশুপত অস্ত্ৰ প্ৰদান কৰে; কোৱা হয়, তাৰ স্মৰণমাত্ৰেই শত্রুনাশ ঘটে। শংকৰে আৰু ঘোষণা কৰে যে দেৱকৃপাৰে সেই সৰোবৰ তিনিলোকত “ৰামতীৰ্থ” নামে প্ৰসিদ্ধ হ’ব। তাৰ পিছত বিধান: কাৰ্তিক পূৰ্ণিমাত কৃত্তিকা-যোগ থাকিলে ইয়াত একাগ্ৰচিত্তে শ্রাদ্ধ কৰিলে পিতৃসকল পূৰ্ণ ফল লাভ কৰে; লগতে শত্রুক্ষয় আৰু দীঘলীয়া স্বৰ্গবাসো মেলে। শেষত মহাদেৱ অন্তৰ্ধান হয়; জমদগ্নি-বধৰ শোকত পৰশুৰামে ‘সাত-সাত’কৈ তিনিবাৰ তৰ্পণ কৰি, ক্ষত্রিয়সকলৰ সৈতে সংঘৰ্ষৰ শপথ-প্ৰসঙ্গ উঠে—সেয়ে বিশেষকৈ ক্ষত্রিয়সকলে ইয়াত যত্নসহ শ্রাদ্ধ কৰিবলৈ উপদেশ দিয়া হৈছে।
Adhyaya 50
कोटितीर्थप्रभाववर्णनम् | Kotitīrtha: Description of Power and Merit
এই অধ্যায়ত পুলস্ত্য ঋষিয়ে ৰজাক কোটিতীৰ্থৰ মাহাত্ম্য আৰু তত্ত্ব ব্যাখ্যা কৰে। কোটিতীৰ্থক ‘সৰ্ব-পাতক-নাশন’ পবিত্ৰ তীৰ্থ বুলি কোৱা হৈছে। ‘কোটি’ (কোটি-মান) তীৰ্থশক্তি কিয় কিছুমান বিশেষ স্থানত সঞ্চিত হয়—তাৰ যুক্তি দিয়া হয়: অসংখ্য তীৰ্থৰ মাজৰ এক ‘কোটি’ অংশ অৰ্বুদ পৰ্বতত অধিষ্ঠিত; পুষ্কৰ আৰু কুৰুক্ষেত্ৰৰ সৈতে সম্পৰ্কিত সংহতিও আছে; আৰু বাৰাণসীত ‘অৰ্ধ-কোটি’ শক্তি দেৱতাসকলে প্ৰশংসা কৰি ৰক্ষা কৰে। কলিযুগত মানুহ ‘ম্লেচ্ছভাব’ লাভ কৰিলে সংস্পৰ্শৰ ফলত ‘তীৰ্থ-বিপ্লৱ’ হ’ব পাৰে বুলি কোৱা হয়; সেয়ে তীৰ্থশক্তি সোনকালে এই ৰক্ষিত কেন্দ্ৰসমূহতহে স্থিৰ থাকে। আচৰণ-নিৰ্দেশ হিচাপে—সম্পূৰ্ণ প্ৰচেষ্টাৰে স্নান কৰিব লাগে, বিশেষকৈ ভাদ্ৰপদ (নভস্য) মাহৰ কৃষ্ণপক্ষ ত্ৰয়োদশীত। শেষত ফলশ্ৰুতি—সেই ঠাইত কৰা স্নান, জপ আৰু হোম সকলো ‘কোটি-গুণ’ ফলদায়ক হয় বুলি নিশ্চিত কৰা হৈছে।
Adhyaya 51
चन्द्रोद्भेदतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् (Māhātmya of the Chandrodbheda Tīrtha)
এই অধ্যায়ত পুলস্ত্য ঋষিয়ে ৰজাক চন্দ্ৰোদ্ভেদ তীৰ্থৰ মাহাত্ম্য বৰ্ণনা কৰে। চন্দ্ৰ-সম্পৰ্কিত এই তীৰ্থক অতুল পাপহৰ বুলি প্ৰথমে কোৱা হৈছে। অমৃত-প্ৰসঙ্গৰ ফলত ৰাহুৰ দেৱতাসকলৰ সৈতে বৈৰ জন্মে; বিষ্ণুৱে তাৰ মূৰ ছেদন কৰিলেও অমৃতপানৰ বাবে সি অমৰ হৈ থাকে আৰু গ্ৰহণকালত বিশেষকৈ চন্দ্ৰক ভয় আৰু পীড়া দিয়ে। ৰাহুৰ ভয়ৰ পৰা ৰক্ষা বিচাৰি চন্দ্ৰে আৰ্বুদ পৰ্বতলৈ গৈ শিখৰ ভেদি গভীৰ গুহা সৃষ্টি কৰি তাত ঘোৰ তপস্যা কৰে। তপস্যাত সন্তুষ্ট মহেশ্বৰ প্ৰত্যক্ষ হৈ বৰ দিয়ে। চন্দ্ৰে গ্ৰহণসময়ত ৰাহুৰ ‘গ্ৰাস’ৰ পৰা উপশম বিচাৰে। শিৱে ৰাহুৰ শক্তি স্বীকাৰ কৰিও প্ৰতিকাৰ স্থাপন কৰে—গ্ৰহণকালত এই তীৰ্থত স্নান আৰু দান কৰিলে লোকৰ মঙ্গল হয়, পুণ্য অক্ষয় হয়, আৰু চন্দ্ৰৰ দুখো বিধিপূৰ্বক শান্ত হয়। শিখৰ ভেদ কৰাৰ বাবে স্থানটোৰ নাম ‘চন্দ্ৰোদ্ভেদ’। গ্ৰহণসময়ত ইয়াত স্নান কৰিলে পুনর্জন্মৰ পৰা মুক্তি, আৰু সোমবাৰে স্নান কৰি দৰ্শন কৰিলে চন্দ্ৰলোকত বাস নিশ্চিত বুলি ফলশ্ৰুতি কোৱা হৈছে। শেষত শিৱ অন্তৰ্ধান হয় আৰু চন্দ্ৰ আনন্দে নিজৰ স্থানলৈ উভতি যায়।
Adhyaya 52
Īśānīśikhara Māhātmya (Glory of the Īśānī Peak)
পুলস্ত্য ঋষিয়ে ৰজা যযাতিক ‘ঈশানীশিখৰ’ নামৰ মহাশিখৰৰ অতি পবিত্ৰ মাহাত্ম্য বৰ্ণনা কৰে। তেওঁ কয়—সেই স্থানৰ কেৱল দৰ্শনেই পাপ ক্ষয় হয় আৰু সাত জন্মলৈকে মঙ্গল লাভ হয়। যযাতিৰ প্ৰশ্ন অনুসৰি দেৱীয়ে তাত কেতিয়া আৰু কিয় তপস্যা কৰিছিল, সেই কথাও পুলস্ত্য এক দিৱ্য ঘটনাৰূপে ক’লে। দেৱতাসকলে আশংকা কৰে—শিৱৰ শক্তি যদি দেৱীৰ ক্ষেত্ৰত পতিত হয় তেন্তে জগতৰ ব্যৱস্থা বিঘ্নিত হ’ব; সেয়ে তেওঁলোকে গোপনে বায়ুক পঠাই সংযমৰ অনুৰোধ কৰায়। শিৱ লজ্জাবশত আঁতৰি যায়; দেৱী দুঃখিত হৈ শাপ দিয়ে—দেৱতাসকল সন্তানহীন হ’ব আৰু বায়ু দেহহীন হ’ব। ক্ৰোধত দেৱী অৰ্বুদ পৰ্বতলৈ গমন কৰে। ইন্দ্ৰ আদি দেৱতাই মিলনৰ বাবে প্ৰাৰ্থনা কৰিলে শিৱ আহি কয়—ই লোকহিতৰ কৰ্তব্য আছিল, আৰু চতুৰ্থ দিন দেৱীয়ে নিজৰ দেহৰ পৰা পুত্ৰ লাভ কৰিব। দেৱীয়ে দেহলেপৰ পৰা চতুৰ্ভুজ বিনায়ক সৃষ্টি কৰে; শিৱে প্ৰাণ প্ৰতিষ্ঠা কৰি তেওঁক সৰ্বপূজ্য, অগ্ৰপূজ্য গণনায়ক কৰে। তাৰ পিছত দেৱতাই ঘোষণা কৰে—এই শিখৰৰ সেৱা আৰু দৰ্শনে পাপ নাশ হয়; তীৰ্থস্নানে অমৰ পদ লাভ হয়, আৰু মাঘ শুক্ল তৃতীয়াৰ ব্ৰতে সাত জন্ম সুখ হয়। শেষত কলফনত ইয়াক প্ৰভাস খণ্ডৰ অন্তৰ্গত অৰ্বুদ খণ্ডৰ ৫২তম অধ্যায় বুলি উল্লেখ আছে।
Adhyaya 53
ब्रह्मपदोत्पत्तिमाहात्म्यवर्णनम् / The Māhātmya of the Origin and Power of Brahmā’s Padam (Sacred Mark)
পুলস্ত্য মুনিয়ে ত্ৰিলোকত প্ৰসিদ্ধ ‘ব্ৰহ্মপদ’ তীৰ্থৰ মাহাত্ম্য বৰ্ণনা কৰে। অৰ্বুদ পৰ্বতত অচলেশ্বৰ-যাত্ৰাৰ পৰিপ্ৰেক্ষিতত দেৱতা আৰু শুদ্ধ ঋষিসকল একত্ৰিত হয়। নিয়ম, হোম, ব্ৰত, স্নান, উপবাস, কঠোৰ জপ আৰু আচাৰ-বিধিত ক্লান্ত ঋষিসকলে ব্ৰহ্মাক প্ৰাৰ্থনা কৰে—সংসাৰ-সাগৰ পাৰ কৰোৱা সহজ উপদেশ আৰু স্বৰ্গপ্ৰাপ্তিৰ স্পষ্ট উপায় জনাবলৈ। ব্ৰহ্মা কৰুণাৰে কয় যে তেওঁৰ নিজস্ব মঙ্গল ‘পদ’ পাপনাশক স্থান; তাত কেৱল স্পৰ্শ আৰু শ্ৰদ্ধাৰে অভিমুখ হোৱাই স্নান-দান-ব্ৰত-হোম-জপৰ পূৰ্ণ আয়োজন নাথাকিলেও শুভগতি দিয়ে। একমাত্ৰ অনিবাৰ্য শর্ত—অচঞ্চল শ্ৰদ্ধা। কাৰ্ত্তিক পূৰ্ণিমাত জল, ফল, সুগন্ধ, মালা আৰু অনুলেপনেৰে পূজা কৰি, সামৰ্থ্য অনুসাৰে মিঠা আহাৰে ব্ৰাহ্মণক ভোজন কৰালে দুৰ্লভ ব্ৰহ্মলোক লাভ হয়। শেষত যুগভেদে পদৰ বৰ্ণ আৰু পৰিমাপ সলনি হোৱাৰ আশ্চৰ্য বিৱৰণ—কৃতে অসংখ্য শ্বেত, ত্ৰেতাত ৰক্ত, দ্বাপৰত কপিশ, আৰু কলিত অতি সূক্ষ্ম কৃষ্ণ—তীৰ্থৰ কাল-তাত্ত্বিক তাৎপৰ্য দৃঢ় কৰে।
Adhyaya 54
त्रिपुष्करमाहात्म्यवर्णनम् | Tripuṣkara Māhātmya (Glorification of Tripuṣkara)
এই অধ্যায়ত পুলস্ত্যই বৰ্ণনা কৰে যে ত্ৰিপুষ্কৰ কেনেকৈ অৰ্বুদ পৰ্বতত প্ৰতিষ্ঠিত হ’ল। পদ্মযোনি ব্ৰহ্মা সন্ধ্যা-উপাসনাৰ বাবে পুষ্কৰৰ দিশে আগবাঢ়ে, কাৰণ মানৱলোকে যিমান দিন থাকিব তিমান দিন ত্ৰিপুষ্কৰত সন্ধ্যাবন্দনা কৰিব—এই ব্ৰত তেওঁৰ। সেই সময়তে বশিষ্ঠৰ যজ্ঞসত্ৰ চলি থাকে; কৰ্মকাল উপস্থিত হোৱাত বশিষ্ঠ কয় যে ব্ৰহ্মাৰ উপস্থিতি নাথাকিলে যজ্ঞ সম্পূৰ্ণ হ’ব নোৱাৰে। সেয়ে তেওঁ ব্ৰহ্মাক অনুৰোধ কৰে—ত্ৰিপুষ্কৰক যজ্ঞস্থললৈ আনক, তাতেই সন্ধ্যা-পূজা কৰি যজ্ঞৰ অধিষ্ঠাতা দেৱতা হৈ থাকি সমাপন কৰাওক। ব্ৰহ্মা ধ্যান কৰি জ্যেষ্ঠ–মধ্য–কনিষ্ঠ ৰূপৰ ত্ৰিবিধ পুষ্কৰ তীৰ্থত্রয়ক অৰ্বুদৰ অতি পুণ্যময় জলাশয়ত স্থাপন কৰে; তেতিয়াৰ পৰাই অৰ্বুদত ত্ৰিপুষ্কৰৰ অস্তিত্ব প্ৰসিদ্ধ। ফলশ্ৰুতিত কোৱা হৈছে—কাৰ্ত্তিক পূৰ্ণিমাত শান্তচিত্তে স্নান আৰু দান কৰিলে চিৰস্থায়ী লোক লাভ হয়। লগতে উত্তৰ দিশত উৎকৃষ্ট সাৱিত্ৰী-কুণ্ড আছে; তাত স্নান-দান কৰিলে শুভ সিদ্ধি লাভ হয়।
Adhyaya 55
रुद्रह्रद-माहात्म्यवर्णनम् | Rudrahrada Māhātmya (Glory of the Lake of Rudra)
এই অধ্যায়ত পুলস্ত্য ঋষিয়ে ৰজাক শুভ ৰুদ্ৰহ্ৰদ তীৰ্থলৈ গমন কৰি ভক্তিসহ স্নান কৰাৰ উপদেশ দিয়ে। কোৱা হৈছে, যি ব্যক্তি ভক্তিভাৱে এই পবিত্ৰ হ্ৰদত স্নান কৰে, সি পাৱন হৈ শিৱগণৰ সান্নিধ্য লাভ কৰে আৰু ‘গণাধীশত্ব’ সদৃশ উচ্চ অৱস্থা প্ৰাপ্ত হয়। তাৰ পিছত তীৰ্থৰ উৎপত্তিকথা বৰ্ণিত—অন্ধক দানৱবধৰ পাছত বৃষভধ্বজ ভগৱান শিৱে নিজৰ গণসমূহৰ সৈতে তাত স্নান কৰি এক হ্ৰদ প্ৰতিষ্ঠা কৰে; সেইবাবে ই ‘ৰুদ্ৰহ্ৰদ’ নামে প্ৰসিদ্ধ হয়। লগতে কোৱা হৈছে, চতুৰ্দশী তিথিত স্নান কৰিলে সকলো তীৰ্থৰ সংগমসম পুণ্য লাভ হয়। শেষত ইয়াক প্ৰভাস খণ্ডৰ অন্তৰ্গত অৰ্বুদ খণ্ডৰ ৫৫তম অধ্যায় বুলি কলফনত উল্লেখ কৰি সমাপ্ত কৰা হৈছে।
Adhyaya 56
गुहेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Guhēśvara Māhātmya (Account of the Glory of Guhēśvara)
এই অধ্যায়ত পুলস্ত্য ঋষিয়ে এজন ৰাজশ্ৰোতাক গুহেশ্বৰ নামৰ পৰম পবিত্ৰ তীৰ্থৰ মাহাত্ম্য বৰ্ণনা কৰে। গুহাৰ মাজত অৱস্থিত শিৱলিঙ্গ ‘গুহেশ্বৰ’ বুলি খ্যাত, আৰু পূৰ্বে সিদ্ধসকলে ইয়াক পূজা কৰিছিল—এই কথাই ক্ষেত্ৰটোৰ প্ৰামাণ্য আৰু মহিমা প্ৰতিষ্ঠা কৰে। ফলশ্ৰুতি অনুসাৰে, যি মানুহে কোনো বিশেষ কামনা মনত ৰাখি তাত গৈ পূজা কৰে, সি সেই অনুসাৰে ইষ্টফল লাভ কৰে; কিন্তু যি নিষ্কাম ভক্তিৰে, শুদ্ধচিত্তে আৰাধনা কৰে, সি মোক্ষপথলৈ অগ্ৰসৰ হয়। ই স্কন্দমহাপুৰাণৰ প্ৰভাসখণ্ড (অৰ্বুদখণ্ড) অন্তৰ্গত ৫৬তম অধ্যায়।
Adhyaya 57
अवियुक्तक्षेत्रमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of the Aviyukta (Non-Separation) Kṣetra
পুলস্ত্য ঋষিয়ে ৰজাক অবিযুক্তবনৰ মাহাত্ম্য বৰ্ণনা কৰে। এই বনৰ বিশেষ ফল এই যে—যি কোনোবাই তাত দৰ্শন কৰে বা বাস কৰে, সি প্ৰিয়জন আৰু প্ৰিয়বস্তুৰ পৰা বিচ্ছিন্ন হৈ নাথাকে। এই কথাখিনি এটা কাৰণ-কথাৰ জৰিয়তে প্ৰতিষ্ঠা কৰা হৈছে। নহুষে ইন্দ্ৰৰ অধিকাৰ হৰণ কৰাৰ পিছত শচী দুঃখিত হৈ এই বনত প্ৰৱেশ কৰে। বনৰ স্বাভাৱিক প্ৰভাৱত আগতে বিচ্ছিন্ন শতিক্ৰতু ইন্দ্ৰ পুনৰ উভতি আহে আৰু শচীৰ সৈতে মিলন ঘটে; সেয়েহে এই ক্ষেত্ৰ ‘অবিযুক্ত’ বুলি খ্যাত হয়। তাৰ পিছত শচীয়ে বনত বৰ দিয়ে—প্ৰিয় আত্মীয়ৰ পৰা বিচ্ছিন্ন নাৰী বা পুৰুষে যদি তাত এটা ৰাতি বাস কৰে, তেন্তে পুনৰ সঙ্গ আৰু সহবাস লাভ কৰিব। ইয়াত ফলদান/ফলাৰ্পণৰ মহাপুণ্য পণ্ডিত ব্ৰাহ্মণসকলে প্ৰশংসা কৰে বুলি কোৱা হৈছে। বিশেষকৈ সন্তানকামিনী নাৰীৰ বন্ধ্যাত্ব নিৱৃত্তি হৈ ‘পুত্ৰফল’ লাভ হয় বুলি উল্লেখ আছে। ই স্কন্দমহাপুৰাণৰ প্ৰভাসখণ্ডস্থিত অৰ্বুদখণ্ডৰ ৫৭তম অধ্যায়।
Adhyaya 58
उमामाहेश्वरतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् (Glorification of the Umā–Maheśvara Tīrtha)
এই অধ্যায়ত পুলস্ত্য ঋষিয়ে ৰজাক উদ্দেশ কৰি উপদেশৰূপে প্ৰভাসখণ্ডস্থিত “উমা–মহেশ্বৰ” তীৰ্থৰ মাহাত্ম্য বৰ্ণনা কৰে। এই তীৰ্থক পৰম পুণ্যদায়ক আৰু শ্ৰেষ্ঠ বুলি কোৱা হৈছে। ধুন্ধুমাৰ নামৰ এজন ভক্তে ইয়াৰ প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল—ইয়াৰ দ্বাৰা বুজা যায় যে ভক্তিৰ সংকল্পে স্থানকো পৱিত্ৰ কৰে। নিৰ্দেশ সংক্ষিপ্ত: যাত্ৰী তীৰ্থস্থানলৈ গৈ শিৱ–পাৰ্বতী দিৱ্য দাম্পত্যক ভক্তিভাৱে পূজা কৰিব লাগে। ফলশ্ৰুতিত কোৱা হৈছে, এনে পূজকে সাত জন্মলৈকে দৌৰ্ভাগ্যৰ পৰা ৰক্ষা পাই সদা শুভ-কল্যাণ লাভ কৰে।
Adhyaya 59
महौजसतीर्थप्रभाववर्णनम् | The Efficacy of Mahaujasa Tīrtha
এই অধ্যায়ত পুলস্ত্য ঋষিয়ে তীৰ্থ-মাহাত্ম্যৰূপে মহৌজস তীৰ্থৰ কাহিনী বৰ্ণনা কৰিছে। মহৌজস পাতক-নাশক তীৰ্থ; ইয়াত স্নান কৰিলে তেজ (কান্তি/মঙ্গলশক্তি) আৰু শ্ৰী পুনৰ লাভ হয় বুলি কোৱা হৈছে। ব্ৰহ্মহত্যাৰ দোষফলত পীড়িত ইন্দ্ৰ (শক্ৰ) শ্ৰী-তেজহীন হৈ দুৰ্গন্ধযুক্ত হয় আৰু দেৱতাসকলে তেওঁক বর্জন কৰে। উপায় বিচাৰি তেওঁ বৃহস্পতিৰ শৰণ লয়; বৃহস্পতি উপদেশ দিয়ে—পৃথিৱীত তীৰ্থযাত্ৰাই তেজ পুনৰুদ্ধাৰৰ পথ, তীৰ্থ নোহোৱাকৈ তেজবৃদ্ধি নহয়। বহু তীৰ্থ ভ্ৰমণৰ পাছত ইন্দ্ৰ অৰ্বুদলৈ আহি এটা জলাশয় দেখি স্নান কৰে। স্নানমাত্ৰে তেওঁ মহা-ওজ লাভ কৰে; দুৰ্গন্ধ দূৰ হয় আৰু দেৱতাসকলে পুনৰ গ্ৰহণ কৰে। তাৰ পাছত শক্ৰে কালনির্দিষ্ট ফলশ্ৰুতি ঘোষণা কৰে—আশ্বিন শুক্লপক্ষৰ অন্তত শক্ৰোদয় সময়ত যিয়ে ইয়াত স্নান কৰে, সি পৰম গতি পায় আৰু জন্মে জন্মে শ্ৰীসম্পন্ন হয়। এইদৰে পাপ, প্ৰায়শ্চিত্ত, তীৰ্থ আৰু সময়-অনুষ্ঠান একেলগে শিক্ষা দিয়া হৈছে।
Adhyaya 60
जंबूतीर्थप्रभाववर्णनम् (Description of the Power and Merit of Jambū Tīrtha)
পুলস্ত্য ঋষিয়ে শ্ৰোতাক অতুল জম্বূতীৰ্থলৈ যোৱাৰ বিধি বুজাই দিয়ে আৰু কয়—সেখানে বিধিপূৰ্বক স্নান কৰিলে ইষ্টফল লাভ হয়। তাৰ পিছত পুৰণি কাহিনী আৰম্ভ হয়—সূৰ্যবংশীয় ৰজা নিমি বাৰ্ধক্যত অৰ্বুদ পৰ্বতলৈ গৈ একাগ্ৰচিত্তে প্ৰায়োপবেশন (নিয়মিত উপবাসে দেহত্যাগ) গ্ৰহণ কৰে। বহু মুনি আহি ৰাজর্ষি, দেবর্ষি আৰু পুৰাণ-পরম্পৰাৰ আদৰ্শ কাহিনী লৈ ধৰ্মোপদেশ কৰে। শেষত লোমশ ঋষিয়ে বিস্তৃত তীৰ্থ-মাহাত্ম্য পাঠ কৰে। সেয়া শুনি নিমিয়ে আগতে বহু তীৰ্থস্নান নকৰাৰ বাবে অনুতাপ কৰে আৰু সকলো তীৰ্থৰ ফল পোৱাৰ উপায় সোধে। কৰুণাৰে লোমশে মন্ত্রবলে জম্বূদ্বীপৰ তীৰ্থসমূহ সেই স্থানতে আনিব বুলি প্ৰতিজ্ঞা কৰে আৰু একত্ৰিত পবিত্ৰ জলে স্নান কৰিবলৈ কয়। ধ্যানমাত্ৰতে তীৰ্থসমূহ তৎক্ষণাৎ উপস্থিত হয় আৰু প্ৰমাণস্বৰূপে জম্বূ গছো প্ৰকাশ পায়। নিমিয়ে ‘সৰ্বতীৰ্থ’ কুণ্ডত স্নান কৰি তৎক্ষণাৎ দেহসহ স্বৰ্গ লাভ কৰে; সেয়ে সেই স্থান জম্বূতীৰ্থ নামে প্ৰসিদ্ধ। লগতে কোৱা হৈছে—সূৰ্য কন্যা ৰাশিত থাকোঁতে তাত শ্ৰাদ্ধ কৰিলে গয়াশীৰ্ষ সম পুণ্য হয়।
Adhyaya 61
गंगाधरतीर्थमाहात्म्य (Glory of Gaṅgādhara Tīrtha)
এই অধ্যায়ত পুলস্ত্য ঋষিয়ে এজন ৰাজশ্ৰোতাক গঙ্গাধৰ নামৰ অতি পুণ্যদায়ক তীৰ্থৰ মাহাত্ম্য উপদেশ দিয়ে। তীৰ্থখন ‘সুপুণ্য’ আৰু ‘বিমল জল’যুক্ত বুলি বৰ্ণিত, আৰু ইয়াৰ পবিত্ৰতা শৈৱ দিৱ্য প্ৰাদুৰ্ভাৱৰ সৈতে সংযুক্ত। কথানুসাৰে হৰি/শিৱে অচলেশ্বৰ ৰূপ ধৰি আকাশৰ পৰা অৱতৰণ কৰা গঙ্গাক ধাৰণ কৰে; সেই ধাৰণ-কৃপাৰ ফলত স্থানখন পৰম পাৱন হয়। অষ্টমী তিথিত সমাহিত চিত্তে তাত স্নান কৰিলে দেৱতাসকলৰ বাবেও দুষ্প্ৰাপ্য পৰম পদ লাভ হয় বুলি ফলশ্ৰুতি কোৱা হৈছে।
Adhyaya 62
कटेश्वर-गंगेश्वर-माहात्म्यवर्णनम् (Glory of Kāṭeśvara and Gaṅgeśvara)
প্ৰভাস খণ্ডত পুলস্ত্য ঋষিয়ে তীৰ্থযাত্ৰাৰ ক্ৰম বৰ্ণনা কৰি শ্ৰোতাক দুটা লিঙ্গৰ দৰ্শনৰ বিধান দিয়ে—গৌৰী (উমা) নিৰ্মিত কাটেশ্বৰ লিঙ্গ আৰু নদীদেৱী গঙ্গা নিৰ্মিত গঙ্গেশ্বৰ লিঙ্গ। সৌভাগ্য বিষয়ক উমা–গঙ্গাৰ পূৰ্বৰ বিবাদেই কাহিনীৰ পটভূমি; গঙ্গা লিঙ্গস্থল বিচাৰি ফুৰে, আৰু উমা লিঙ্গসদৃশ সুন্দৰ পৰ্বতাকৃতি ‘কাটক’ (আঙুঠিৰ দৰে বৃত্তাকাৰ চিহ্ন) দেখি পূৰ্ণ শ্ৰদ্ধাৰে পূজা কৰে। সেই ভক্তিত মহাদেৱ প্ৰসন্ন হৈ দৰ্শন দিয়ে আৰু বৰ প্ৰদান কৰে। গৌৰীয়ে তীৰ্থটোৰ নাম ‘কাটেশ্বৰ’ স্থাপন কৰি ফলশ্ৰুতি কয়—সতীন-দ্বন্দ্বত পীড়িত বা বিৰহত দুখিত নাৰীয়ে কেৱল দৰ্শনমাত্ৰেই জ্বৰ/ক্লেশ নাশ পাই, কল্যাণ লাভ কৰি, গৃহসৌভাগ্য পুনঃস্থাপিত কৰে। পাছত গঙ্গায়ো পূজা কৰি বৰ পাই গঙ্গেশ্বৰ স্থাপন কৰে; দুয়ো লিঙ্গ দৰ্শন কৰাটো আবশ্যক, বিশেষকৈ ‘সপত্নী-দোষ’ নিবারণ আৰু সুখ–সৌভাগ্য প্ৰাপ্তিৰ বাবে। অধ্যায়টো অৰ্বুদ ক্ষেত্ৰৰ পবিত্ৰ ভূগোলত এই মাহাত্ম্যক স্থায়ী ভক্তিপ্ৰেৰণা হিচাপে প্ৰতিষ্ঠা কৰি সমাপ্ত হয়।
Adhyaya 63
Arbuda-khaṇḍa-māhātmya-phalaśruti-varṇanam (Glory of Arbuda: Fruits of Hearing and Pilgrimage)
পুলস্ত্যই অৰ্বুদ পৰ্বতৰ মহিমা সংক্ষিপ্তভাৱে সমাপ্ত কৰে। তেওঁ কয় যে তাত ঋষিসকলে প্ৰতিষ্ঠা কৰা অসংখ্য তীৰ্থ আৰু পুণ্যধাম আছে; সেয়ে তাৰ সম্পূৰ্ণ বৰ্ণনা শতাব্দীৰ কথনেও শেষ নহ’ব। অৰ্বুদত পবিত্ৰতা সৰ্বত্ৰ ব্যাপ্ত—তীৰ্থ, সিদ্ধি, গছ, নদী বা দেৱসান্নিধ্য, একোৱেই তাত অভাৱ নহয়। “সুন্দৰ অৰ্বুদ পৰ্বত”ৰ বাসিন্দাসকল পুণ্যধাৰী বুলি বৰ্ণিত। যিজনে সকলো দিশৰ পৰা অৰ্বুদ দর্শন নকৰে, তাৰ জীৱন, ধন আৰু তপস্যাৰ ব্যৱহাৰিক ফল যেন অপূৰ্ণ থাকে—এনে দৃঢ় মূল্যায়ন দিয়া হৈছে। তাৰ পাছত মুক্তিদায়ক প্ৰভাৱ মানুহৰ সীমা অতিক্ৰম কৰি কীট, পশু, পক্ষী আৰু চতুৰ্বিধ জন্মৰ সকলো প্ৰাণীৰ ওপৰত বিস্তাৰিত হয়। অৰ্বুদত মৃত্যু—নিষ্কাম হওক বা কামসহ—জৰা-মৃত্যুৰহিত শিৱ-সায়ুজ্য প্ৰদান কৰে। শেষত ফলশ্ৰুতি: শ্ৰদ্ধাৰে প্ৰতিদিন এই পুৰাণবৃত্তান্ত শ্ৰৱণ কৰিলে তীৰ্থযাত্ৰাৰ ফল লাভ হয়; সেয়ে ইহ-পর সিদ্ধিৰ বাবে যাত্ৰা কৰা উচিত।
FAQs about Arbudha Khanda
Arbuda is portrayed as exceptionally purificatory—capable of removing sin even through mere sight (darśana)—and as sanctified through Vasiṣṭha’s ascetic power and presence.
Merits are framed in terms of pāpa-kṣaya (sin-diminution), tīrtha-snāna/dāna efficacy, and the heightened salvific value of approaching the mountain and its associated sacred sites with disciplined conduct.
A Vasiṣṭha-centered narrative provides the anchor: an episode involving the rescue of the wish-fulfilling cow Nandinī and the ritual-theological creation or transformation of a landscape feature through invoked sacred waters and mountain agency.