Adhyaya 41

Verse 1

पुलस्त्य उवाच । ततो गच्छेन्नृपश्रेष्ठ मार्कंडेयस्य चाश्रमम् । यत्र पूर्वं तपस्तप्तं मार्कंडेन महात्मना

পুলস্ত্য ক’লে: তাৰ পাছত, হে নৃপশ্ৰেষ্ঠ, মাৰ্কণ্ডেয় মুনিৰ আশ্ৰমলৈ যোৱা উচিত—য’ত পূৰ্বতে মহাত্মা মাৰ্কণ্ডেয়ই তপস্যা কৰিছিল।

Verse 2

मृकण्डो ब्राह्मणोनाम पुराऽसीच्छंसितव्रतः । अन्ते वयसि संजातस्तस्य पुत्रोऽतिसुन्दरः

পূৰ্বে মৃকণ্ডু নামৰ এজন ব্ৰাহ্মণ আছিল, প্ৰশংসিত ব্ৰতত অটল। বয়সৰ অন্তিম ভাগত তেওঁৰ এজন পুত্ৰ জন্মিল—অতি সুন্দৰ।

Verse 3

सर्वलक्षणसंपूर्णः शांतः सूर्यसमप्रभः । कस्यचित्त्वथ कालस्य तस्याश्रमपदे नृप

সকলো শুভ লক্ষণে সম্পূৰ্ণ, শান্ত স্বভাৱৰ, আৰু সূৰ্যসম দীপ্তিমান। কিছুকাল পাছত, হে নৃপ, সেই আশ্ৰম-নিবাসত (ঘটনা ঘটিল)।

Verse 4

आगतो ब्राह्मणो ज्ञानी कश्चित्सामुद्रविच्छुभः । ततोऽसौ क्रीडमानस्तु बालकः पंचवार्षिकः

এজন জ্ঞানী ব্ৰাহ্মণ আহিল, যি দেহ-লক্ষণ বিচাৰাত নিপুণ আছিল। তেতিয়া পাঁচ বছৰীয়া সেই বালক খেলি-ধূলি কৰি ওলাই আহিল।

Verse 5

आनासाग्रशिखाग्राभ्यां चिरं चैवावलोकितः । ततोऽहसत्स सहसा तं मृकण्डो ह्यलक्षयत्

তেওঁ নাকৰ আগৰ পৰা মূৰৰ শিখালৈকে বহু সময় ধৰি চাই থাকিল। তাৰ পাছত হঠাৎ হাঁহি উঠিল; আৰু মৃকণ্ডুৱে সেয়া লক্ষ্য কৰিলে।

Verse 6

अथाऽब्रवीच्चिरं दृष्टस्त्वया पुत्रो मम द्विज । ततो हसितवान्भूयः किमिदं कारणं वद

তেতিয়া তেওঁ ক’লে: “হে ব্ৰাহ্মণ, তুমি মোৰ পুত্ৰক বহু সময় ধৰি চাইছা। আৰু পুনৰ হাঁহিলা—কোৱা, ইয়াৰ কাৰণ কি?”

Verse 7

असकृत्स मृकण्डेन यावत्पृष्टो द्विजोत्तमः । उपरोधवशात्तस्मै यथार्थं संन्यवेदयत्

মৃকণ্ডুৱে বাৰে বাৰে সোধাত, সেই শ্ৰেষ্ঠ ব্ৰাহ্মণজন—অনুৰোধৰ চাপত—তেওঁক সত্য কথাখিনি যথাৰ্থকৈ জনালে।

Verse 8

अस्य बालस्य चिह्नानि यानि काये द्विजोत्तम । अजरश्चामरश्चैव तैर्भवेत्पुरुषः किल

“হে ব্ৰাহ্মণশ্ৰেষ্ঠ, এই বালকৰ দেহত দেখা লক্ষণসমূহ এনেকুৱা যে, সিহঁতৰ দ্বাৰা মানুহ অজৰ আৰু অমৰ হ’ব বুলি নিশ্চয় ধৰা হয়।”

Verse 9

षण्मासेनास्य बालस्य नूनं मृत्युर्भविष्यति । एतस्मात्कारणाद्धास्यं मयाऽकारि द्विजोत्तम । अनृतं नोक्तपूर्वं मे वैरिष्वपि कदाचन

ছয় মাহৰ ভিতৰত এই শিশুটি নিশ্চয়েই মৃত্যুবৰণ কৰিব। এই কাৰণতেই, হে দ্বিজোত্তম, মই হাঁহিছিলোঁ। মই আগতে কেতিয়াও অসত্য কোৱা নাই—কোনো সময়তে নহয়, শত্রুৰ আগতেও নহয়।

Verse 10

पुलस्त्य उवाच । एवमुक्त्वा तु स ज्ञानी उषित्वा तत्र शर्वरीम् । मृकंडेनाभ्यनुज्ञात इष्टं देशं जगाम ह

পুলস্ত্য ক’লে: এইদৰে কৈ সেই জ্ঞানী ঋষিয়ে তাত ৰাতিটো কটালে; আৰু মৃকণ্ডৰ অনুমতি লৈ, নিজৰ ইচ্ছিত স্থানলৈ গ’ল।

Verse 11

मृकंडोपि सुतं ज्ञात्वा ततः क्षीणायुषं नृप । पंचवार्षिकमप्यार्त्तश्चकारोपनयान्वितम्

হে ৰাজন, মৃকণ্ডেও বুজিলে যে তেতিয়া তেওঁৰ পুত্ৰৰ আয়ু অল্প; সেয়ে উদ্বিগ্ন হৈ, পাঁচ বছৰীয়া শিশুৰো উপনয়ন সংস্কাৰ সম্পন্ন কৰিলে।

Verse 12

श्रुताध्ययनसंपन्नं यंयं पश्यसि चाग्रतः । तस्याभिवादनं कार्यं त्वया पुत्रक नित्यशः

বেটা, যাকেই তুমি আগতত দেখা পোৱা, যি শ্ৰুতি-অধ্যয়নে সম্পন্ন, তাক প্ৰণাম কৰিবা; এই কৰ্ম তুমি নিত্যদিনে কৰিব লাগিব।

Verse 13

ततश्चक्रे ब्रह्मचारी पितुर्वाक्यं विशेषतः

তাৰ পাছত সেই ব্ৰহ্মচাৰীয়ে পিতৃৰ বাক্য বিশেষ যত্নে পালন কৰিলে।

Verse 14

बालं वृद्धं युवानं च यंयं पश्यति चक्षुषा । नमस्करोति तं सर्वं ब्राह्मणं विनयान्वितः

শিশু, বৃদ্ধ বা যুবক—চকুৰে যিজন ব্ৰাহ্মণকেই দেখা পাই, তেওঁ বিনয়ভাৱে সকলোকে নমস্কাৰ কৰিছিল।

Verse 15

कस्यचित्त्वथ कालस्य तस्याश्रमसमीपतः । सप्तर्षयः समायातास्तीर्थयात्रापरायणाः

কিছু সময়ৰ পাছত সেই আশ্ৰমৰ ওচৰত সপ্তর্ষি আহিল; তীৰ্থযাত্ৰাত সম্পূৰ্ণ নিবিষ্ট আছিল তেওঁলোক।

Verse 16

अथ तान्सत्वरं गत्वा वंदयामास पार्थिव । बालः सविनयोपेतः सर्वांश्चैव यथाक्रमम्

তাৰ পাছত, হে ৰাজন, সেই বালকে তৎক্ষণাৎ গৈ বিনয়সহে ক্ৰম অনুসাৰে সকলোকে বন্দনা কৰিলে।

Verse 17

दीर्घायुर्भव तैरुक्तः स बालस्तुष्टितत्परैः । आस्थिताश्च यथाभीष्टं देशं बालं विसर्ज्य तम्

তেওঁত সন্তুষ্ট হৈ তেওঁলোকে ক’লে, “দীৰ্ঘায়ু হোৱা।” তাৰ পাছত বালকক বিদায় দি, তেওঁলোকে ইচ্ছামতে দেশলৈ গ’ল।

Verse 18

तेषां मध्येंऽगिरानाम दिव्यज्ञानसमन्वितः । तेनावलोकितो बालः सूक्ष्मदृष्ट्या परंतप

তেওঁলোকৰ মাজত অঙ্গিৰা নামৰ এজন আছিল, দিৱ্য জ্ঞানসমন্বিত; হে পৰন্তপ, তেওঁ সূক্ষ্ম দৃষ্টিৰে বালকক পৰ্যবেক্ষণ কৰিলে।

Verse 19

अथ तानब्रवीत्सर्वान्मुनीन्किंचित्सविस्मयः । दीर्घायुर्न च बालोऽयं युष्माभिः संप्रकीर्तितः

তেতিয়া তেওঁ অলপ বিস্মিত হৈ সকলো মুনিক ক’লে: “আপোনালোকে যিদৰে ঘোষণা কৰিছে, এই বালক দীঘলীয়া আয়ুসৰ নহয়।”

Verse 20

गमिष्यति कुमारोऽयं निधनं पंचमे दिने । तन्न युक्तं हि नो वाक्यमसत्यं द्विजसत्तमाः

“এই কুমাৰ পঞ্চম দিনাই মৃত্যুলৈ যাব। তেন্তে আমাৰ বাক্য অসত্য হ’ব—হে দ্বিজশ্ৰেষ্ঠসকল, ই অনুচিত।”

Verse 21

यथाऽयं चिरजीवी स्यात्तथा नीतिर्विधीयताम् । अथ ते मुनयो भीता मिथ्या वाक्यस्य पार्थिव

“যেনে এই বালক চিৰজীৱী হয়, তেনে উপায় বিধান কৰা হওক।” তেতিয়া, হে ৰাজন, সেই মুনিসকল নিজৰ বাক্য মিছা হ’ব বুলি ভয় পাই (ক’লে)।

Verse 22

बालकं तं समादाय ब्रह्मलोकं गतास्तदा । तत्र दृष्ट्वा चतुर्वक्त्रं नमश्चक्रुर्मुनीश्वराः

সেই বালকক লগত লৈ তেতিয়া তেওঁলোকে ব্ৰহ্মলোকলৈ গ’ল। তাত চতুৰ্মুখ প্ৰভুক দেখি মুনীশ্বৰসকলে প্ৰণাম কৰিলে।

Verse 23

तेषामनंतरं तेन बालके नाभिवादितः । दीर्घायुर्भव तेनाऽपि ब्रह्मणोक्तः स बालकः

তাৰ পাছতেই সেই বালকে তেওঁলোকক অভিবাদন নকৰিলে। তথাপি ব্ৰহ্মাই সেই বালকক ক’লে: “দীঘলীয়া আয়ুসী হওক।”

Verse 24

ततः सप्तर्षयो हृष्टाः स्वचित्ते नृपसत्तम । सुखासीनान्सविश्रांतानब्रवीन्मुनिपुंगवान्

তেতিয়া সপ্তর্ষি অন্তৰত অতি হৃষ্ট হ’ল, হে নৃপশ্ৰেষ্ঠ। তেওঁলোকে সুখে বহি বিশ্ৰাম লোৱাৰ পাছত, মুনিসকলৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠজনেই বচন ক’লে।

Verse 25

ब्रह्मोवाच । परिपृच्छत किं कार्यं कुतो यूयमिहागताः

ব্ৰহ্মাই ক’লে: “সোধা—তোমালোকৰ কাৰ্য কি, আৰু তোমালোক ক’ৰ পৰা ইয়ালৈ আহিছা?”

Verse 26

ऋषय ऊचुः । तीर्थयात्राप्रसंगेन भ्रममाणा महीतलम् । अर्बुदं पर्वतं नाम तस्य तीर्थेषु वै गताः

ঋষিসকলে ক’লে: “তীৰ্থযাত্ৰাৰ প্ৰসঙ্গত পৃথিৱীত ভ্ৰমণ কৰি আমি ‘অৰ্বুদ’ নামৰ পৰ্বতলৈ আহিলোঁ, আৰু নিশ্চয় তাৰ তীৰ্থসমূহ দৰ্শন কৰিলোঁ।”

Verse 27

अथागत्य द्रुतं दूराद्बालेनानेन वंदिताः । दीर्घायुर्भव संदिष्टस्ततश्चायमनेकधा । पंचमे दिवसेऽस्यापि मृत्युर्देव भविष्यति

“তাৰ পাছত দূৰৰ পৰা দ্ৰুত আহি এই বালকে আমাক বন্দনা কৰিলে। আমি তাক আশীৰ্বাদ দিলোঁ—‘দীৰ্ঘায়ু হও’; আৰু সি সেই বচন বহু ধৰণে পুনৰাবৃত্তি কৰিলে। তথাপি, হে দেৱ, ইয়াৰো পঞ্চম দিনত মৃত্যু ঘটিব।”

Verse 28

यथा वयं त्वया सार्द्धमसत्या न चतुर्मुख । भवामोऽस्य कृते देव तथा किंचिद्विधीयताम्

“হে চতুৰ্মুখ! যেন আমি তোমাৰ সৈতে মিলি ইয়াৰ কাৰণে অসত্যভাষী নহওঁ, হে দেৱ; তেনেকৈ কিবা উপায় বিধান কৰা হওক।”

Verse 29

अथ ब्रह्मा प्रहृष्टात्मा दृष्ट्वा तं मुनिदारकम् । मत्प्रसादादयं बालो भावी कल्पायुरब्रवीत्

তেতিয়া ব্রহ্মা অন্তৰে পৰম প্ৰসন্ন হৈ সেই মুনিৰ বালকক দেখি ক’লে—“মোৰ কৃপাৰে এই বালকৰ আয়ু এক কল্প পৰ্যন্ত হ’ব।”

Verse 30

ततस्ते मुनयो हृष्टास्तमादाय गृहं प्रति । प्रस्थिता ब्रह्मलोकात्तु नमस्कृत्वा चतुर्मुखम्

তেতিয়া সেই মুনিসকল আনন্দে উল্লসিত হৈ তাক লগত লৈ ঘৰলৈ ৰাওনা হ’ল। ব্ৰহ্মলোকৰ পৰা ওলাই চতুৰ্মুখ প্ৰভুক নমস্কাৰ কৰি আগবাঢ়িল।

Verse 31

अथ तस्य पिता तत्र मृकंडो मुनिसत्तमः । ततो भार्यासमायुक्तो विललाप सुदुःखितः

তাতে তাৰ পিতা—মুনিশ্ৰেষ্ঠ মৃকণ্ডু—পত্নীৰ সৈতে তাতেই অতিশয় দুখেৰে বিলাপ কৰিবলৈ ধৰিলে।

Verse 32

हा पुत्रपुत्र करुणं रुदित्वा धर्मवत्सलः । अनामंत्र्य च मां कस्माद्दीर्घं पंथानमाश्रितः

“হায় পুত্ৰ, হায় পুত্ৰ!”—ধৰ্মপ্ৰিয় তেওঁ কৰুণভাৱে কান্দিলে। “মোক বিদায় নোলোৱাকৈ কিয় তই দীঘল পথ ধৰি গ’লি?”

Verse 33

अकृत्वापि क्रियाः कार्याः कथं मृत्युवशं गतः । सोऽहं त्वया विना पुत्र न जीवामि कथंचन

“কৰিবলগীয়া ক্ৰিয়া-কর্ম নকৰাকৈ তই কেনেকৈ মৃত্যুৰ অধীন হ’লি? তোৰ অবিহনে, পুত্ৰ, মই কোনো মতে জীয়াই থাকিব নোৱাৰোঁ।”

Verse 34

एवं विलपतस्तस्य बहुधा नृपसत्तम । बालश्चाभ्यागतस्तत्र यत्र देशे पुरा स्थितः

এনেদৰে বহুধা বিলাপ কৰি থাকোঁতে, হে নৃপসত্তম, সেই বালকজন পুনৰ তাতেই আহিল—যি দেশত সি পূৰ্বে বাস কৰিছিল।

Verse 35

अथासौ प्रययौ बालः प्रहृष्टेनांतरात्मना । तं दृष्ट्वा पथि तातश्च संप्रहृष्टो बभूव ह

তাৰ পাছত সেই বালকজন অন্তৰত আনন্দে উল্লসিত হৈ আগবাঢ়িল। পথত তাক দেখি তাৰ পিতাও অতিশয় প্ৰসন্ন হ’ল।

Verse 36

पप्रच्छांकं समारोप्य चिरागमन कारणम् । ततः स कथयामास सर्वं मुनिविचेष्टितम् । दर्शनं ब्रह्मलोकस्य पद्मयोनेर्वरं तथा

তেওঁ তাক কোলাত তুলি দীঘলীয়া অনুপস্থিতিৰ কাৰণ সুধিলে। তেতিয়া বালকজনে সকলো ক’লে—মুনিসকলৰ কৃত্য, ব্ৰহ্মলোকৰ দর্শন, আৰু পদ্মযোনি ব্ৰহ্মাৰ দান কৰা বৰো।

Verse 37

बालक उवाच । अजरश्चामरश्चाहं कृतस्तात स्वयंभुवा । तस्मात्सत्यं मदर्थे ते व्येत्वसौ मानसो ज्वरः

বালকে ক’লে: “পিতা, স্বয়ম্ভূ ব্ৰহ্মাই মোক জৰা আৰু মৃত্যুৰ পৰা মুক্ত কৰিলে। সেয়ে মোৰ কাৰণে নিশ্চিন্ত হওক—আপোনাৰ মনৰ এই জ্বৰ, এই শোক, এতিয়া দূৰ হওক।”

Verse 38

सोऽहमाराधयिष्यामि तथैव चतुराननम् । कृत्वाऽश्रमपदं रम्यमर्बुदे पर्वतोत्तमे

“মই সেই চতুৰানন প্ৰভু ব্ৰহ্মাকেই আৰাধনা কৰিম। অৰ্বুদ—পৰ্বতশ্ৰেষ্ঠ—ত মনোৰম আশ্ৰম স্থাপন কৰি মই তেওঁৰ ভক্তিত নিমগ্ন থাকিম।”

Verse 39

अमृतस्रावि तद्वाक्यं श्रुत्वा पुत्रस्य स द्विजः । मृकंडो हर्षसंयुक्तो वाचमित्यब्रवीच्च तम्

পুত্ৰৰ অমৃত-সদৃশ মধুৰ বাক্য শুনি, দ্বিজ ঋষি মৃকণ্ডু আনন্দে পৰিপূৰ্ণ হৈ, তেতিয়া তেওঁক উত্তৰস্বৰূপে এই বাক্য ক’লে।

Verse 40

मार्क्कंडोऽपि द्रुतं गत्वा रम्य मर्बुदपर्वतम् । तपस्तेपे सुविस्तीर्णं ध्यायन्देवं पितामहम्

মাৰ্কণ্ডেয়ো দ্ৰুতগতিতে মনোৰম অৰ্বুদ পৰ্বতলৈ গৈ, তাত সুদীৰ্ঘ আৰু বিস্তৃত তপস্যা কৰিলে, দেৱ পিতামহ (ব্ৰহ্মা)ক ধ্যান কৰি।

Verse 41

तस्याश्रमपदे पुण्ये श्रावणे मासि पार्थिव । पौर्णमास्यां विशेषेण यः कुर्यात्पितृतर्पणम् । पितृमेधफलं तस्य सकलं स्यादसंशयम्

হে ৰাজন, সেই ঋষিৰ আশ্ৰমস্থলৰ পুণ্য ধামত—বিশেষকৈ শ্ৰাৱণ মাহৰ পূৰ্ণিমাত—যি কোনোবাই পিতৃ-তৰ্পণ কৰে, সি নিঃসন্দেহে পিতৃমেধ যজ্ঞৰ সম্পূৰ্ণ ফল লাভ কৰে।

Verse 42

ऋषियोगेन यस्तत्र तर्पयेद्ब्राह्मणोत्तमान् । ब्रह्मलोके चिरं वासस्तस्य संजायते नृप

হে নৃপ, যি কোনোবাই তাত ঋষি-যোগ তথা পৰম্পৰাৰ বিধি অনুসৰি উত্তম ব্ৰাহ্মণসকলক তৰ্পণ কৰে, তাৰ ব্ৰহ্মলোকত চিৰকাল বাস লাভ হয়।

Verse 43

यः स्नानं कुरुते तत्र सम्यक्छ्रद्धासमन्वितः । नाल्पमृत्युभयं तस्य कुले क्वापि प्रजायते

যি কোনোবাই তাত যথাযথ শ্ৰদ্ধাসহ স্নান কৰে, তাৰ কুলত ক’তো অকাল মৃত্যুৰ ভয় উৎপন্ন নহয়।