Adhyaya 53
পুলস্ত্য মুনিয়ে ত্ৰিলোকত প্ৰসিদ্ধ ‘ব্ৰহ্মপদ’ তীৰ্থৰ মাহাত্ম্য বৰ্ণনা কৰে। অৰ্বুদ পৰ্বতত অচলেশ্বৰ-যাত্ৰাৰ পৰিপ্ৰেক্ষিতত দেৱতা আৰু শুদ্ধ ঋষিসকল একত্ৰিত হয়। নিয়ম, হোম, ব্ৰত, স্নান, উপবাস, কঠোৰ জপ আৰু আচাৰ-বিধিত ক্লান্ত ঋষিসকলে ব্ৰহ্মাক প্ৰাৰ্থনা কৰে—সংসাৰ-সাগৰ পাৰ কৰোৱা সহজ উপদেশ আৰু স্বৰ্গপ্ৰাপ্তিৰ স্পষ্ট উপায় জনাবলৈ। ব্ৰহ্মা কৰুণাৰে কয় যে তেওঁৰ নিজস্ব মঙ্গল ‘পদ’ পাপনাশক স্থান; তাত কেৱল স্পৰ্শ আৰু শ্ৰদ্ধাৰে অভিমুখ হোৱাই স্নান-দান-ব্ৰত-হোম-জপৰ পূৰ্ণ আয়োজন নাথাকিলেও শুভগতি দিয়ে। একমাত্ৰ অনিবাৰ্য শর্ত—অচঞ্চল শ্ৰদ্ধা। কাৰ্ত্তিক পূৰ্ণিমাত জল, ফল, সুগন্ধ, মালা আৰু অনুলেপনেৰে পূজা কৰি, সামৰ্থ্য অনুসাৰে মিঠা আহাৰে ব্ৰাহ্মণক ভোজন কৰালে দুৰ্লভ ব্ৰহ্মলোক লাভ হয়। শেষত যুগভেদে পদৰ বৰ্ণ আৰু পৰিমাপ সলনি হোৱাৰ আশ্চৰ্য বিৱৰণ—কৃতে অসংখ্য শ্বেত, ত্ৰেতাত ৰক্ত, দ্বাপৰত কপিশ, আৰু কলিত অতি সূক্ষ্ম কৃষ্ণ—তীৰ্থৰ কাল-তাত্ত্বিক তাৎপৰ্য দৃঢ় কৰে।
Shlokas
Verse 1
पुलस्त्य उवाच । ततो गच्छेद्ब्रह्मपदं तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम् । यत्र पूर्वं पदं न्यस्तं ब्रह्मणा लोककारिणा
পুলস্ত্য ক’লে: তাৰ পাছত ত্ৰিলোকত বিশ্ৰুত ব্ৰহ্মপদ তীৰ্থলৈ যোৱা উচিত; য’ত পূৰ্বে লোকস্ৰষ্টা ব্ৰহ্মাই নিজৰ পদচিহ্ন স্থাপন কৰিছিল।
Verse 2
पुरा ब्रह्मादयो देवास्तत्र सर्वे समाहिताः । अर्बुदे पर्वते रम्य ऋषयश्च सुनिर्मलाः
প্ৰাচীন কালত তাত ব্ৰহ্মা আদি সকলো দেৱতা একাগ্ৰচিত্তে সমবেত হৈছিল; আৰু মনোৰম অৰ্বুদ পৰ্বতত ঋষিসকলও অতি নিৰ্মল, পৰম পবিত্ৰ আছিল।
Verse 3
अचलेश्वरयात्रायां सुभक्त्या भाविता नृप । अथ ते मुनयः सर्वे प्रोचुर्देवं पितामहम्
হে নৃপ, অচলেশ্বৰ-যাত্ৰাত শুভ ভক্তিৰে অনুপ্ৰাণিত হৈ সেই সকলো মুনিয়ে তেতিয়া দেৱ পিতামহ ব্ৰহ্মাক সম্বোধন কৰিলে।
Verse 4
ऋषय ऊचुः । प्रभूतनियमैर्होमैर्व्रतस्नानैश्च नित्यशः । उपवासैश्च निर्विण्णा वयं सर्वे पितामह
ঋষিসকলে ক’লে: হে পিতামহ ব্ৰহ্মা, প্ৰচুৰ নিয়ম, হোম, নিত্য ব্ৰত-স্নান আৰু উপবাসে আমি সকলোৱে ক্লান্ত হৈ পৰিছোঁ।
Verse 5
तस्मात्सदुपदेशं त्वं किंचिद्दातुमिहार्हसि । तरामो येन देवेश दुर्गं संसारसागरम्
সেয়েহে, হে দেৱেশ, আপুনি ইয়াত আমাক কিঞ্চিৎ সদুপদেশ দান কৰিবলৈ যোগ্য—যাৰ দ্বাৰা আমি সংসাৰ-সাগৰৰ দুৰ্গম তীৰ পাৰ হ’ব পাৰোঁ।
Verse 6
अयाचितोपचारैश्च जपहोमैः सुदुष्करैः । मन्त्रैर्व्रतैस्तथा दानैः स्वर्गप्राप्तिं वदस्व नः
অযাচিত উপচাৰ, অতি দুষ্কৰ জপ-হোম, আৰু মন্ত্ৰ, ব্ৰত তথা দানৰ দ্বাৰা স্বৰ্গপ্ৰাপ্তিৰ কথা আমাক কওক।
Verse 7
तेषां तद्वचनं श्रुत्वा तदा देवः कृपान्वितः । चिंतयामास सुचिरमिह किंचित्प्रहस्य च
তেওঁলোকৰ বাক্য শুনি তেতিয়া কৰুণাময় দেৱতাই বহুক্ষণ চিন্তা কৰিলে আৰু মাজে মাজে অলপ হাঁহিলে।
Verse 8
ततः स्वकं पदं त्यक्त्वा रम्ये पर्वतरोधसि । अथोवाच मुनीन्सर्वान्ब्रह्मा संश्लक्ष्णया गिरा
তাৰ পিছত ব্ৰহ্মাই নিজৰ আসন ত্যাগ কৰি, সেই মনোৰম পৰ্বত-প্ৰদেশত, সকলো মুনিক কোমল আৰু সুসমঞ্জস বাক্যৰে সম্বোধন কৰিলে।
Verse 9
ब्रह्मोवाच । एतन्महापदं रम्यं सर्वपातकनाशनम् । स्पृशंतु ऋषयः सर्वे ततो यास्यथ सद्गतिम्
ব্ৰহ্মাই ক’লে: “এই মনোৰম মহাপদ সকলো পাপ নাশ কৰে। সকলো ঋষিয়ে ইয়াক স্পৰ্শ কৰক; তেতিয়া তোমালোকে সদ্গতি লাভ কৰিবা।”
Verse 10
विना स्नानेन दानेन व्रतहोमजपादिभिः । हितार्थं सर्वलोकानां मया न्यस्तं पदं शुभम्
“স্নান, দান, ব্ৰত, হোম, জপ আদি নকৰিলেও, সকলো লোকৰ মঙ্গলৰ বাবে মই এই শুভ পদচিহ্ন স্থাপন কৰিলোঁ।”
Verse 11
अस्मिन्पदे मया न्यस्ते यांति लोकाः सहस्रशः । स्पृशंतु ऋषयः सर्वे देवाश्चापि पदं मम
“মোৰ দ্বাৰা এই পদচিহ্ন স্থাপিত হ’লে, সহস্ৰ সহস্ৰ লোক উচ্চ লোকলৈ যায়। সকলো ঋষিয়ে—দেৱতাসকলেও—মোৰ এই পদ স্পৰ্শ কৰক।”
Verse 12
एकैवात्र प्रकर्त्तव्या श्रद्धा वाऽव्यभिचारिणी । यश्च श्रद्धान्वितः सम्यक्पदमेतन्मुनीश्वराः
“ইয়াত কেৱল এটা কৰ্তব্য: অবিচল, অচ্যুত শ্ৰদ্ধা। আৰু যি কোনো শ্ৰদ্ধাযুক্ত হৈ যথাবিধি এই পদলৈ আহে, হে মুনীশ্বৰসকল…”
Verse 13
पूजयिष्यति संप्राप्ते कार्तिके पूर्णिमादिने । तोयैः फलैश्च विविधैर्गंधमाल्यानुलेपनैः
কাৰ্ত্তিক পূৰ্ণিমাৰ দিন উপস্থিত হ’লে, তেওঁ এই পবিত্ৰ পদচিহ্নক জল, নানাবিধ ফল, আৰু সুগন্ধি, মালা তথা অঙ্গলেপন (চন্দনাদি)ৰে পূজা কৰিব।
Verse 14
ब्राह्मणान्भोजयित्वा तु मिष्टान्नेन स्वशक्तितः । स यास्यति न सन्देहो मम लोकं सुदुर्लभम्
তাৰ পিছত নিজৰ সামৰ্থ্য অনুসাৰে মিঠা আৰু পবিত্ৰ অন্নেৰে ব্ৰাহ্মণসকলক ভোজন কৰাই, সেই ব্যক্তি—সন্দেহ নাথাকে—মোৰ অতি দুৰ্লভ লোক লাভ কৰে।
Verse 15
पुलस्त्य उवाच । ततो मुनिगणाः सर्वे सम्यक्छ्रद्धासमन्विताः । पूजयित्वा पदं तत्र ब्रह्मलोकं समागताः
পুলস্ত্য ক’লে: তাৰ পিছত সকলো মুনিগণ যথাযথ শ্ৰদ্ধাৰে সমন্বিত হৈ, তাত সেই পদচিহ্নক পূজা কৰি ব্ৰহ্মলোকলৈ গ’ল।
Verse 16
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन पदं पूज्यं नरोत्तम । पितामहपदं सम्यक्छ्रद्धया स्वर्गदायकम्
সেয়ে, হে নৰোত্তম, সকলো প্ৰয়াসেৰে এই পদচিহ্ন পূজা কৰিব লাগে—পিতামহ ব্ৰহ্মাৰ নিজ পদ—যথাযথ শ্ৰদ্ধাৰে; কিয়নো ই স্বৰ্গ দান কৰে।
Verse 17
अन्यत्कौतूहलं राजन्महद्दृष्टं महाद्भुतम् । पदस्य तस्य यच्छ्रुत्वा जायते विस्मयो महान्
আৰু আন এক কৌতূহলৰ কথা আছে, হে ৰাজন: এক মহান আৰু অতি আশ্চৰ্য দৃশ্য দেখা গৈছে; সেই পদচিহ্নৰ কথা শুনিলেই গভীৰ বিস্ময় জাগে।
Verse 18
आयामविस्तरेणाऽपि प्राप्ते कृतयुगे नृप । न संख्या जायते राजञ्छुक्लवर्णस्य मानवैः
হে নৃপ! কৃতযুগ উপস্থিত হ’লে, দৈৰ্ঘ্য-প্ৰস্থে মাপিলেও, হে ৰাজন, সেই শ্বেতবৰ্ণ প্ৰকাশৰ সংখ্যা মানুহে নিৰ্ণয় কৰিব নোৱাৰে।
Verse 19
ततस्त्रेतायुगे प्राप्ते रक्तवर्णं प्रदृश्यते । सुव्यक्तं संख्यया युक्तं सर्वलोकनमस्कृतम्
তাৰ পাছত ত্ৰেতাযুগ আহিলে, সি ৰক্তবৰ্ণ ৰূপে দেখা যায়—অতি স্পষ্ট, সংখ্যাৰে মাপযোগ্য, আৰু সকলো লোকৰ দ্বাৰা নমস্কৃত।
Verse 20
द्वापरे कपिलं तच्च लघुमात्रं प्रदृश्यते । कलौ कृष्णं सुसूक्ष्मं च रम्ये पर्वतरोधसि
দ্বাপৰযুগত সি কপিলবৰ্ণ আৰু অতি সৰু মাত্ৰাৰূপে দেখা যায়; কলিযুগত সি কৃষ্ণবৰ্ণ আৰু অতিসূক্ষ্ম হয়—সেই মনোৰম পৰ্বত-দৰাত প্ৰত্যক্ষ হয়।
Verse 53
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखंडे तृतीयेऽर्बुदखंडे ब्रह्मपदोत्पत्तिमाहात्म्यवर्णनंनाम त्रिपञ्चाशत्तमोऽध्यायः
এইদৰে শ্ৰী স্কন্দ মহাপুৰাণৰ একাশীতি-সাহস্ৰী সংহিতাত, সপ্তম প্ৰভাসখণ্ডৰ তৃতীয় অৰ্বুদখণ্ডত ‘ব্ৰহ্মাৰ পদচিহ্নৰ উৎপত্তি আৰু মাহাত্ম্য-বৰ্ণনা’ নামৰ ত্ৰিপঞ্চাশতম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।