Sarga 33
कुशनाभकन्याशतविवाहः — The Marriage of Kuśanābha’s Hundred Daughters (and the Birth of Brahmadatta)
बालकाण्ड
अस्मिन् सर्गे द्वे धर्मकथाः परस्परं संबध्येते। प्रथमं कुशनाभस्य शतं कन्याः सर्वव्यापिना वायुदेवेन बलात् प्रलोभिताः सन्तः पितरं प्रति निवेदयन्ति—विवाहे स्वातन्त्र्यं नास्ति, यत् किञ्चिद् वरणं तद् पितृसम्मत्यैव गन्तव्यमिति। कुशनाभोऽपि तासां एकमतिं क्षमां च प्रशंसन्, क्षमा कुलरक्षणी, धर्मस्य च जगद्धारिणीति नीतिधर्मयुक्तं वचनं ब्रवीति। अनन्तरं वंशप्रसङ्गेन दैवव्यवस्था प्रदर्श्यते। ब्रह्मचारी तपस्वी चूली, ऊर्मिलाया दुहिता गन्धर्वी सोमदा-सेवया तुष्टः, तस्यै मनसः पुत्रं ब्रह्मदत्तं ददौ; स च काञ्पिल्ये राजा भवति। कुशनाभः मन्त्रिभिः सह देशकालादि विचार्य, तं ब्रह्मदत्तं वरं कृत्वा स्वशतं कन्याः तस्मै दातुं निश्चिनोति। यदा ब्रह्मदत्तः विधिवत् तासां पाणिग्रहणं करोति, तदा तत्क्षणमेव तासां विकृतिर् दुःखं च निवर्तते—धर्म्ये विवाहे सामाजिकशारीरसम्यग्भावस्य पुनःस्थापनं सूचयन्। अन्ते विवाहकर्माणि समाप्यन्ते, सोमदा च पुत्रस्य यथोचिताचारं दृष्ट्वा हृष्टा अनुमोदते।
Shlokas
Verse 1
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा कुशनाभस्य धीमत:।शिरोभिश्चरणौ स्पृष्ट्वा कन्याशतमभाषत।।1.33.1।।
तस्य धीमतः कुशनाभस्य वचनं श्रुत्वा कन्याशतम्। शिरोभिः पादौ स्पृष्ट्वा ततः प्रत्यभाषत॥
Verse 2
वायुस्सर्वात्मको राजन् प्रधर्षयितुमिच्छति।अशुभं मार्गमास्थाय न धर्मं प्रत्यवेक्षते।।1.33.2।।
वायुः सर्वात्मको राजन् प्रधर्षयितुमिच्छति; अशुभं मार्गमास्थाय न धर्मं प्रत्यवेक्षते।
Verse 3
पितृमत्यस्स्म भद्रं ते स्वच्छन्दे न वयं स्थिता:।पितरं नो वृणीष्व त्वं यदि नो दास्यते तव।।1.33.3।।
पितरं वयं सन्ति, भद्रं ते। स्वच्छन्देन वयं न स्थिताः। त्वं नः पितरं वृणीष्व; यदि स नः तुभ्यं दास्यति, तदा तथा भवतु॥
Verse 4
तेन पापानुबन्धेन वचनं न प्रतीच्छता।एवं ब्रुवन्त्यस्सर्वास्स्म वायुना निहता भृशम्।।1.33.4।।
तेन पापानुबन्धेन वचनं न प्रतीच्छता; एवं ब्रुवन्तीः सर्वाः स्म वायुवेगेन भृशं निहताः॥
Verse 5
तासां तद्वचनं श्रुत्वा राजा परमधार्मिक:।प्रत्युवाच महातेजा: कन्याशतमनुत्तमम्।।1.33.5।।
तासां तद्वचनं श्रुत्वा राजा परमधार्मिकः। महातेजाः प्रत्युवाच कन्याशतमनुत्तमम्॥
Verse 6
क्षान्तं क्षमावतां पुत्र्य: कर्तव्यं सुमहत्कृतम्।ऐकमत्यमुपागम्य कुलं चावेक्षितं मम।।1.33.6।।
क्षमावतां पुत्र्यः क्षान्तं कर्तव्यं सुमहत्कृतम्। ऐकमत्यमुपागम्य कुलं चावेक्षितं मम॥
Verse 7
अलङ्कारो हि नारीणां क्षमा तु पुरुषस्य वा।दुष्करं तच्च यत् क्षान्तं त्रिदशेषु विशेषत:।।1.33.7।।यादृशी व: क्षमा पुत्र्यस्सर्वासामविशेषत:।
अलङ्कारो हि नारीणां क्षमा तु पुरुषस्य वा। दुष्करं तच्च यत् क्षान्तं त्रिदशेषु विशेषतः॥ यादृशी वः क्षमा पुत्र्यः सर्वासामविशेषतः॥
Verse 8
क्षमा दानं क्षमा यज्ञः क्षमा सत्यं हि पुत्रिका:।।1.33.8।।क्षमा यश: क्षमा धर्म: क्षमया निष्ठितं जगत्।
क्षमा दानं, क्षमा यज्ञः, क्षमैव सत्यं हि पुत्रिकाः। क्षमा यशः, क्षमा धर्मः—क्षमया निष्ठितं जगत्॥
Verse 9
विसृज्य कन्या: काकुत्स्थ राजा त्रिदशविक्रम:।।1.33.9।।मन्त्रज्ञो मन्त्रयामास प्रदानं सह मन्त्रिभि:। देशकालौ प्रदानस्य सदृशे प्रतिपादनम्।।1.33.10।।
कन्याः विसृज्य काकुत्स्थो राजा त्रिदशविक्रमः। मन्त्रज्ञो मन्त्रिभिः सार्धं प्रदानं सममन्त्रयत्॥ देशकालौ प्रदानस्य सदृशे प्रतिपादनम्॥
Verse 10
विसृज्य कन्या: काकुत्स्थ राजा त्रिदशविक्रम:।।1.33.9।।मन्त्रज्ञो मन्त्रयामास प्रदानं सह मन्त्रिभि:। देशकालौ प्रदानस्य सदृशे प्रतिपादनम्।।1.33.10।।
कन्याः विसृज्य काकुत्स्थ राजाऽसौ त्रिदशविक्रमः। मन्त्रज्ञः सह मन्त्रिभिः प्रदानं मन्त्रयामास, देशकालौ च सदृशं वरं च प्रतिपादयामास॥
Verse 11
एतस्मिन्नेव काले तु चूली नाम महातपा:।ऊर्ध्वरेताश्शुभाचारो ब्राह्मं तप उपागमत्।।1.33.11।।
एतस्मिन्नेव काले तु चूली नाम महातपाः। ऊर्ध्वरेताः शुभाचारो ब्राह्मं तप उपागमत्॥
Verse 12
तप्यन्तं तमृषिं तत्र गन्धर्वी पर्युपासते।सोमदा नाम भद्रं ते ऊर्मिला तनया तदा।।1.33.12।।
तत्र तप्यन्तं तमृषिं गन्धर्वी पर्युपासते। सोमदा नाम भद्रं ते ऊर्मिला तनया तदा॥
Verse 13
सा च तं प्रणता भूत्वा शुश्रूषणपरायणा।उवास काले धर्मिष्ठा तस्यास्तुष्टोऽभवद्गुरु:।।1.33.13।।
सा तं प्रणम्य शुश्रूषणपरायणा धर्मिष्ठा काले तत्रोवास; तस्याः सेवया गुरुः सन्तुष्टोऽभवत्।
Verse 14
स च तां कालयोगेन प्रोवाच रघुनन्दन।परितुष्टोऽस्मि भद्रं ते किं करोमि तव प्रियम्।।1.33.14।।
स च तां कालयोगेन प्रोवाच—रघुनन्दन—परितुष्टोऽस्मि, भद्रं ते; किं करोमि तव प्रियम्?
Verse 15
परितुष्टं मुनिं ज्ञात्वा गन्धर्वी मधुरस्वरा।उवाच परमप्रीता वाक्यज्ञा वाक्यकोविदम्।।1.33.15।।
परितुष्टं मुनिं ज्ञात्वा गन्धर्वी मधुरस्वरा परमप्रीता वाक्यज्ञा वाक्यकोविदं तमुवाच।
Verse 16
लक्ष्म्या समुदितो ब्राह्म्या ब्रह्मभूतो महातपा:।ब्राह्मेण तपसा युक्तं पुत्रमिच्छामि धार्मिक।।1.33.16।।
लक्ष्म्या समुदितो ब्राह्म्या ब्रह्मभूतो महातपाः; ब्राह्मेण तपसा युक्तं पुत्रमिच्छामि, धार्मिक।
Verse 17
अपतिश्चास्मि भद्रं ते भार्या चास्मि न कस्यचित्।ब्राह्मेणोपगतायाश्च दातुमर्हसि मे सुतम्।।1.33.17।।
अपतिरस्मि, भद्रं ते; न च कस्यचित् भार्या। ब्राह्मेण शरणं प्राप्ता, मे सुतं दातुमर्हसि॥
Verse 18
तस्या: प्रसन्नो ब्रह्मर्षिर्ददौ पुत्रमनुत्तमम्।ब्रह्मदत्त इति ख्यातं मानसं चूलिनस्सुतम्।।1.33.18।।
तस्याः प्रसन्नो ब्रह्मर्षिर्ददौ पुत्रमनुत्तमम्। ब्रह्मदत्त इति ख्यातं मानसं चूलिनः सुतम्॥
Verse 19
स राजा सौमदेयस्तु पुरीमध्यवसत्तदा।कांपिल्यां परया लक्ष्म्या देवराजो यथा दिवम्।।1.33.19।।
स राजा सौमदेयस्तु पुरीमध्यवसत्तदा। कांपिल्यां परया लक्ष्म्या देवराजो यथा दिवम्॥
Verse 20
स बुद्धिं कृतवान् राजा कुशनाभस्सुधार्मिक:।ब्रह्मदत्ताय काकुत्स्थ दातुं कन्याशतं तदा।।1.33.20।।
स बुद्धिं कृतवान् राजा कुशनाभः सुधार्मिकः। ब्रह्मदत्ताय काकुत्स्थ दातुं कन्याशतं तदा॥
Verse 21
तमाहूय महातेजा ब्रह्मदत्तं महीपति:। ददौ कन्याशतं राजा सुप्रीतेनान्तरात्मना।।1.33.21।।
तमाहूय महातेजा ब्रह्मदत्तं महीपतिः। ददौ कन्याशतं राजा सुप्रीतेनान्तरात्मना॥
Verse 22
यथाक्रमं तत: पाणीन् जग्राह रघुनन्दन।ब्रह्मदत्तो महीपालस्तासां देवपतिर्यथा।।1.33.22।।
ततः रघुनन्दन, ब्रह्मदत्तो महीपालः यथाक्रमं तासां पाणीन् जग्राह, यथा देवानां पतिरिन्द्रः देवाङ्गनानाम्।
Verse 23
स्पृष्टमात्रे तत: पाणौ विकुब्जा विगतज्वरा:।युक्ता: परमया लक्ष्म्या बभु: कन्याशतं तदा।।1.33.23।।ृ32
ततः पाणौ स्पृष्टमात्रे विकुब्जाः विगतज्वराः; परमया लक्ष्म्या युक्ताः तदा कन्याशतं बभूव।
Verse 24
स दृष्ट्वा वायुना मुक्ता: कुशनाभो महीपति:।बभूव परमप्रीतो हर्षं लेभे पुन:पुन:।।1.33.24।।
सः कुशनाभो महीपतिः वायुना मुक्ताः पुत्रीः दृष्ट्वा परमप्रीतः अभवत्, पुनःपुनः हर्षं लेभे।
Verse 25
कृतोद्वाहं तु राजानं ब्रह्मदत्तं महीपति:।सदारं प्रेषयामास सोपाध्यायगणं तदा।।1.33.25।।
कृतोद्वाहं तु ब्रह्मदत्तं राजानं महीपतिः तदा सदारं सोपाध्यायगणं प्रेषयामास।
Verse 26
सोमदाऽपि सुसंहृष्टा पुत्रस्य सदृशीं क्रियाम्।यथान्यायं च गन्धर्वी स्नुषास्ता: प्रत्यनन्दत।।1.33.26।।
सोमदाऽपि सुसंहृष्टा; पुत्रस्य सदृशीं क्रियाम् दृष्ट्वा, यथान्यायं गन्धर्वी स्नुषाः ताः प्रत्यनन्दत।
Frequently Asked Questions
The sarga presents an ethical crisis of coercion: Vāyu attempts to violate the daughters’ modesty through “foul means,” and they respond by refusing autonomous elopement logic, redirecting any marital claim to lawful paternal consent. The narrative then contrasts adharma (forced outrage) with dharma (restraint, counsel, and legitimate marriage rites).
Kuśanābha frames kṣamā (forbearance) as an ornament for all persons and as a stabilizing principle—equated with charity, sacrifice, truth, glory, and virtue—by which the world is “supported.” The episode teaches that moral strength can be expressed as controlled response and unified conduct, not merely retaliation.
Kāṃpilyā (Kampilya) is named as Brahmadatta’s prosperous royal seat, situating the marriage alliance within a recognizable political geography. Culturally, the sarga highlights court consultation with ministers (mantra), deśa-kāla suitability for marriage, pāṇigrahaṇa (hand-taking), and the presence of priests (upādhyāyagaṇa) as markers of orthodox matrimonial procedure.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.