Sarga 55
कामधेनुसैन्यप्रादुर्भावः · Kamadhenu’s Forces, Visvamitra’s Austerities, and Vasishta’s Wrath
बालकाण्ड
अथ क्षात्रबलस्य ब्रह्मतेजसा सह सङ्घर्षोऽधिकतरं प्रववृते। विश्वामित्रस्य सैन्यं दिव्यास्त्रैः पराजितं दृष्ट्वा वसिष्ठः कामधेनुमादिदेश—योगबलात् नूतनानि सैन्यानि सृजस्वेति। तस्याः शरीरात् शब्दाच्च नानाविधा गणाः प्रादुर्भूताḥ, तैश्च विश्वामित्रस्य बलं शीघ्रमेव विनाशितम्। क्रुद्धा विश्वामित्रस्य पुत्राः शस्त्रपाणयः वसिष्ठमभ्यधावन्; किन्तु महर्षेर्हुङ्कारमात्रेण ते भस्मसात्कृताः। पुत्रशोकाकुलः स राजा क्षात्रधर्मेण शेषं पुत्रं राज्ये निवेश्य हिमवत्पार्श्वे तपः समारभत, महादेवप्रसादनार्थम्। शङ्करः प्रसन्नो वरदः प्रादुरभवत्; विश्वामित्रो धनुर्वेदस्य साङ्गोपाङ्गरहस्यस्य तथा सर्वेषां दिव्यानाममानुषाणां चास्त्राणां ज्ञानं याचितवान्, तानि च लब्धवान्। वरलाभेन गर्वितः स वसिष्ठं जितमिव मन्यमानः पुनराश्रमं प्रत्यागत्यास्त्राणि मुमोच, येन तपोवनं दग्धमिवाभवत्। मुनयः शिष्याः पशवः पक्षिणश्च पलायन्ते स्म; वसिष्ठस्तान् आश्वास्य क्रोधसमन्वितः विश्वामित्रस्य दुष्कृत्यं निन्दन् दण्डमुद्यम्य द्वितीययमदण्डमिव स्थितः, अहङ्कारहिंसायाः विरुद्धं ब्रह्मतेजसः प्रचण्डप्रवृत्तिं सूचयन्।
Shlokas
Verse 1
ततस्तानाकुलान् दृष्ट्वा विश्वामित्रास्त्रमोहितान् ।वसिष्ठश्चोदयामास कामधुक् सृज योगतः ॥१॥
ततः तान् आकुलान् दृष्ट्वा विश्वामित्रास्त्रमोहितान्। वसिष्ठः कामधुकं चोदयामास—“योगतः सृज बलानि” इति॥
Verses 2-3
तस्याहुम्भारवाज्जाताः काम्भोजा रविसन्निभाः ।ऊधसस्त्वथ सञ्जाताः पप्लवाश्शस्त्रपाणयः ॥२॥योनिदेशाच्च यवनाश्शकृद्देशाच्छका स्तथा ।रोमकूपेषु च म्लेच्छा हारीतास्सकिरातकाः ॥३॥
तस्याः “हुम्भा” इति निनादात् सूर्यसन्निभा काम्भोजा जाताः; ऊधसः पप्लवाश्च शस्त्रपाणयः समुत्पन्नाः। योनिदेशात् यवनाः, शकृद्देशात् शकाः; रोमकूपेभ्यश्च म्लेच्छा हारीताः सकिरातकाः च प्रादुर्भूताः।
Verse 4
तैस्तैर्निषूदितं सर्वं विश्वामित्रस्य तत्क्षणात् ।सपदातिगजं साश्वं सरथं रघुनन्दन ॥४॥
तैस्तैः क्षणमात्रेण विश्वामित्रस्य सैन्यं समन्ततः। सपदातिगजं साश्वं सरथं निहतं तदा॥
Verses 5-6
दृष्ट्वा निषूदितं सैन्यं वसिष्ठेन महात्मना ।विश्वामित्रसुतानां च शतं नानाविधायुधम् ॥५॥अभ्यधावत्सुसङ्कृद्धं वसिष्ठं जपतां वरम् ।हुङ्कारेणैव तान् सर्वान् ददाह भगवान् ऋषिः ॥६॥
वसिष्ठेन महात्मना निषूदितं बलं दृष्ट्वा। विश्वामित्रसुताः शतं नानाविधायुधधारिणः क्रुद्धा अभ्यधावन्॥
Verse 7
ते साश्वरथपादाता वसिष्ठेन महात्मना ।भस्मीकृता मुहूर्तेन विश्वामित्रसुता स्तदा ॥७॥
जपतां वरं वसिष्ठं ते सुसङ्कृद्धा अभ्यधावन्। हुंकारेणैव भगवानृषिः सर्वान् ददाह भस्मसात्॥
Verse 8
दृष्ट्वा विनाशितान् पुत्रान् बलं च सुमहायशाः ।सव्रीडश्चिन्तयाऽविष्टो विश्वामित्रोऽभवत्तदा ॥८॥
विनष्टान् स्वसुतान् दृष्ट्वा बलं च सुमहायशाः। सव्रीडः चिन्तयाऽऽविष्टो विश्वामित्रोऽभवत् तदा॥
Verse 9
समुद्र इव निर्वेगो भग्नदंष्ट्र इवोरगः ।उपरक्त इवादित्यस्सद्यो निष्प्रभतां गतः ॥९॥
समुद्र इव निर्वेगो भग्नदंष्ट्र इवोरगः। उपरक्त इवादित्यः सद्यो निष्प्रभतां गतः॥
Verse 10
हतपुत्रबलो दीनो लूनपक्ष इव द्विजः ।हतदर्पो हतोत्साहो निर्वेदं समपद्यत ॥१०॥
हतपुत्रबलो दीनो लूनपक्ष इव द्विजः। हतदर्पो हतोत्साहो निर्वेदं समपद्यत॥
Verse 11
स पुत्रमेकं राज्याय पालयेति नियुज्य च ।पृथिवीं क्षत्रधर्मेण वनमेवान्वपद्यत ॥११॥
स पुत्रमेकं राज्याय पालयेति नियुज्य च। पृथिवीं क्षत्रधर्मेण वनमेवान्वपद्यत॥
Verse 12
स गत्वा हिमवत्पार्श्वं किन्नरोरगसेवितम् ।महादेवप्रसादार्थं तपस्तेपे महातपाः ॥१२॥
स गत्वा हिमवत्पार्श्वं किन्नरोरगसेवितम्। महादेवप्रसादार्थं तपस्तेपे महातपाः॥
Verse 13
केनचित्त्वथ कालेन देवेशो वृषभध्वजः ।दर्शयामास वरदो विश्वामित्रं महाबलम् ॥१३॥
केनचित्त्वथ कालेन देवेशो वृषभध्वजः। वरदो दर्शयामास विश्वामित्रं महाबलम्॥
Verse 14
किमर्थं तप्यसे राजन् ब्रूहि यत्ते विवक्षितम् ।वरदोऽस्मि वरो यस्ते काङ्क्षितस्सोऽभिधीयताम् ॥१४॥
किमर्थं तप्यसे राजन्? ब्रूहि यत्ते विवक्षितम्। वरदोऽस्मि; वरो यस्ते काङ्क्षितः, सोऽभिधीयताम्॥
Verse 15
एवमुक्तस्तु देवेन विश्वामित्रो महातपाः ।प्रणिपत्य महादेवमिदं वचनमब्रवीत् ॥१५॥
एवमुक्तस्तु देवेन विश्वामित्रो महातपाः। प्रणिपत्य महादेवम् इदं वचनम् अब्रवीत्॥
Verse 16
यदि तुष्टो महादेव धनुर्वेदो ममानघ ।साङ्गोपाङ्गोपनिषदस्सरहस्यः प्रदीयताम् ॥१६॥
यदि तुष्टो महादेव, धनुर्वेदो ममानघ। साङ्गोपाङ्गोपनिषदः सरहस्यः प्रदीयताम्॥
Verse 17
यानि देवेषु चास्त्राणि दानवेषु महर्षिषु ।गन्धर्वयक्षरक्षस्सु प्रतिभान्तु ममानघ ॥१७॥
यानि देवेषु चास्त्राणि दानवेषु महर्षिषु। गन्धर्वयक्षरक्षस्सु प्रतिभान्तु ममानघ॥
Verse 18
तव प्रसादाद्भवतु देवदेवममेप्सितम् ।एवमस्त्विति देवेशो वाक्यमुक्त्वा गतस्तदा ॥१८॥
तव प्रसादाद् भवतु देवदेव ममेप्सितम्। एवमस्त्विति देवेशो वाक्यमुक्त्वा गतस्तदा॥
Verse 19
प्राप्य चास्त्राणि राजर्षिर्विश्वामित्रो महाबलः ।दर्पेण महता युक्तो दर्पपूर्णोऽभवत्तदा ॥१९॥
अस्त्राणि प्राप्य महाबलो राजर्षिर्विश्वामित्रः। महता दर्पेण युक्तो दर्पपूर्णोऽभवत् तदा॥
Verse 20
विवर्धमानो वीर्येण समुद्र इव पर्वणि ।हतमेव तदा मेने वसिष्ठमृषिसत्तमम् ॥२०॥
वीर्येण विवर्धमानः समुद्र इव पर्वणि। वसिष्ठमृषिसत्तमं हतमिव तदा मेने॥
Verse 21
ततो गत्वाऽऽश्रमपदं मुमोचास्त्राणि पार्थिवः ।यैस्तत्तपोवनं सर्वं निर्दग्धं चास्त्रतेजसा ॥२१॥
ततः पार्थिवोऽऽश्रमपदं गत्वा मुमोचास्त्राणि। यैस्तत्तपोवनं सर्वं अस्त्रतेजसा निर्दग्धम्॥
Verse 22
उदीर्यमाणमस्त्रं तद्विश्वामित्रस्य धीमतः ।दृष्ट्वा विप्रद्रुतास्सर्वे मुनयश्शतशो दिशः ॥२२॥
उदीर्यमाणमस्त्रं तद्विश्वामित्रस्य धीमतः। दृष्ट्वा विप्रद्रुताः सर्वे मुनयः शतशो दिशः॥
Verse 23
वसिष्ठस्य च ये शिष्यास्तथैव मृगपक्षिणः ।विद्रवन्ति भयाद्भीता नानादिग्भ्यस्सहस्रशः ॥२३॥
वसिष्ठस्यापि शिष्याः तथा मृगपक्षिणश्च भयत्रस्ताः सहस्रशो नानादिग्भ्यः पलायन्ते स्म।
Verse 24
वसिष्ठस्याश्रमपदं शून्यमासीन्महात्मनः ।मुहूर्तमिव निश्शब्दमासीदिरिणसन्निभम् ॥२४॥
महात्मनः वसिष्ठस्य आश्रमपदं शून्यमभवत्; क्षणमिव निःशब्दं जातम्, इरिणसन्निभं च।
Verse 25
वदतो वै वसिष्ठस्य मा भैरिति मुहुर्मुहुः ।नाशयाम्यद्य गाधेयं नीहारमिव भास्करः ॥२५॥
वसिष्ठो मुहुर्मुहुः ‘मा भैः’ इति वदन्नपि, ‘अद्य गाधेयं नाशयामि, भास्करो नीहारमिव’ इति न्यवेदयत्।
Verse 26
एवमुक्त्वा महातेजा वसिष्ठो जपतां वरः ।विश्वामित्रं तदा वाक्यं सरोषमिदमब्रवीत् ॥२६॥
एवमुक्त्वा महातेजाः वसिष्ठो जपतां वरः, तदा विश्वामित्रं प्रति सरोषमिदं वाक्यमब्रवीत्।
Verse 27
आश्रमं चिरसम्वृद्धं यद्विनाशितवानसि ।दुराचारोऽसि तन्मूढ तस्मात्त्वं न भविष्यसि ॥२७॥
चिरसम्वृद्धमाश्रमं यत्त्वया विनाशितम्; तस्मात् त्वं दुराचारोऽसि मूढ, अतः त्वं न भविष्यसि।
Verse 28
इत्युक्त्वा परमक्रुद्धो दण्डमुद्यम्य सत्वरः ।विधूममिव कालाग्निं यमदण्डमिवापरम् ॥२८॥
इत्युक्त्वा परमक्रुद्धो वसिष्ठो मुनिसत्तमः। दण्डमुद्यम्य सत्वरं विधूममिव कालाग्निं यमदण्डमिवापरम्॥
Inside Sarga 55
Voices in this sarga
- Visvamitra
- Mahadeva (Shiva)
Frequently Asked Questions
The pivotal action is Viśvāmitra’s escalation from rivalry into destructive misconduct: after receiving astras through tapas, he attacks an established tapovana and threatens ascetic life, testing the boundary between legitimate kṣatriya power and adharmic violence against protected sacred space.
The chapter teaches that power gained—whether by arms or austerity—requires inner restraint; otherwise darpa (inflated pride) converts capability into ethical collapse. It also asserts the primacy of brahma-tejas (spiritual authority) in safeguarding dharma when worldly force becomes disruptive.
Himavat’s slopes function as the ascetic geography for tapas and divine encounter, while Vasiṣṭha’s āśrama and its surrounding tapovana represent protected cultural space of yajña, japa, discipleship, and non-violent coexistence with animals and birds.
Ask anything about Sarga 55 of the Valmiki Ramayana
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
