Sarga 68
जनकदूतागमनम् — The Arrival of Janaka’s Messengers in Ayodhya
बालकाण्ड
अस्य सर्गस्य मध्ये मिथिलायां धनुर्भङ्गवृत्तान्तात् अयोध्यायां राजनिर्णयपर्यन्तं दूतकार्यरूपः सेतुः प्रदर्श्यते। जनकस्य दूताः त्रिदिनयात्राक्लान्ताः त्रिरात्रिपथश्रमिताश्च अयोध्यां प्रविश्य द्वारपालान् प्रार्थयन्ते—राजदर्शनाय आज्ञां दातुमिति। ततो राजसभायां प्रविष्टाः ते वृद्धं दशरथं मधुरया विनययुक्तया वाचा नमस्कृत्य जनकस्य कुशलप्रश्नान् निवेदयन्ति; गुरूणां पुरोहितानां च कुशलं पृच्छति, यथाविधि चाग्निं पुरतः कृत्वा धर्माचारं सूचयति। अनन्तरं ते महाजनसमक्षं निर्णीतं वृत्तान्तं निवेदयन्ति—महासभायां रामेण दिव्यं धनुः भग्नम्, तेन जनकस्य पूर्वप्रतिज्ञा सिद्धा यत् सीता वीर्यशुल्केन दातव्या। अतः सः दशरथस्य सम्मतिं याचते, गुरुभिः पुरोहितेन च सह शीघ्रमागन्तुं निमन्त्रयति, कुमारदर्शनसुखं परस्परं भविष्यतीति च आश्वासयति। दूतवाक्यसमाप्तौ दशरथः हृष्टः सन् वसिष्ठं वामदेवं मन्त्रिणः सभ्यऋषींश्च परामृशति; सर्वेऽपि अनुमन्यन्ते। ततः राजा परेद्युः मिथिलां प्रति प्रस्थानं घोषयति—एवं वृत्तान्तात् राजकर्मणि प्रवृत्तिः आरभ्यते।
Shlokas
Verse 1
जनकेन समादिष्टा दूतास्ते क्लान्तवाहना:।त्रिरात्रमुषिता मार्गे तेऽयोध्यां प्राविशन् पुरीम्।।1.68.1।।
जनकेन समादिष्टा दूतास्ते क्लान्तवाहनाः। त्रिरात्रमुषिता मार्गे तेऽयोध्यां प्राविशन् पुरीम्॥
Verse 2
राज्ञो भवनमासाद्य द्वारस्थानिदमब्रुवन्।शीघ्रं निवेद्यतां राज्ञे दूतान्नो जनकस्य च।।1.68.2।।
राजभवनमासाद्य दूताः द्वारस्थान् इदमब्रुवन्— शीघ्रं राज्ञे निवेद्यताम्; वयं जनकस्य दूताः आगताः।
Verse 3
इत्युक्ता द्वारपालास्ते राघवाय न्यवेदयन्।ते राजवचनाद्दूता राजवेश्मप्रवेशिता:।ददृशुर्देवसङ्काशं वृद्धं दशरथं नृपम्।।1.68.3।।
इत्युक्ता द्वारपालाः तद् राघवाय न्यवेदयन्। राजवचनात् दूताः राजवेश्म प्रविश्य, देवसङ्काशं वृद्धं दशरथं नृपं ददृशुः।
Verse 4
बद्धाञ्जलिपुटा स्सर्वे दूता विगतसाध्वसा:।राजानं प्रयता वाक्यमब्रुवन्मधुराक्षरम्।।1.68.4।।
सर्वे दूताः बद्धाञ्जलिपुटाः, विगतसाध्वसाः, प्रयताः सन्तः राजानं मधुराक्षरं वाक्यमब्रुवन्।
Verse 5
मैथिलो जनको राजा साग्निहोत्रपुरस्कृतम् ।कुशलं चाव्ययं चैव सोपाध्यायपुरोहितम्।।1.68.5।।मुहुर्मुहुर्मधुरया स्नेहसंयुक्तया गिरा।जनकस्त्वां महाराज पृच्छते सपुरस्सरम्।।1.68.6।।
मैथिलो जनको राजा साग्निहोत्रपुरस्कृतं कुशलं चाव्ययं चैव सोपाध्यायपुरोहितं च। मुहुर्मुहुर्मधुरया स्नेहसंयुक्तया गिरा— ‘जनकस्त्वां महाराज पृच्छते सपुरस्सरम्’ इति।
Verse 6
मैथिलो जनको राजा साग्निहोत्रपुरस्कृतम् ।कुशलं चाव्ययं चैव सोपाध्यायपुरोहितम्।।1.68.5।।मुहुर्मुहुर्मधुरया स्नेहसंयुक्तया गिरा।जनकस्त्वां महाराज पृच्छते सपुरस्सरम्।।1.68.6।।
मैथिलो जनको राजा साग्निहोत्रपुरस्कृतं कुशलं चाव्ययं चैव सोपाध्यायपुरोहितं च। मुहुर्मुहुर्मधुरया स्नेहसंयुक्तया गिरा— ‘जनकस्त्वां महाराज पृच्छते सपुरस्सरम्’ इति।
Verse 7
पृष्ट्वा कुशलमव्यग्रं वैदेहो मिथिलाधिप:।कौशिकानुमते वाक्यं भवन्तमिदमब्रवीत्।।1.68.7।।
कुशलं तेऽव्यग्रचित्तः पृष्ट्वा वैदेहो मिथिलाधिपः। कौशिकस्य अनुमत्या भवन्तं प्रति इदं वचनम् अब्रवीत्॥
Verse 8
पूर्वं प्रतिज्ञा विदिता वीर्यशुल्का ममात्मजा।राजानश्च कृतामर्षानिर्वीर्या विमुखीकृता:।।1.68.8।।
राजन्, पूर्वमेव सर्वत्र विदितं यत् ममात्मजां वीर्यशुल्कां प्रतिज्ञातवती अस्मि। ये राजानः तां न प्राप्नुवन्, ते कृतामर्षा निर्बलाः सन्तो विमुखीकृताः।।
Verse 9
सेयं मम सुता राजन् विश्वामित्रपुरस्सरै:।यदृच्छयागतैर्वीरैर्निर्जिता तव पुत्रकै:।।1.68.9।।
राजन्, सेयं मम सुता विश्वामित्रपुरस्सरैः यदृच्छयागतैः वीरैः तव पुत्रकैः निर्जिता।
Verse 10
तच्च राजन् धनुर्दिव्यं मध्ये भग्नं महात्मना।रामेण हि महाराज महत्यां जनसंसदि।।1.68.10।।
तच्च राजन् धनुर्दिव्यं मध्ये भग्नं महात्मना। रामेण हि महाराज महत्यां जनसंसदि॥
Verse 11
अस्मै देया मया सीता वीर्यशुल्का महात्मने।प्रतिज्ञां कर्तुमिच्छामि तदनुज्ञातुमर्हसि।।1.68.11।।
अस्मै महात्मने मया सीता देया—वीर्यशुल्का हि सा स्मृता। प्रतिज्ञां कर्तुमिच्छामि; तदनुज्ञातुमर्हसि॥
Verse 12
सोपाध्यायो महाराज पुरोहितपुरस्सर:।शीघ्रमागच्छ भद्रं ते द्रष्टुमर्हसि राघवौ ।।1.68.12।।
सोपाध्यायो महाराज पुरोहितपुरस्सरः। शीघ्रमागच्छ भद्रं ते; द्रष्टुमर्हसि राघवौ॥
Verse 13
प्रीतिं च मम राजेन्द्र निर्वर्तयितुमर्हसि।पुत्रयोरुभयोरेव प्रीतिं त्वमपि लप्स्यसे।।1.68.13।।
प्रीतिं च मम राजेन्द्र निर्वर्तयितुमर्हसि। पुत्रयोरुभयोरेव प्रीतिं त्वमपि लप्स्यसे॥
Verse 14
एवं विदेहाधिपतिर्मधुरं वाक्यमब्रवीत्।।1.68.14।।विश्वामित्राभ्यनुज्ञात श्शतानन्दमते स्थित:।इत्युक्त्वा विरता दूता राजगौरवशङ्किता:।।1.68.15।।
एवं विदेहाधिपतिर्मधुरं वाक्यमब्रवीत्। विश्वामित्राभ्यनुज्ञातः शतानन्दमते स्थितः॥
Verse 15
एवं विदेहाधिपतिर्मधुरं वाक्यमब्रवीत्।।1.68.14।।विश्वामित्राभ्यनुज्ञात श्शतानन्दमते स्थित:।इत्युक्त्वा विरता दूता राजगौरवशङ्किता:।।1.68.15।।
इत्युक्त्वा विरता दूता राजगौरवशङ्किताः।
Verse 16
दूतवाक्यं च तच्छ्रुत्वा राजा परमहर्षित:।वसिष्ठं वामदेवं च मन्त्रिणोऽन्यांश्च सोऽब्रवीत्।।1.68.16।।
इत्युक्त्वा विरता दूता राजगौरवशङ्किताः।
Verse 17
गुप्त: कुशिकपुत्रेण कौसल्यानन्दवर्धन:।लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा विदेहेषु वसत्यसौ।।1.68.17।।
कौसल्यानन्दवर्धनो रामः कुशिकपुत्रेण विश्वामित्रेण गुप्तः, भ्रात्रा लक्ष्मणेन सह विदेहदेशे वसति।
Verse 18
दृष्टवीर्यस्तु काकुत्स्थो जनकेन महात्मना।सम्प्रदानं सुतायास्तु राघवे कर्तुमिच्छति।।1.68.18।।
काकुत्स्थस्य वीर्यं दृष्ट्वा महात्मा जनकः। राघवे स्वसुतायाः सम्प्रदानं कर्तुम् इच्छति॥
Verse 19
यदि वो रोचते वृत्तं जनकस्य महात्मन:।पुरीं गच्छामहे शीघ्रं मा भूत्कालस्य पर्यय:।।1.68.19।।
यदि वो रोचते जनकस्य महात्मनः वृत्तम्। शीघ्रं पुरीं गच्छामहे, मा भूत् कालस्य पर्ययः॥
Verse 20
सर्वैर्महर्षिभिः सह मन्त्रिणोऽपि प्रत्यब्रुवन्—“एवम्” इति। ततो हृष्टः राजा मन्त्रिणः प्रति अब्रवीत्—“श्वो गमनं प्रवर्त्यताम्” इति॥
Verse 21
जनकेन समादिष्टा दूतास्ते क्लान्तवाहना:।त्रिरात्रमुषिता मार्गे तेऽयोध्यां प्राविशन् पुरीम्।।1.68.1।।
जनकेन समादिष्टा दूतास्ते क्लान्तवाहनाः। त्रिरात्रम् उषिता मार्गे तेऽयोध्यां प्राविशन् पुरीम्॥
Frequently Asked Questions
The pivotal action is Janaka’s activation of his public vow: having witnessed Rāma’s prowess, he declares Sītā “fit to be given” as vīrya-śulka and seeks Daśaratha’s consent to fulfill the pledge. The ethical emphasis is on vow-keeping under public scrutiny and on ensuring legitimacy through proper royal consent rather than unilateral action.
The chapter models dharma as institutionally mediated truth: extraordinary personal capability (Rāma’s feat) must be translated into socially valid outcomes through respectful speech, ritual propriety, and consultation with sages and ministers. Right action is shown as both principled and procedurally sound.
Geographically, the movement from Mithilā/Videha to Ayodhyā frames inter-kingdom alliance-making. Culturally, the court protocol (gatekeepers, formal audience), the prominence of agnihotra (sacred fire), and the public assembly (janasamsad) highlight how ritual and civic institutions certify major decisions like marriage and succession-linked alliances.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.