Sarga 71
जनककुलवर्णनम् तथा सीतोर्मिलादानम् (Janaka’s Genealogy and the Bestowal of Sita and Urmila)
बालकाण्ड
अस्य सर्गस्य राजसभायां शिष्टाचारपूर्णो संवादः प्रवर्तते। इक्ष्वाकुवंशानुश्रवणानन्तरं वसिष्ठं प्रति जनकः प्रत्युवाच—कन्याप्रदाने कुलस्य वंशपरम्परा सम्यग् उद्घोषणीया, एष धर्मः। ततः स विदेहवंशं निमेः प्रभृति वर्णयति—मिथिः (मिथिलानिर्माता) ततो जनकानां परम्परा, यावत् ह्रस्वरोमा; तस्य पुत्रौ जनकः (स्वयं वक्ता) कनिष्ठश्च कुशध्वजः। पितुः वनप्रस्थानं, स्वस्य राज्याभिषेकं, धर्मेण प्रजापालनं, कुशध्वजस्य स्नेहपूर्णं रक्षणं च निवेदयति। अनन्तरं राजकीयविघ्नः—साङ्काश्याधिपः सुधन्वा शैवं धनुः सीतां च याचते; जनकः नाङ्गीकरोति, संग्रामे तं जघान, साङ्काश्यायां कुशध्वजं नृपतिं न्ययोजयत्। अन्ते विवाहघोषणा—जनकः हृष्टः सीतां रामाय, ऊर्मिलां लक्ष्मणाय ददौ; विधिनिश्चयार्थं त्रिवारं दानवचनं प्राकाशयत्। दाशरथिं प्रति गोदान-पितृकर्मादीनि निर्दिश्य, शुभकालं च निर्दिशति—मखोदयसमये, उत्तरफल्गुनीनक्षत्रे तृतीयेऽहनि विवाहः।
Shlokas
Verse 1
एवं ब्रुवाणं जनक: प्रत्युवाच कृताञ्जलि:।श्रोतुमर्हसि भद्रं ते कुलं न: परिकीर्तितम्।।।।
एवं ब्रुवाणं जनकः कृताञ्जलिः प्रत्युवाच। भद्रं ते; श्रोतुमर्हसि नः कुलस्य परिकीर्तनम्॥
Verse 2
प्रदाने हि मुनिश्रेष्ठ कुलं निरवशेषत:।वक्तव्यं कुलजातेन तन्निबोध महामुने।।।।
प्रदाने हि मुनिश्रेष्ठ कुलं निरवशेषतः कुलजातेन वक्तव्यम्; तन्निबोध महामुने।
Verse 3
राजाऽभूत् त्रिषु लोकेषु विश्रुत स्स्वेन कर्मणा।निमि: परमधर्मात्मा सर्वसत्त्ववतां वर:।।।।
राजाऽभूत् त्रिषु लोकेषु स्वकर्मणा विश्रुतः। निमिर्नाम परमधर्मात्मा सर्वसत्त्ववतां वरः॥
Verse 4
तस्य पुत्रोमिथिर्नाम मिथिला येन निर्मिता।प्रथमो जनको नाम जनकादप्युदावसु:।।।।
तस्य पुत्रो मिथिर्नाम, येन मिथिला निर्मिता। प्रथमो जनको नाम, जनकादप्युदावसुः॥
Verse 5
उदावसोस्तु धर्मात्मा जातो वै नन्दिवर्धन:।नन्दिवर्धनपुत्रस्तु सुकेतुर्नाम नामत:।।।।
उदावसोस्तु धर्मात्मा जातो वै नन्दिवर्धनः। नन्दिवर्धनपुत्रस्तु सुकेतुर्नाम नामतः॥
Verse 6
सुकेतोरपि धर्मात्मा देवरातो महाबल:।देवरातस्य राजर्षेर्बृहद्रथ इति स्मृत:।।।।
सुकेतोरपि धर्मात्मा देवरातो महाबलः। देवरातस्य राजर्षेर्बृहद्रथ इति स्मृतः॥
Verse 7
बृहद्रथस्य शूरोऽभून्महावीर: प्रतापवान्।महावीरस्य धृतिमान् सुधृतिस्सत्यविक्रम:।।।।
बृहद्रथस्य सुतो वीरः महावीर इति विश्रुतः, प्रतापतेजसा दीप्तः। तस्माद् महावीरात् धृतिमान् सुधृतिरजायत, सत्यविक्रमः स्थिरपराक्रमः॥
Verse 8
सुधृतेरपि धर्मात्मा दृष्टकेतुस्सुधार्मिक:।दृष्टकेतोस्तु राजर्षेर्हर्यश्व इति विश्रुत:।।।।
सुधृतेरपि धर्मात्मा दृष्टकेतुरजायत, सुधार्मिकः धर्मनिष्ठः। दृष्टकेतोस्तु राजर्षेः हर्यश्व इति विश्रुतः सुतोऽभवत्॥
Verse 9
हर्यश्वस्य मरु: पुत्रो मरो: पुत्र: प्रतिन्धक:।प्रतिंधकस्य धर्मात्मा राजा कीर्तिरथस्सुत:।।।।
हर्यश्वस्य सुतो मरुः, मरोः पुत्रः प्रतिन्धकः। प्रतिन्धकस्य धर्मात्मा राजा कीर्तिरथः सुतः।।
Verse 10
पुत्र: कीर्तिरथस्यापि देवमीढ इति स्मृत:।देवमीढस्य विबुधो विबुधस्य महीध्रक:।।।।
कीर्तिरथस्य पुत्रो देवमीढ इति स्मृतः। देवमीढस्य विबुधो, विबुधस्य महीध्रकः॥
Verse 11
महीध्रकसुतो राजा कीर्तिरातो महाबल:।कीर्तिरातस्य राजर्षेर्महारोमा व्यजायत।।।।
महीध्रकात् महाबलः कीर्तिरातो नृपोऽभवत्। तस्य राजर्षेः कीर्तिरातस्य महात्मा महारोमा समजायत॥
Verse 12
महारोम्णस्तु धर्मात्मा स्वर्णरोमा व्यजायत।स्वर्णरोम्णस्तु राजर्षेर्ह्रस्वरोमा व्यजायत।।।।
महारोम्णो धर्मात्मा स्वर्णरोमा व्यजायत। स्वर्णरोम्णो राजर्षेः ह्रस्वरोमा समजायत॥
Verse 13
तस्य पुत्रद्वयं जज्ञे धर्मज्ञस्य महात्मन:।ज्येष्ठोऽहमनुजो भ्राता मम वीर: कुशध्वज:।।।।
तस्य धर्मज्ञस्य महात्मनः पुत्रद्वयं समजायत। ज्येष्ठोऽहं, मम अनुजो भ्राता वीरः कुशध्वजः॥
Verse 14
मां तु ज्येष्ठं पिता राज्ये सोऽभिषिच्य नराधिप:।कुशध्वजं समावेश्य भारं मयि वनं गत:।।।।
मां तु ज्येष्ठं पिता नृपतिः राज्येऽभिषिच्य। कुशध्वजं समावेश्य भारं मयि न्यस्य वनं गतः॥
Verse 15
वृद्धे पितरि स्वर्याते धर्मेण धुरमावहम्।भ्रातरं देवसङ्काशं स्नेहात्पश्यन् कुशध्वजम्।।।।
वृद्धे पितरि स्वर्याते धर्मेण धुरमावहम्। देवसङ्काशं भ्रातरं कुशध्वजं स्नेहात् पश्यन्॥
Verse 16
कस्य चित्त्वथकालस्य साङ्काश्यादगमत्पुरात्।सुधन्वा वीर्यवान्राजा मिथिलामवरोधक:।।।।
कस्यचित्कालानन्तरं साङ्काश्यापुरात् सुधन्वा नाम वीर्यवान् राजा मिथिलामवरोधयितुं प्रस्थितः।
Verse 17
स च मे प्रेषयामास शैवं धनुरनुत्तमम्।सीता कन्या च पद्माक्षी मह्यं वै दीयतामिति।।।।
स मे शैवं धनुरनुत्तमं सीतां च पद्माक्षीं कन्यां च मह्यं दीयतामिति प्रेषयामास।
Verse 18
तस्याप्रदानाद्ब्रह्मर्षे युद्धमासीन्मया सह।स हतोऽभिमुखो राजा सुधन्वा तु मया रणे।।।।
तस्याप्रदानात् ब्रह्मर्षे मया सह युद्धमभवत्; रणे चाभिमुखो राजा सुधन्वा मया हतः।
Verse 19
निहत्य तं मुनिश्रेष्ठ सुधन्वानं नराधिपम्।साङ्काश्ये भ्रातरं वीरमभ्यषिञ्चं कुशध्वजम्।।।।
तं सुधन्वानं नराधिपं निहत्य मुनिश्रेष्ठ साङ्काश्ये भ्रातरं वीरं कुशध्वजमभ्यषिञ्चम्।
Verse 20
कनीयानेष मे भ्राता अहं ज्येष्ठो महामुने।ददामि परमप्रीतो वध्वौ ते मुनिपुङ्गव।।।।सीतां रामाय भद्रं ते ऊर्मिला लक्ष्मणाय च।
कनीयान् एष मे भ्राता, अहं ज्येष्ठो महामुने। परमप्रीतः मुनिपुङ्गव, वध्वौ ते ददाम्यहम्॥ सीतां रामाय—भद्रं ते—ऊर्मिलां लक्ष्मणाय च॥
Verse 21
वीर्यशुल्कां मम सुतां सीतां सुरसुतोपमाम् ।।।।द्वितीयामूर्मिलां चैव त्रिर्ददामि न संशय:।
वीर्यशुल्कां मम सुतां सीतां सुरसुतोपमाम्। द्वितीयामूर्मिलां चैव त्रिर्ददामि न संशयः॥
Verse 22
ददामि परमप्रीतो वध्वौ ते रघुनन्दन।।।।रामलक्ष्मणयो राजन् गोदानं कारयस्व ह।पितृकार्यं च भद्रं ते ततो वैवाहिकं कुरु।।।।
ददामि परमप्रीतो वध्वौ ते रघुनन्दन। रामलक्ष्मणयो राजन् गोदानं कारयस्व ह। पितृकार्यं च भद्रं ते ततो वैवाहिकं कुरु॥
Verse 23
ददामि परमप्रीतो वध्वौ ते रघुनन्दन।।1.71.22।।रामलक्ष्मणयो राजन् गोदानं कारयस्व ह।पितृकार्यं च भद्रं ते ततो वैवाहिकं कुरु।।1.71.23।।
उदावसोस्तु धर्मात्मा जातो वै नन्दिवर्धनः। नन्दिवर्धनपुत्रस्तु सुकेतुर्नाम नामतः॥
Verse 24
मखा ह्यद्य महाबाहो तृतीये दिवसे प्रभो।फल्गुन्यामुत्तरे राजंस्तस्मिन्वैवाहिकं कुरु।।।।रामलक्ष्मणयो राजन् दानं कार्यं सुखोदयम् ।।
मखा ह्यद्य महाबाहो तृतीये दिवसे प्रभो। फल्गुन्यामुत्तरे राजंस्तस्मिन्वैवाहिकं कुरु॥ रामलक्ष्मणयो राजन् दानं कार्यं सुखोदयम्॥
Frequently Asked Questions
Janaka faces an extortionate demand from King Sudhanvā—hand over the Śaiva bow and Sītā. Janaka refuses (protecting custodial dharma over sacred property and his daughter’s agency within lawful marriage), accepts the consequences of conflict, defeats Sudhanvā, and then restores political order by crowning Kuśadhvaja in Sāṅkāśya.
The chapter teaches that social acts like marriage are not private transactions but dhārmic institutions requiring transparency (genealogy), public certainty (thrice-proclaimed gift), and ritual completeness (go-dāna and pitṛ rites). It also models kingship as restraint: power is exercised to defend sacred trust and civic order, not to gratify coercive claims.
Mithilā is highlighted as the dynastic capital founded by Mithi and governed by Janaka’s line; Sāṅkāśya appears as Sudhanvā’s city and later Kuśadhvaja’s seat after coronation. Culturally, the Sarga emphasizes kanyā-pradāna customs, go-dāna, pitṛ rites, and nakṣatra-based election of an auspicious wedding time (Makha and Uttara-Phalgunī).
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.