Sarga 23
कामाश्रम-प्रवेशः / Entry into Kāma’s Hermitage at the Sarayū–Gaṅgā Confluence
बालकाण्ड
प्रातःकाले विश्वामित्रो रामं लक्ष्मणं च प्रबोध्य सन्ध्योपासनां नित्यकर्माणि च कर्तुं नियोजयति। स्नात्वा तर्पणं कृत्वा जपं च समाप्य तौ कुमारौ विनयेन स्थितौ, गन्तुं सज्जौ भवतः। ततः प्रस्थितौ सरयूगङ्गयोः पुण्यं सङ्गमं पश्यतः—देवीं त्रिस्रोतसीं गङ्गां सरयुना सह समागच्छन्तीम्। तत्र च चिरतपस्विभिर्मुनिभिः सहस्रवर्षपर्यन्तं घोरं तपः कृतं वृद्धाश्रमं ददृशतुः। कस्यायमाश्रम इति जिज्ञासमानौ तौ विश्वामित्रं पृच्छतः। विश्वामित्रः कथयति—अयं देशः कन्दर्पस्य कामस्य च सम्बन्धी। पुरा शिवस्य घोरध्यानसमये कामः विघ्नं कृत्वा तं रोषयामास; तदा शिवस्य तृतीयनेत्राग्निना स दग्धोऽशरीरोऽभवत्, तस्माद् ‘अनङ्ग’ इति ख्यातिं जगाम, देशोऽपि अनङ्गसम्बन्धेन प्रसिद्धिं प्राप। अनन्तरं नदीद्वयमध्यवर्तिनि तस्मिन्नाश्रमे रात्रिं न्यवसन्। तपोबलदृष्ट्या मुनयः तान् ज्ञात्वा अर्घ्यपाद्यादिभिः सत्कारं चक्रुः; सायंसन्ध्या विधिवत् कृता। विश्वामित्रोऽपि कुमारान् धर्म्यैः कथाभिः प्रबोधयन्, नित्यनियमपालनं तीर्थमहिमानं च, कामातिक्रमस्य च नैतिकं फलम् उपदिदेश।
Shlokas
Verse 1
प्रभातायां तु शर्वर्यां विश्वामित्रो महामुनि:।अभ्यभाषत काकुत्स्थौ शयानौ पर्णसंस्तरे।।।।
प्रभातायां शर्वर्यां महामुनिर्विश्वामित्रः पर्णसंस्तरे शयानौ काकुत्स्थौ अभ्यभाषत।
Verse 2
कौसल्या सुप्रजा राम पूर्वा सन्ध्या प्रवर्तते।उत्तिष्ठ नरशार्दूल कर्तव्यं दैवमाह्निकम्।।।।
कौसल्या सुप्रजा राम पूर्वा सन्ध्या प्रवर्तते। उत्तिष्ठ नरशार्दूल कर्तव्यं दैवमाह्निकम्॥
Verse 3
तस्यर्षे: परमोदारं वचश्श्रुत्वा नृपात्मजौ ।स्नात्वा कृतोदकौ वीरौ जेपतु: परमं जपम्।।।।
तस्यर्षेः परमोदारं वचः श्रुत्वा नृपात्मजौ। स्नात्वा कृतोदकौ वीरौ जेपतुḥ परमं जपम्॥
Verse 4
कृताह्निकौ महावीर्यौ विश्वामित्रं तपोधनम्।अभिवाद्याभिसंहृष्टौ गमनायाभितस्थतु:।।।।
कृताह्निकौ महावीर्यौ तौ राजपुत्रौ तपोधनं विश्वामित्रं प्रणम्य, हृष्टमनसौ गमनाय समुत्सुकौ तत्रैव स्थितौ।
Verse 5
तौ प्रयातौ महावीर्यौ दिव्यां त्रिपथगां नदीम्।ददृशाते ततस्तत्र सरय्वास्सङ्गमे शुभे।।।।
तौ महावीर्यौ किञ्चिदग्रे प्रयातौ; ततस्तत्र सरय्वाः शुभे सङ्गमे दिव्यां त्रिपथगां नदीं ददृशाते।
Verse 6
तत्राश्रमपदं पुण्यमृषीणामग्य्रतेजसाम् ।बहुवर्षसहस्राणि तप्यतां परमं तप:।।।।
तत्राग्रतेजसामृषीणां पुण्यमाश्रमपदं ददृशाते; ये बहुवर्षसहस्राणि परमं तपस्तप्यन्ति स्म।
Verse 7
तं दृष्ट्वा परमप्रीतौ राघवौ पुण्यमाश्रमम्।ऊचतुस्तं महात्मानं विश्वामित्रमिदं वच:।।।।
तं पुण्यमाश्रमं दृष्ट्वा राघवौ परमप्रीतौ; तं महात्मानं विश्वामित्रमिदं वचनमूचतुः।
Verse 8
कस्यायमाश्रम: पुण्य: कोन्वस्मिन्वसते पुमान्।भगवन् श्रोतुमिच्छाव: परं कौतूहलं हि नौ।।।।
भगवन्, कस्यायं पुण्य आश्रमः? अस्मिन् को नु वसति पुमान्? श्रोतुमिच्छावः; नौ हि परं कौतूहलम्।
Verse 9
तयोस्तद्वचनं श्रुत्वा प्रहस्य मुनिपुङ्गव:।अब्रवीच्छ्रूयतां राम यस्यायं पूर्व आश्रम:।। ।।
तयोस्तद्वचनं श्रुत्वा प्रहस्य मुनिपुङ्गवः। अब्रवीत्—शृणुतां राम, अयमस्य पूर्वाश्रमः॥
Verse 10
कन्दर्पो मूर्तिमानासीत्काम इत्युच्यते बुधै:।तपस्यन्तमिह स्थाणुं नियमेन समाहितम्।।।।कृतोद्वाहं तु देवेशं गच्छन्तं समरुद्गगणम्।धर्षयामास दुर्मेधा हुङ्कृतश्च महात्मना।।।।
अत्र कन्दर्पो मूर्तिमानासीत्—बुधैः स काम इत्युच्यते। इह नियमेन समाहितं तपस्यन्तं स्थाणुं देवेशं, कृतोद्वाहं समरुद्गगणं गच्छन्तं, दुर्मेधा कामो धर्षयामास; महात्मना च हुङ्कृतम्।
Verse 11
कन्दर्पो मूर्तिमानासीत्काम इत्युच्यते बुधै:।तपस्यन्तमिह स्थाणुं नियमेन समाहितम्।।1.23.10।। कृतोद्वाहं तु देवेशं गच्छन्तं समरुद्गगणम्।धर्षयामास दुर्मेधा हुङ्कृतश्च महात्मना।।1.23.11।।
अत्र कन्दर्पो मूर्तिमानासीत्—बुधैः स काम इत्युच्यते। इह नियमेन समाहितं तपस्यन्तं स्थाणुं देवेशं, कृतोद्वाहं समरुद्गगणं गच्छन्तं, दुर्मेधा कामो धर्षयामास; महात्मना च हुङ्कृतम्।
Verse 12
अवदग्धस्य रौद्रेण चक्षुषा रघुनन्दन।व्यशीर्यन्त शरीरात्स्वात्सर्वगात्राणि दुर्मते:।।।।
रघुनन्दन, तस्य रौद्रेण चक्षुषा अवदग्धस्य दुर्मतेः कामस्य सर्वगात्राणि स्वशरीरात् व्यशीर्यन्त।
Verse 13
तस्य गात्रं हतं तत्र निर्दग्थस्य महात्मना।अशरीर: कृत: काम: क्रोधाद्देवेश्वरेण हि।।।।
तत्र महात्मना देवेश्वरेण क्रोधवशात् कामस्य गात्रं निर्दग्धं, तस्य शरीरं नष्टं च; स हि अशरीरः कृतः।
Verse 14
अनङ्ग इति विख्यातस्तदाप्रभृति राघव।स चाङ्गविषयश्श्रीमान्यत्राङ्गं प्रमुमोच ह।।।।
तदाप्रभृति राघव, स ‘अनङ्ग’ इति विख्यातः; यत्र स श्रीमान् अङ्गं प्रमुमोच, सा देशभूमिर् ‘अङ्गविषय’ इति प्रसिद्धा।
Verse 15
तस्यायमाश्रम: पुण्यस्तस्येमे मुनय: पुरा।शिष्या धर्मपरा नित्यं तेषां पापं न विद्यते।।।।
अयं तस्य पुण्य आश्रमः; इमे च मुनयः पुरा तस्य शिष्याः। ते नित्यं धर्मपराः; तेषां पापं न विद्यते।
Verse 16
इहाद्य रजनीं राम वसेम शुभदर्शन।पुण्ययोस्सरितोर्मध्ये श्वस्तरिष्यामहे वयम्।।।।
राम शुभदर्शन, इह अद्य रजनीं पुण्ययोः सरितोर्मध्ये वसेम; श्वः वयं तरिष्यामः।
Verse 17
अभिगच्छामहे सर्वे शुचय: पुण्यमाश्रमम्।स्नाताश्च कृतजप्याश्च हुतहव्या नरोत्तम।।।।
नरोत्तम, वयं सर्वे शुचयः स्नाताः कृतजप्याः हुतहव्याश्च भूत्वा, पुण्यमाश्रमम् अभिगच्छामः।
Verse 18
तेषां संवदतां तत्र तपोदीर्घेण चक्षुषा।विज्ञाय परमप्रीता मुनयो हर्षमागमन्।।।।
तेषां तत्र संवदतां तपोदीर्घेण चक्षुषा। विज्ञाय परमप्रीता मुनयो हर्षमागमन्॥
Verse 19
अर्घ्यं पाद्यं तथाऽतिथ्यं निवेद्य कुशिकात्मजे।रामलक्ष्मणयो: पश्चादकुर्वन्नतिथिक्रियाम्।।।।
अर्घ्यं पाद्यं तथाऽतिथ्यं निवेद्य कुशिकात्मजे। रामलक्ष्मणयोः पश्चादकुर्वन्नतिथिक्रियाम्॥
Verse 20
सत्कारं समनुप्राप्य कथाभिरभिरञ्जयन्।यथार्हमजपन् सन्ध्यामृषयस्ते समाहिता:।।।।
सत्कारं समनुप्राप्य कथाभिरभिरञ्जयन्। यथार्हमजपन् सन्ध्यामृषयस्ते समाहिताः॥
Verse 21
तत्र वासिभिरानीता मुनिभिस्सुव्रतै: सह।न्यवसन् सुसुखं तत्र कामाश्रमपदे तदा।।।।
तत्र वासिभिरानीता मुनिभिः सुव्रतैः सह। न्यवसन् सुसुखं तत्र कामाश्रमपदे तदा॥
Verse 22
कथाभिरभिरामाभिरभिरामौ नृपात्मजौ।रमयामास धर्मात्मा कौशिको मुनिपुङ्गव:।।।।
कथाभिरभिरामाभिरभिरामौ नृपात्मजौ। रमयामास धर्मात्मा कौशिको मुनिपुङ्गवः॥
Verse 23
तौ महावीर्यौ किञ्चिदग्रे प्रयातौ; ततस्तत्र सरय्वाः शुभे सङ्गमे दिव्यां त्रिपथगां नदीं ददृशाते।
Frequently Asked Questions
The chapter contrasts disciplined ritual conduct (sandhyā, japa, hospitality) with Kāma’s impulsive disrespect toward an ascetic vow; the pivotal action is Kāma’s affront to Śiva during tapas, resulting in immediate moral-ritual consequence.
Upadeśa centers on the governance of desire by dharma: tapas and self-restraint sustain cosmic and social order, while unregulated kāma—especially when it violates sacred boundaries—leads to diminution (the Anaṅga, ‘bodiless,’ condition) and lasting moral memory in place-names and tradition.
The Sarga highlights the Sarayū–Gaṅgā saṅgama, the sacred āśrama complex identified as Kāma’s hermitage, and the tradition that the locality is famed as Aṅgadeśa/Ananga-associated terrain, alongside āśrama customs such as arghya-pādya hospitality and sandhyā observance.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.