Sarga 22
बलातिबलोपदेशः · The Instruction of Bala and Atibala
बालकाण्ड
अस्य सर्गस्य मध्ये राजरक्षणस्य तपोरक्षणे विधिवत् संक्रमणं तथा रामाय मन्त्रविद्यायाः प्रथमं स्पष्टं दानं वर्ण्यते। वसिष्ठस्योपदेशानन्तरं दशरथो लक्ष्मणेन सह रामं समाहूय, माता-पितृभ्यां राजपुरोहितेन च कृतैः स्वस्त्ययनादि-मङ्गलक्रियाभिः समन्वितं, विश्वामित्राय न्यवेदयत्। तस्य प्रस्थानं लोकैः सह देवैः अपि अनुमोदितमिव—परागवर्जिताः मृदवो वायवः, पुष्पवृष्टिः, दिव्यदुन्दुभि-शङ्खनिनादाश्च—इति शुभलक्षणैः सूचितम्। विश्वामित्रः पुरतः प्रययौ, रामलक्ष्मणौ धनुष्मन्तौ तेजस्विनौ पृष्ठतः अन्वगच्छताम्। तौ बहुफणिनाविव नागौ, अथवा शिवमनुगच्छन्तौ स्कन्द-विशाखाविव, इति महोपमानैः स्तुतौ, आध्यात्मिकाधीनया शस्त्रशिक्षया संयतवीर्यौ दर्शितौ। सारय्वाः दक्षिणतीरे अर्धयोजनातिक्रम्य, मुनिः रामं जलं गृहीत्वा आचमनवत् शुद्धिं कर्तुं न्ययोजयत्, ततः ‘बला’ ‘अतिबला’ इति युग्मविद्ये मन्त्ररूपेण उपदिदेश। तयोः फलानि—श्रमानलज्वरादिदुःखानां निवृत्तिः, देहक्षयाभावः, निद्रायामपि प्रमादेऽपि राक्षसैः अनभिभवनीयता, जपेन क्षुत्पिपासानाशश्च—इति रक्षणात्मकं तपोऽनुकूलं च। रामः शुद्धिं कृत्वा ताः विद्याः प्रतिगृह्य, शरदर्क इव अधिकतेजस्वी बभूव। ततः त्रयः सारयूतटे कुशशय्यायां रात्रिं न्यवसन्; मुनिवचनसौम्येन शिष्यसेवाधर्मेण च तेषां विश्रान्तिः समभवत्।
Shlokas
Verse 1
तथा वसिष्ठे ब्रुवति राजा दशरथस्सुतम ।प्रहृष्टवदनो राममाजुहाव सलक्ष्मणम् ॥१॥
एवं वसिष्ठे वदति, राजा दशरथः प्रहृष्टवदनः सुतं रामं सलक्ष्मणम् आहूय समाह्वयत्॥
Verses 2-3
कृतस्वस्त्ययनं मात्रा पित्रा दशरथेन च ।पुरोधसा वसिष्ठेन मङ्गलैरभिमन्त्रितम् ॥२॥स पुत्रं मूर्ध्न्युपाघ्राय राजा दशरथः प्रियम् ।ददौ कुशिकपुत्राय सुप्रीतेनान्तरात्मना ॥३॥
मात्रा पित्रा च दशरथेन कृतस्वस्त्ययनं, पुरोधसा वसिष्ठेन मङ्गलमन्त्रैः अभिमन्त्रितं च। ततः राजा दशरथः प्रियं पुत्रं मूर्ध्नि उपाघ्राय, सुप्रीतेनान्तरात्मना कुशिकपुत्राय (विश्वामित्राय) समर्पयामास।
Verse 4
ततो वायुस्सुखस्पर्शो नीरजस्को ववौ तदा ।विश्वामित्रगतं दृष्ट्वा रामं राजीवलोचनम् ॥४॥
ततो वायुस्सुखस्पर्शो नीरजस्को ववौ तदा। विश्वामित्रगतं दृष्ट्वा रामं राजीवलोचनम्॥
Verse 5
पुष्पवृष्टिर्महत्यासीद्देवदुन्दुभिनिस्वनैः ।शङ्खदुन्दुभिनिर्घोषः प्रयाते तु महात्मनि ॥५॥
पुष्पवृष्टिर्महत्यासीद्देवदुन्दुभिनिस्वनैः। शङ्खदुन्दुभिनिर्घोषः प्रयाते तु महात्मनि॥
Verse 6
विश्वामित्रो ययावग्रे ततो रामो धनुर्धरः ।काकपक्षधरो धन्वी तं च सौमित्रिरन्वगात् ॥६॥
विश्वामित्रो ययावग्रे ततो रामो धनुर्धरः। काकपक्षधरो धन्वी तं च सौमित्रिरन्वगात्॥
Verse 7
कलापिनौ धनुष्पाणी शोभमानौ दिशो दश ।विश्वामित्रं महात्मानं त्रिशीर्षाविव पन्नगौ ॥७॥अनुजग्मतुरक्षुद्रौ पितामहमिवाश्विनौ ।
कलापिनौ धनुष्पाणी भ्रातरौ दिशो दश शोभमानौ, महात्मानं विश्वामित्रं त्रिशीर्षाविव पन्नगावनुजग्मतुः; अक्षुद्रौ पितामहमिवाश्विनौ तमन्वयाताम्।
Verses 8-10
तदा कुशिकपुत्रं तु धनुष्पाणी स्वलङ्कृतौ ॥८॥बद्धगोधाङ्गुलित्राणौ खड्गवन्तौ महाद्युती ।कुमारौ चारुवपुषौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ॥९॥अनुयातौ श्रिया दीप्तौ शोभयेतामनिन्दितौ ।स्थाणुं देवमिवाचिन्त्यं कुमाराविव पावकी ॥१०॥
तदा कुशिकपुत्रं विश्वामित्रं धनुष्पाणी स्वलङ्कृतौ, बद्धगोधाङ्गुलित्राणौ खड्गवन्तौ महाद्युती; चारुवपुषौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ श्रिया दीप्तावनिन्दितौ तमनुयातौ। स्थाणुं देवमिवाचिन्त्यं पावकीकुमाराविव शोभयेताम्।
Verse 11
अध्यर्धयोजनं गत्वा सरय्वा दक्षिणे तटे ।रामेति मधुरां वाणीं विश्वामित्रोऽभ्यभाषत ॥११॥
अध्यर्धयोजनं गत्वा सरय्वाः दक्षिणे तटे, विश्वामित्रो रामेति मधुरां वाणीम् अभ्यभाषत॥
Verse 12
गृहाण वत्स सलिलं मा भूत्कालस्य पर्ययः ।मन्त्रग्रामं गृहाण त्वं बलामतिबलां तथा ॥१२॥
गृहाण वत्स सलिलं, मा भूत् कालस्य पर्ययः। मन्त्रग्रामं गृहाण त्वं, बलामतिबलां तथा॥
Verse 13
न श्रमो न ज्वरो वा ते न रूपस्य विपर्ययः ।न च सुप्तं प्रमत्तं वा धर्षयिष्यन्ति नैऱृताः ॥१३॥
न ते श्रमो भविष्यति न ज्वरो वा, न च रूपस्य कश्चिद् विपर्ययः। सुप्तं प्रमत्तं वा त्वां नैरृताः कदाचन न धर्षयितुं शक्नुवन्ति॥
Verse 14
न बाह्वोस्सदृशो वीर्ये पृथिव्यामस्ति कश्चन ।त्रिषु लोकेषु वै राम न भवेत्सदृशस्तव ॥१४॥
हे राम! पृथिव्यां बाहुवीर्ये तव सदृशः कश्चन नास्ति; त्रिषु लोकेष्वपि तव तुल्यो न भवेत्॥
Verse 15
न सौभाग्ये न दाक्षिण्ये न ज्ञाने बुद्धिनिश्चये ।नोत्तरे प्रतिवक्तव्ये समो लोके तवाऽनघ ॥१५॥
हे अनघ! न सौभाग्ये न दाक्षिण्ये न ज्ञाने बुद्धिनिश्चये, न चोत्तरे प्रतिवक्तव्ये लोके तव समोऽस्ति॥
Verse 16
एतद्विद्याद्वये लब्धे भविता नास्ति ते समः ।बलात्वतिबला चैव सर्वज्ञानस्य मातरौ ॥१६॥
एतद् विद्याद्वयं लब्धे ते समो नास्ति न वर्तमानो न भविष्यति। बला चातिबला चैव सर्वज्ञानस्य मातरौ॥
Verse 17
क्षुत्पिपासे न ते राम भविष्येते नरोत्तम ।बलामतिबलां चैव पठतः पथि राघव ॥१७॥
हे राम नरोत्तम राघव! पथि बलामतिबलां पठतः ते क्षुत्पिपासे न भविष्येताम्॥
Verse 18
विद्याद्वयमधीयाने यशश्चाप्यतुलं त्वयि ।पितामहसुते ह्येते विद्ये तेजस्समन्विते ॥१८॥प्रदातुं तव काकुत्स्थ सदृशस्त्वं हि धार्मिक ।
विद्याद्वयमधीयानस्य तव यशोऽतुलं भविष्यति। पितामहस्य (ब्रह्मणः) सुते इमे विद्ये तेजसा समन्विते इति श्रूयते। हे काकुत्स्थ, त्वं धर्मात्मा, ताभ्यां विद्याभ्यां प्रतिग्रहीतुं सर्वथा योग्यः।
Verse 19
कामं बहुगुणास्सर्वे त्वय्येते नात्र संशयः ।तपसा सम्भृते चैते बहुरूपे भविष्यतः ॥१९॥
कामं बहवो गुणाः सर्वे त्वय्येव सन्ति—नात्र संशयः। तपसा सम्यक् सम्भृते इमे विद्ये बहुरूपेण प्रकाशिष्येते।
Verse 20
ततो रामो जलं स्पृष्ट्वा प्रहृष्टवदनश्शुचिः ।प्रतिजग्राह ते विद्ये महर्षेर्भावितात्मनः ॥२०॥
ततः रामो जलं स्पृष्ट्वा शुचिर्भूत्वा प्रहृष्टवदनः, भावितात्मनः महर्षेः ताभ्यां विद्याभ्यां प्रतिजग्राह।
Verses 21-22
विद्यासमुदितो रामश्शुशुभे भूरिविक्रमः ।सहस्ररश्मिर्भगवान् शरदीव दिवाकरः ॥२१॥गुरुकार्याणि सर्वाणि नियुज्य कुशिकात्मजे ।ऊषुस्तां रजनीं तत्र सरय्वां सुसुखं त्रयः ॥२२॥
विद्यासमुदितो रामो भूरिविक्रमः शुशुभे, शरदि सहस्ररश्मिर्भगवान् दिवाकर इव। कुशिकात्मजे गुरुकार्याणि सर्वाणि नियुज्य, ते त्रयः सरय्वास्तीरे तां रजनीं सुसुखम् ऊषुः।
Verse 23
दशरथनृपसूनुसत्तमाभ्यां तृणशयनेऽनुचिते सहोषिताभ्याम् ।कुशिकसुतवचोऽनुलालिताभ्यां सुखमिव सा विबभौ विभावरी च ॥२३॥
दशरथनृपसूनुसत्तमाभ्यां तृणशयनेऽनुचिते सहोषिताभ्याम्। कुशिकसुतवचोऽनुलालिताभ्यां सुखमिव सा विबभौ विभावरी च॥
Frequently Asked Questions
The pivotal action is Daśaratha’s consent to place his young heir under Viśvāmitra’s ascetic guardianship—an ethics-of-duty decision where royal attachment yields to a higher protective obligation toward sages and social order.
Knowledge is transmitted through ritual purity, timely obedience, and guru-sevā: Bala and Atibala exemplify mantra as disciplined power that preserves bodily steadiness and moral agency, enabling dharmic action without exhaustion, fear, or distraction.
The Sarayū River’s southern bank functions as a liminal training-space where courtly life transitions into forest-ascetic praxis; the svastyayana farewell rite and water-taking gesture mark the cultural protocols of departure and initiation.
Ask anything about Sarga 22 of the Valmiki Ramayana
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
