Sarga 61
शुनःशेफविक्रयः — The Sale of Śunaḥśepa for the Sacrifice
बालकाण्ड
अस्मिन् सर्गे तपोवन-परिवर्तनं राजयज्ञ-संकटं च समन्वितं दृश्यते। वनस्थ-मुनयः अन्यत्र गच्छन्त इति दृष्ट्वा विश्वामित्रः दक्षिणदिशि विघ्नकरं देशं परिहरन् सर्वान् पश्चिमदिशि विस्तीर्णे पुष्करे नयति, तत्र तीव्रतपसे योग्यं परमं तपोवनं निश्चित्य निवसति। अथ अयोध्याधिपः अम्बरीषः यज्ञमारभते; किन्तु इन्द्रः नियोजितं पशुं अपहरति, तेन यज्ञस्य सिद्धिः संदेहं गच्छति। ऋत्विजः तद् राजदोषजन्यं मन्वानः शीघ्रं प्रतिस्थापनं—पशुं वा नरं वा—आनयितुमादेशयन्ति। अम्बरीषः बहुधा देशान् पर्यटन् बहुगवां मूल्यं प्रदाय प्रतिस्थापनं मृगयते, अन्ते भृगुतुण्डे ब्रह्मर्षिं ऋचीकं कुटुम्बसहितं ददर्श। स राजा यज्ञार्थं पुत्रं क्रेतुं याचते; ऋचीकः ज्येष्ठं न विक्रेतुमिच्छति, माता च कनिष्ठं शुनकं न दातुमिच्छति। तयोः पक्षपातं ज्ञात्वा मध्यमः शुनःशेफः स्वयमेवात्मानं समर्पयति; अम्बरीषः शतसहस्रगवां मूल्येन तं क्रीत्वा शीघ्रं प्रयाति—व्रतबद्धयज्ञस्य कठोरता, कुटुम्बासक्तिः, यज्ञनियमजनितो नैतिकदाबश्च इति भावान् प्रकाशयन्।
Shlokas
Verse 1
विश्वामित्रो महात्माथ प्रस्थितान् प्रेक्ष्य तानृषीन्।अब्रवीन्नरशार्दूलस्सर्वांस्तान्वनवासिन:।।।।
अथ महात्मा विश्वामित्रः प्रस्थितान् तान् वनवासिनो मुनीन् प्रेक्ष्य, नरशार्दूलं रामं सम्बोध्य सर्वान् तान् अब्रवीत्॥
Verse 2
महान्विघ्न: प्रवृत्तोऽयं दक्षिणामास्थितो दिशम्।दिशमन्यां प्रपत्स्यामस्तत्र तप्स्यामहे तप:।।1.61.2।।
महान् विघ्नोऽयं दक्षिणां दिशमास्थाय प्रवृत्तः। अतः अन्यां दिशं गमिष्यामः; तत्र तपोऽनुष्ठास्यामहे॥
Verse 3
पश्चिमायां विशालायां पुष्करेषु महात्मन:।सुखं तपश्चरिष्याम: परं तद्धि तपोवनम्।।।।
पश्चिमायां विशालायां पुष्करेषु महात्मनः। सुखेन तपश्चरिष्यामः; तत् हि परं तपोवनम्॥
Verse 4
एवमुक्त्वा महातेजा: पुष्करेषु महामुनि:।तप उग्रं दुराधर्षं तेपे मूलफलाशन:।।।।
एवमुक्त्वा महातेजाः पुष्करेषु महामुनिः। मूलफलाशनः सन् उग्रं दुराधर्षं तपः तेपे॥
Verse 5
एतस्मिन्नेव काले तु अयोध्याधिपतिर्नृप:।अम्बरीष इति ख्यातो यष्टुं समुपचक्रमे।।।।
एतस्मिन्नेव काले अयोध्याधिपतिर्नृपोऽम्बरीष इति ख्यातो यष्टुं यज्ञकर्म समुपचक्रमे॥
Verse 6
तस्य वै यजमानस्य पशुमिन्द्रो जहार ह।प्रणष्टे तु पशौ विप्रो राजानमिदमब्रवीत्।।।।
तस्य यजमानस्य पशुमिन्द्रो जहार; पशौ प्रणष्टे तु विप्रः राजानमिदं वचनमब्रवीत्॥
Verse 7
पशुरद्य हृतो राजन् प्रणष्टस्तव दुर्नयात् ।अरक्षितारं राजानं घ्नन्ति दोषा नरेश्वर ।।।।
राजन्, अद्य पशुः हृतः; तव दुर्नयात् सः प्रणष्टोऽनुपलब्धः। नरेश्वर, अरक्षितारं राजानं दोषाः प्रहन्ति विनाशयन्ति च॥
Verse 8
प्रायश्चित्तं महद्ध्येतन्नरं वा पुरुषर्षभ ।आनयस्व पशुं शीघ्रं यावत्कर्म प्रवर्तते।।।।
पुरुषर्षभ, एतत् महत् प्रायश्चित्तं ध्येयम्। कर्म प्रवर्तते यावत्, तावत् शीघ्रं पशुं नरं वा आनयस्व॥
Verse 9
उपाध्यायवचश्श्रुत्वा स राजा पुरुषर्षभ।अन्वियेष महाबुद्धि: पशुं गोभिस्सहस्रश:।।।।
उपाध्यायवचः श्रुत्वा स राजा महाबुद्धिः पुरुषर्षभः। गोभिः सहस्रशः दत्त्वा पशुम् अन्वियेष॥
Verse 10
देशान् जनपदांस्तां स्तान्नगराणि वनानि च।आश्रमाणि च पुण्यानि मार्गमाणो महीपति: ।।।।स पुत्रसहितं तात सभार्यं रघुनन्दन ।भृगुतुंदे समासीनमृचीकं सन्ददर्श ह।।।।
देशान् जनपदान् तांश्च नगराणि वनानि च, पुण्यान्याश्रमांश्च मार्गमाणो महीपतिः। स तात रघुनन्दन, पुत्रसहितं सभार्यं च, भृगुतुण्डे समासीनम् ऋचीकं ददर्श ह॥
Verse 11
देशान् जनपदांस्तां स्तान्नगराणि वनानि च।आश्रमाणि च पुण्यानि मार्गमाणो महीपति: ।।1.61.10।। स पुत्रसहितं तात सभार्यं रघुनन्दन ।भृगुतुंदे समासीनमृचीकं सन्ददर्श ह।।1.61.11।।
देशान् जनपदान् तांश्च नगराणि वनानि च, पुण्यान्याश्रमांश्च मार्गमाणो महीपतिः। स तात रघुनन्दन, पुत्रसहितं सभार्यं च, भृगुतुण्डे समासीनम् ऋचीकं ददर्श ह॥
Verse 12
तमुवाच महातेजा: प्रणम्याभिप्रसाद्य च।ब्रह्मर्षिं तपसा दीप्तं राजर्षिरमितप्रभ:।।।।पृष्ट्वा सर्वत्र कुशलमृचीकं तमिदं वच:।
तं महातेजा राजर्षिरमितप्रभः प्रणम्याभिप्रसाद्य च, तपसा दीप्तं ब्रह्मर्षिम् ऋचीकं सर्वत्र कुशलं पृष्ट्वा, इदं वचः उवाच॥
Verse 13
गवां शतसहस्रेण विक्रीणीषे सुतं यदि।।।।पशोरर्थे महाभाग कृतकृत्योऽस्मि भार्गव।
गवां शतसहस्रेण यदि सुतं विक्रीणीषे, महाभाग भार्गव, पशोरर्थे; तदा अहं कृतकृत्योऽस्मि॥
Verse 14
सर्वे परिसृता देशा याज्ञीयं न लभे पशुम्।।।।दातुमर्हसि मूल्येन सुतमेकमितो मम।4
सर्वेषु देशेषु परिसृतोऽहं, याज्ञीयं पशुं नाधिगच्छामि। अतः मूल्येन मम कृते तव पुत्रेषु एकं सुतं दातुमर्हसि॥
Verse 15
एवमुक्तो महातेजा ऋचीकस्त्वब्रवीद्वच:।।।।नाहं ज्येष्ठं नरश्रेष्ठ विक्रीणीयां कथञ्चन।
एवमुक्तो महातेजा ऋचीकः प्रत्युवाच ह। ‘नरश्रेष्ठ, ज्येष्ठं पुत्रं कथञ्चन न विक्रीणीयाम्’ इति॥
Verse 16
ऋचीकस्य वचश्श्रुत्वा तेषां माता महात्मनाम्।।।।उवाच नरशार्दूलमम्बरीषं तपस्विनी।
ऋचीकस्य वचः श्रुत्वा तेषां महात्मनां माता तपस्विनी। नरशार्दूलम् अम्बरीषं प्रति वाक्यमुवाच॥
Verse 17
अविक्रेयं सुतं ज्येष्ठं भगवानाह भार्गव:।।।।ममापि दयितं विद्धि कनिष्ठं शुनकं नृप।तस्मात्कनीयसं पुत्रं न दास्ये तव पार्थिव ।।।।
अविक्रेयं सुतं ज्येष्ठं भगवानाह भार्गवः। ममापि दयितं विद्धि कनिष्ठं शुनकं नृप। तस्मात्कनीयसं पुत्रं न दास्ये तव पार्थिव॥
Verse 18
अविक्रेयं सुतं ज्येष्ठं भगवानाह भार्गव:।।1.61.17।।ममापि दयितं विद्धि कनिष्ठं शुनकं नृप।तस्मात्कनीयसं पुत्रं न दास्ये तव पार्थिव ।।1.61.18।।
अविक्रेयं सुतं ज्येष्ठं भगवानाह भार्गवः। ममापि दयितं विद्धि कनिष्ठं शुनकं नृप। तस्मात्कनीयसं पुत्रं न दास्ये तव पार्थिव॥
Verse 19
प्रायेण हि नरश्रेष्ठ ज्येष्ठा: पितृषु वल्लभा:।मातृ़णां तु कनीयांसस्तस्माद्रक्षे कनीयसम् ।।।।
प्रायेण हि नरश्रेष्ठ ज्येष्ठाः पितृषु वल्लभाः। मातॄणां तु कनीयांसस्तस्माद्रक्षे कनीयसम्॥
Verse 20
उक्तवाक्ये मुनौ तस्मिन् मुनिपत्न्यां तथैव च।शुनश्शेफस्स्वयं राम मध्यमो वाक्यमब्रवीत्।।।।
उक्तवाक्ये मुनौ तस्मिन् मुनिपत्न्यां तथैव च। शुनश्शेफः स्वयं राम मध्यमो वाक्यमब्रवीत्॥
Verse 21
पिता ज्येष्ठमविक्रेयं माता चाह कनीयसम्।विक्रीतं मध्यमं मन्ये राजन् पुत्रं नयस्व माम्।।।।
पिता मे ज्येष्ठं पुत्रं न विक्रयणीयमिति ब्रवीति; माता च कनीयसं न त्याज्यमिति वदति। अतः, राजन्, मध्यमं पुत्रं विक्रीतमिव मन्ये—मां पुत्रत्वेन नयस्व॥
Verse 22
गवां शतसहस्रेण शुनश्शेफं नरेश्वर:।गृहीत्वा परमप्रीतो जगाम रघुनन्दन ।।।।
गवां शतसहस्रेण शुनश्शेफं नरेश्वरः गृहीत्वा परमप्रीतः, हे रघुनन्दन, स ततो जगाम॥
Verse 23
अम्बरीषस्तु राजर्षी रथमारोप्य सत्वर:।शुनश्शेफं महातेजा जगामाशु महायशा:।।।।
अम्बरीषस्तु राजर्षिर्महातेजा महायशाः शुनश्शेफं रथमारोप्य सत्वरमाशु जगाम॥
Frequently Asked Questions
A ritual emergency forces a substitution for a missing sacrificial animal, culminating in the morally fraught act of purchasing a human (Śunaḥśepa) as yajña-victim—testing the boundaries between ritual necessity, royal duty, and human dignity.
The sarga highlights how dharma can become complex when multiple obligations collide: a king’s duty to complete vowed rites, a family’s protective attachments, and an individual’s agency. It implicitly warns that ritual goals, if pursued without ethical discernment, generate suffering and coercive structures.
Puṣkara is presented as a premier western tapovana for austerities, while Bhṛgutunda serves as the Bhārgava-associated mountain-hermitage where Ṛcīka’s family resides; culturally, the yajña framework and cattle-as-wealth economy structure the episode’s transactions.
Ask anything about Sarga 61 of the Valmiki Ramayana
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free Google sign-in keeps your chat saved across web and the app.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.