Sarga 54
शबलाहरणम् — The Attempted Seizure of Sabalā (Kāmadhenu) and the Triumph of Brahmic Power
बालकाण्ड
अस्मिन् सर्गे क्षात्रबलस्य ब्रह्मबलस्य च न्याय्याध्यात्मिकः संघर्षः प्रदर्श्यते। वसिष्ठो यदा कामधेनुं शबलां (सबलां) दातुं नाङ्गीकरोति, तदा विश्वामित्रः राजबलात् तामाकृष्य नेतुमुद्यतः। शबला दुःखिता ‘किं मां त्यक्तवान् गुरुः?’ इति चिन्तयित्वा राजसेवकैः बद्धा सती तेषां बन्धनं छित्त्वा वसिष्ठमेव शरणं याचते। वसिष्ठः तां न त्यक्तवानिति स्पष्टीकरोति; राज्ञा तु बलात् हरणं क्रियते इति वदन्, विश्वामित्रस्य राज्यम् अक्षौहिणीबलं च लौकिकमहत्त्वेन स्वीकरोति, परं ततोऽपि परं ब्रह्मबलं सूचयति। शबला तत्त्वतः प्रतिपादयति—ब्राह्मणबलं क्षत्रियबलात् श्रेष्ठं, दैवं चापरिमेयम् इति। वसिष्ठस्य आज्ञया सा स्वहुम्भाशब्दात् पप्लवान् जनयति, ये विश्वामित्रस्य सेनां विद्रावयन्ति; तेषु निहतेषु शका यवनैः सहोत्पन्नाः शेषं बलं दहन्ति। विश्वामित्रोऽपि अस्त्राणि प्रक्षिप्य तान् निर्मितसैन्यान् विक्षिपति। एवं राजबलं, अद्भुतसृष्टिबलं, मन्त्रास्त्रबलं चेति शक्तिस्तराणि निरूप्य, विश्वामित्रस्य ब्रह्मर्षित्वप्राप्त्यर्थं दृढसंकल्पोऽभिवर्ध्यते।
Shlokas
Verse 1
कामधेनुं वसिष्ठोऽपि यदा न त्यज्यते मुनि:।तदास्य शबलां राम विश्वामित्रोऽन्वकर्षत।।।।
राम, यदा मुनिः वसिष्ठः कामधेनुं न त्यक्तुम् ऐच्छत्, तदा विश्वामित्रः शबलां बलात् अन्वकर्षत्॥
Verse 2
नीयमाना तु शबला राम राज्ञा महात्मना।दु:खिता चिन्तयामास रुदन्ती शोककर्शिता।।।।
राम, महात्मना राज्ञा नीयमाना शबला दुःखिता। शोककर्शिता रुदन्ती स्वान्ते चिन्तयामास॥
Verse 3
परित्यक्ता वसिष्ठेन किमहं सुमहात्मना।याहं राजभटैर्दीना ह्रियेय भृशदु:खिता।।।।
वसिष्ठेन सुमहात्मना परित्यक्ता किमहं, या राजभटैर्दीना भृशदुःखिता ह्रियेयम्?
Verse 4
किं मयाऽपकृतं तस्य महर्षेर्भावितात्मन:।यन्मामनागसं भक्तामिष्टां त्यजति धार्मिक:।।।।
किं मयाऽपकृतं तस्य भावितात्मनो महर्षेः, यन्मामनागसं भक्तामिष्टां च धार्मिकस्त्यजति?
Verse 5
इति सा चिन्तयित्वा तु विनिश्श्वस्य पुन:पुन:।निर्धूय तांस्तदा भृत्यान् शतशश्शत्रुसूदन ।जगामानिलवेगेन पादमूलं महात्मन:।।।।
इति सा चिन्तयित्वा तु विनिश्श्वस्य पुनःपुनः। निर्धूय तांस्तदा भृत्यान् शतशः शत्रुसूदन। जगामानिलवेगेन पादमूलं महात्मनः॥
Verse 6
शबला सा रुदन्ती च क्रोशन्ती चेदमब्रवीत्।वसिष्ठस्याग्रतस्स्थित्वा मेघदुन्दुभिराविणी।।।।
शबला सा रुदन्ती च क्रोशन्ती चेदमब्रवीत्। वसिष्ठस्याग्रतस्स्थित्वा मेघदुन्दुभिराविणी॥
Verse 7
भगवन् किं परित्यक्ता त्वयाऽहं ब्रह्मणस्सुत।यस्माद्राजभृता मां हि नयन्ते त्वत्सकाशत:।।।।
भगवन् किं परित्यक्ता त्वयाऽहं ब्रह्मणस्सुत। यस्माद्राजभृता मां हि नयन्ते त्वत्सकाशतः॥
Verse 8
एवमुक्तस्तु ब्रह्मर्षिरिदं वचनमब्रवीत्।शोकसन्तप्तहृदयां स्वसारमिव दु:खिताम्।।।।
एवमुक्तस्तु ब्रह्मर्षिरिदं वचनमब्रवीत्। शोकसन्तप्तहृदयं स्वसारमिव दुःखिताम्॥
Verse 9
न त्वां त्यजामि शबले नापि मेऽपकृतं त्वया।एष त्वां नयते राजा बलोन्मत्तो महाबल:।।।।
न त्वां त्यजामि शबले नापि मेऽपकृतं त्वया। एष त्वां नयते राजा बलोन्मत्तो महाबलः॥
Verse 10
न हि तुल्यं बलं मह्यं राजा त्वद्य विशेषत:।बली राजा क्षत्रियश्च पृथिव्या: पतिरेव च।।।।
राज्ञः बलं मम तुल्यं नास्ति, अद्य तु विशेषतः। राजा बली, क्षत्रियश्च, पृथिव्याः पतिः एव च॥
Verse 11
इयमक्षौहिणी पूर्णा सवाजिरथसङ्कुला।हस्तिध्वजसमाकीर्णा तेनासौ बलवत्तर:।।।।
इयं पूर्णा अक्षौहिणी सवाजिरथसङ्कुला। हस्तिध्वजसमाकीर्णा; तेनासौ बलवत्तरः॥
Verse 12
एवमुक्ता वसिष्ठेन प्रत्युवाच विनीतवत्।वचनं वचनज्ञा सा ब्रह्मर्षिममितप्रभम्।।।।
एवमुक्ता वसिष्ठेन सा वचनज्ञा विनीतवत्। प्रत्युवाच ब्रह्मर्षिं तममितप्रभं महातेजसम्॥
Verse 13
न बलं क्षत्रियस्याहुर्ब्राह्मणो बलवत्तर:।ब्रह्मन् ब्रह्मबलं दिव्यं क्षत्रात्तु बलवत्तरम्।।।।
न क्षत्रियस्य बलं श्रेष्ठमिति लोके प्रकीर्तितम्। ब्राह्मणो बलवत्तरः; ब्रह्मन् ब्रह्मबलं दिव्यं क्षात्रबलात् परं मतम्॥
Verse 14
अप्रमेयबलं तुभ्यं न त्वया बलवत्तर:।विश्वामित्रो महावीर्यस्तेज स्तव दुरासदम्।।।।
अप्रमेयं तव बलं न त्वया बलवत्तरः। विश्वामित्रो महावीर्यस्तेजस्तव दुरासदम्॥
Verse 15
नियुङ्क्ष्व मां महाभाग त्वद्ब्रह्मबलसम्भृताम्।तस्य दर्पबलं यत्तन्नाशयामि दुरात्मन:।।।।
नियुङ्क्ष्व मां महाभाग त्वद्ब्रह्मबलसम्भृताम्। तस्य दर्पबलं यत्तन्नाशयामि दुरात्मनः॥
Verse 16
इत्युक्तस्तु तया राम वसिष्ठ स्सुमहायशा:।सृजस्वेति तदोवाच बलं परबलार्दनम्।।।।
इत्युक्तस्तु तया राम वसिष्ठः सुमहायशाः। सृजस्वेति तदोवाच बलं परबलार्दनम्॥
Verse 17
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा सुरभिस्साऽसृजत्तदा।।।।तस्या हुम्भारवोत्सृष्टा: पप्लवाश्शतशो नृप।नाशयन्ति बलं सर्वं विश्वामित्रस्य पश्यत:।।।।
तस्य वचनं श्रुत्वा सुरभिः (शबला) तदा सेनामसृजत्। तस्या हुम्भारवोत्थिताः पप्लवाः शतशो नृप, विश्वामित्रस्य पश्यतः सर्वं बलं नाशयामासुः॥
Verse 18
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा सुरभिस्साऽसृजत्तदा।।1.54.17।।तस्या हुम्भारवोत्सृष्टा: पप्लवाश्शतशो नृप। नाशयन्ति बलं सर्वं विश्वामित्रस्य पश्यत:।।1.54.18।।
वसिष्ठवचनं श्रुत्वा सुरभिः शबला तदा पप्लवान् शतशः हुम्भारवात् ससर्ज। ते विश्वामित्रस्य पश्यतः सर्वं सैन्यं विनाशयामासुः॥
Verse 19
बलं भग्नं ततो दृष्ट्वा रथेनाक्रम्य कौशिक:।स राजा परमक्रुद्धो रोषविस्फारितेक्षण:।पप्लवान्नाशयामास शस्त्रैरुच्चावचैरपि।।।।
बलं भग्नं ततो दृष्ट्वा कौशिकः रथेनाक्रम्य। स राजा परमक्रुद्धो रोषविस्फारितेक्षणः, शस्त्रैरुच्चावचैरपि पप्लवान् नाशयामास॥
Verse 20
विश्वामित्रार्दितान् दृष्ट्वा पप्लवाञ्छतशस्तदा।भूय एवासृजत्कोपाच्छकान् यवनमिश्रितान्।।।।
विश्वामित्रार्दितान् दृष्ट्वा पप्लवान् शतशस्तदा। कोपाद् भूय एव शकाान् यवनमिश्रितान् असृजत्॥
Verse 21
तैरासीत् संवृता भूमि श्शकैर्यवनमिश्रितै:।प्रभावद्भिर्महावीर्यैर्हेमकिञ्जल्कसन्निभै:।।।।
तैः श्शकैर्यवनैश्च मिश्रितैः प्रभावद्भिर्महावीर्यैर्हेमकिञ्जल्कसन्निभैः सर्वा भूमिः संवृता बभूव।
Verse 22
दीर्घासिपट्टिशधरैःमवर्णाम्बरावृतै:।निर्दग्धं तद्बलं सर्वं प्रदीप्तैरिव पावकै:।।।।
दीर्घासिपट्टिशधरैर्हेमवर्णाम्बरावृतैः तद्बलं सर्वं प्रदीप्तैरिव पावकैर्निर्दग्धम्।
Verse 23
ततोऽस्त्राणि महातेजा विश्वामित्रो मुमोच ह।तैस्तैर्यवनकाम्भोजा: पप्लवाश्चाकुलीकृता:।।।।
ततो महातेजा विश्वामित्रोऽस्त्राणि मुमोच; तैर्नानास्त्रैः यवनकांभोजाः पप्लवाश्च व्याकुलीकृताः।
Frequently Asked Questions
The pivotal action is Viśvāmitra’s coercive seizure of Sabalā despite Vasiṣṭha’s refusal, raising a dharma-conflict between royal force (legitimized by power and possession) and the inviolability of the āśrama’s sacred economy and consent-based stewardship.
The sarga teaches a hierarchy of power: kṣatriya strength may dominate materially (army, sovereignty), but brahma-bala—rooted in tapas, mantra, and dharmic authority—is portrayed as divya and ultimately superior; pride-driven governance collapses before disciplined spiritual potency.
Rather than a named tīrtha or city, the chapter highlights cultural institutions: the ṛṣi-āśrama as a protected domain, the akṣauhiṇī as a classical military unit, and the ethnocultural references (Śakas, Yavanas, Kāmbojas) used to map the created forces within an epic-era imagination of frontier peoples.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.