Sarga 45
विशालानगरीप्रवेशः — Entry toward Viśālā and the Indra–Kṣīrodamathana Legend
बालकाण्ड
अथ पञ्चचत्वारिंशे सर्गे विश्वामित्रस्य पूर्वकथाश्रवणेन (विशेषतः गङ्गावतरणवृत्तेन) विस्मितो रामः रात्रिं तदनुस्मरणपरायणः समतीत्य प्रभाते विनयेन मुनिमुपसृत्य निवेदयति—ध्यानरसात् सा रात्रिः क्षणमिव व्यतीता इति। ततः सर्वे पुण्यर्षिसम्बद्धेन नौकया त्रिपथगा गङ्गां तीर्त्वा उत्तरतीरं प्राप्य तपस्विगणान् पूजयन्ति, दिव्यसदृशीं विशालानगरीं च पश्यन्ति। तदा रामः कृताञ्जलिः विशालायाः राजवंशं नगरोत्पत्तिं च पृच्छति। विश्वामित्रोऽपि शक्रप्रधानां पुराकथां प्रवर्तयति—देवदानवपुत्रैः अमृतलाभाय क्षीरोदस्य मन्थननिश्चयः, मन्दरस्य मन्थनदण्डत्वं वासुकिनागस्य रज्जुत्वं च। मन्थनाद् उत्पन्नं हालाहलं विषं दृष्ट्वा देवैः रुद्रशङ्करं शरणं गतम्; हरिणा उपदेशितः शिवो विषं जग्राह, विष्णुश्च कूर्मरूपेण मन्दरं धारयामास। अनन्तरं धन्वन्तरिः, अप्सरसः, वारुणी, उच्चैःश्रवाः, कौस्तुभमणिः, अन्ते च अमृतं समुत्पन्नम्। ततः देवासुरयोर्युद्धे विष्णोः मोहिनीरूपप्रयोगेन देवाः अमृतं प्राप्य शक्रः स्वराज्यं दृढीकृतवान्। एवं गङ्गातीरे विशालाप्रवेशः पुरावृत्तेन सह संयोज्य, प्रश्नोत्तररूपेण धर्मोपदेशपरं कथनं सर्गे प्रतिपाद्यते।
Shlokas
Verse 1
विश्वामित्रवचश्श्रुत्वा राघव स्सहलक्ष्मण:।विस्मयं परमं गत्वा विश्वामित्रमथाब्रवीत्।।।।
तथैव तात, लोकेऽप्रतिमतेजसा अंशुमता गङ्गाम् आनेतुं प्रार्थयता अपि प्रतिज्ञा नापवर्जिता॥
Verse 2
अत्यद्भुतमिदं ब्रह्मन् कथितं परमं त्वया।गङ्गावतरणं पुण्यं सागरस्यापि पूरणम्।।।।
अत्यद्भुतमिदं ब्रह्मन्, कथितं परमं त्वया; गङ्गावतरणं पुण्यं, सागरस्यापि पूरणम्।
Verse 3
तस्य सा शर्वरी सर्वा सह सौमित्रिणा तदा।जगाम चिन्तयानस्य विश्वामित्रकथां शुभाम् ।।।।
तदा रामः सौमित्रिसहितः सर्वां शर्वरीं शुभां विश्वामित्रकथां चिन्तयन् जगाम॥
Verse 4
तत: प्रभाते विमले विश्वामित्रं महामुनिम्।उवाच राघवो वाक्यं कृताह्निकमरिन्दम:।।।।
ततः विमले प्रभाते, कृताह्निकं महामुनिं विश्वामित्रं प्रति, अरिन्दमः राघवः वाक्यम् उवाच।
Verse 5
गता भगवती रात्रिश्श्रोतव्यं परमं श्रुतम्।क्षणभूतेव नौ रात्रि स्सम्वृत्तेयं महातप:।।।।इमां चिन्तयतस्सर्वां निखिलेन कथां तव।
महातपः, भगवती रात्रिः गता; परमं श्रुतं श्रोतव्यं च श्रुतम्। तव निखिलां कथां चिन्तयतोर्नौ एषा रात्रिः क्षणभूतेव सम्वृत्ता।
Verse 6
तराम सरितां श्रेष्ठां पुण्यां त्रिपथगां नदीम्।।।।नौरेषा हि सुखास्तीर्णा ऋषीणां पुण्यकर्मणाम्।भगवन्तमिह प्राप्तं ज्ञात्वा त्वरितमागता।।।।
तराम वयं सरितां श्रेष्ठां पुण्यां त्रिपथगां गङ्गाम्। एषा नौः ऋषीणां पुण्यकर्मणां सुखास्तीर्णा; भगवन्तमिह प्राप्तं ज्ञात्वा त्वरितमागता॥
Verse 7
तराम सरितां श्रेष्ठां पुण्यां त्रिपथगां नदीम्।।1.45.6।।नौरेषा हि सुखास्तीर्णा ऋषीणां पुण्यकर्मणाम्।भगवन्तमिह प्राप्तं ज्ञात्वा त्वरितमागता।।1.45.7।।
तराम वयं सरितां श्रेष्ठां पुण्यां त्रिपथगां गङ्गाम्। एषा नौः ऋषीणां पुण्यकर्मणां सुखास्तीर्णा; भगवन्तमिह प्राप्तं ज्ञात्वा त्वरितमागता॥
Verse 8
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा राघवस्य महात्मन:।सन्तारं कारयामास सर्षिसङ्घ स्सराघव:।।।।
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा महात्मनः राघवस्य, विश्वामित्रः सर्षिसङ्घः सराघवः सन्तारं कारयामास॥
Verse 9
उत्तरं तीरमासाद्य सम्पूज्यर्षिगणं तदा।गङ्गाकूले निविष्टास्ते विशालां ददृशु: पुरीम्।।।।
उत्तरं तीरमासाद्य तदा ऋषिगणं सम्पूज्य, गङ्गाकूले निविष्टास्ते विशालां पुरीं ददृशुः॥
Verse 10
ततो मुनिवरस्तूर्णं जगाम सह राघव: ।विशालां नगरीं रम्यां दिव्यां स्वर्गोपमां तदा।।।।
ततः मुनिवरः विश्वामित्रः सह राघवः तूर्णं जगाम तदा। विशालां नगरीं रम्यां दिव्यां स्वर्गोपमां प्रति॥
Verse 11
अथ रामो महाप्राज्ञो विश्वामित्रं महामुनिम् ।पप्रच्छ प्राञ्जलिर्भूत्वा विशालामुत्तमां पुरीम्।।।।
अथ महाप्राज्ञः रामः प्राञ्जलिर्भूत्वा महामुनिं विश्वामित्रम्। विशालाम् उत्तमां पुरीं विषये पप्रच्छ॥
Verse 12
कतरो राजवंशोऽयं विशालायां महामुने।श्रोतुमिच्छामि भद्रं ते परं कौतूहलं हि मे।।.।।
महामुने, विशालायां कतरः राजवंशोऽयम्? भद्रं ते। श्रोतुमिच्छामि, मे परं कौतूहलं हि॥
Verse 13
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा रामस्य मुनिपुङ्गव:।आख्यातुं तत्समारेभे विशालस्य पुरातनम्।।।।
तस्य रामस्य वचनं श्रुत्वा मुनिपुङ्गवः । विशालस्य पुरावृत्तमाख्यातुं समुपक्रमत् ॥
Verse 14
श्रूयतां राम शक्रस्य कथां कथयतश्शुभाम्।अस्मिन् देशे तु यद्वृत्तं तदपि शृणु राघव।।।।
श्रूयतां राम शक्रस्य शुभां कथां मया कथ्यमानाम् । अस्मिन् देशे यद्वृत्तं तदपि शृणु राघव ॥
Verse 15
पूर्वं कृतयुगे राम दिते: पुत्रा महाबला:।अदितेश्च महाभाग वीर्यवन्तस्सुधार्मिका:।।।।
पूर्वं कृतयुगे राम दितेः पुत्रा महाबलाः । अदितेः पुत्रा महाभागा वीर्यवन्तः सुधर्मिकाः ॥
Verse 16
ततस्तेषां नरश्रेष्ठ बुद्धिरासीन्महात्मनाम् ।अमरा अजराश्चैव कथं स्याम निरामया:।।।।
ततः तेषां महात्मनां बुद्धिरासीन्नरर्षभ । अमरा अजराश्चैव कथं स्याम निरामयाः ॥
Verse 17
तेषां चिन्तयतां राम बुद्धिरासीन्महात्मनाम्।क्षीरोदमथनं कृत्वा रसं प्राप्स्याम तत्र वै।।।।
तेषां चिन्तयतां राम बुद्धिरासीन्महात्मनाम् । क्षीरोदमथनं कृत्वा रसं प्राप्स्याम ततोऽमृतम् ॥
Verse 18
ततो निश्चित्य मथनं योक्त्रं कृत्वा च वासुकिम्।मन्थानं मन्दरं कृत्वा ममन्थुरमितौजस:।।।।
ततः मथनं निश्चित्य, वासुकिं योक्त्रं कृत्वा, मन्दरं मन्थानं कृत्वा, ते अमितौजसः समुद्रं ममन्थुः।
Verse 19
अथ वर्षसहस्रेण योक्त्रसर्पशिरांसि च।वमन्त्यति विषं तत्र ददंशुर्दशनैश्शिला:।।।।
अथ वर्षसहस्रेण योक्त्रसर्पशिरांसि तत्र अतिविषं वमन्ति स्म; दशनैश्च शिलाः ददंशुः।
Verse 20
उत्पपाताग्निसङ्काशं हालाहलमहाविषम्।तेन दग्धं जगत्सर्वं सदेवासुरमानुषम्।।।।
उत्पपाताग्निसङ्काशं हालाहलमहाविषम्; तेन दग्धं जगत्सर्वं सदेवासुरमानुषम्।
Verse 21
अथ देवा महादेवं शङ्करं शरणार्थिन:।जग्मु: पशुपतिं रुद्रं त्राहि त्राहीति तुष्टुवु:।।।।
अथ देवा महादेवं शङ्करं शरणार्थिनः; जग्मुः पशुपतिं रुद्रं ‘त्राहि त्राही’ इति तुष्टुवुः।
Verse 22
एवमुक्तस्ततो देवैर्देवदेवेश्वर: प्रभु:।प्रादुरासीत्ततोऽत्रैव शङ्खचक्रधरो हरि:।।।।
एवं देवैः समभ्युक्तो देवदेवेश्वरः प्रभुः। तत्रैव प्रादुरभवत् शङ्खचक्रधरो हरिः॥
Verse 23
उवाचैनं स्मितं कृत्वा रुद्रं शूलभृतं हरि:।दैवतैर्मथ्यमाने तु यत्पूर्वं समुपस्थितम् ।।।।त्वदीयंहि सुरश्रेष्ठ सुराणामग्रजोऽसि यत् ।अग्रपूजामिमां मत्वा गृहाणेदं विषं प्रभो।।।।
स्मितं कृत्वा हरिः शूलभृतं रुद्रमुवाच ह। ‘सुरश्रेष्ठ! सुराणामग्रजोऽसि यत्, मथ्यमाने यत् पूर्वं समुपस्थितं तत्तव। अग्रपूजामिमां मत्वा गृहाणेदं विषं प्रभो’॥
Verse 24
उवाचैनं स्मितं कृत्वा रुद्रं शूलभृतं हरि:।दैवतैर्मथ्यमाने तु यत्पूर्वं समुपस्थितम् ।।1.45.23।।त्वदीयंहि सुरश्रेष्ठ सुराणामग्रजोऽसि यत् ।अग्रपूजामिमां मत्वा गृहाणेदं विषं प्रभो।।1.45.24।।
स्मितं कृत्वा हरिः शूलभृतं रुद्रमुवाच ह। ‘सुरश्रेष्ठ! सुराणामग्रजोऽसि यत्, मथ्यमाने यत् पूर्वं समुपस्थितं तत्तव। अग्रपूजामिमां मत्वा गृहाणेदं विषं प्रभो’॥
Verse 25
इत्युक्त्वा च सुरश्रेष्ठस्तत्रैवान्तरधीयत।देवतानां भयं दृष्टवाश्रुत्वा वाक्यं तु शार्ङ्गिण:।हालाहलविषं घोरं स जग्राहामृतोपमम्।।।।
इत्युक्त्वा सुरश्रेष्ठस्तत्रैवान्तरधीयत। देवतानां भयं दृष्ट्वा शार्ङ्गिणो वचनं श्रुत्वा, हालाहलविषं घोरं स जग्राहामृतोपमम्॥
Verse 26
देवान्विसृज्य देवेशो जगाम भगवान् हर:।ततो देवासुरास्सर्वे ममन्थू रघुनन्दन ।।।।
देवान्विसृज्य देवेशो जगाम भगवान् हरः। ततो देवासुराः सर्वे ममन्थू रघुनन्दन॥
Verse 27
प्रविवेशाथ पातालं मन्थान: पर्वतोऽनघ।ततो देवास्सगन्धर्वास्तुष्टुवुर्मधुसूदनम्।।।।
प्रविवेशाथ पातालं मन्थानः पर्वतोऽनघ। ततो देवाः सगन्धर्वाः तुष्टुवुर्मधुसूदनम्॥
Verse 28
त्वं गति: सर्वभूतानां विशेषेण दिवौकसाम्।पालयास्मान्महाबाहो गिरिमुद्धर्तुमर्हसि।।।।
त्वमेव सर्वभूतानां शरणं गतिरुत्तमा, विशेषेण दिवौकसां; अस्मान् पालय महाबाहो, गिरिमुद्धर्तुमर्हसि॥
Verse 29
इति श्रुत्वा हृषीकेश: कामठं रूपमास्थित:।पर्वतं पृष्ठत: कृत्वा शिश्ये तत्रोदधौ हरि:।।।।
एतदाकर्ण्य हृषीकेशो हरिः कामठरूपमास्थाय, पर्वतं पृष्ठतः कृत्वा, तत्रोदधौ शिश्ये॥
Verse 30
पर्वताग्रे तु लोकात्मा हस्तेनाक्रम्य केशव:।देवानां मध्यत: स्थित्वा ममन्थ पुरुषोत्तम:।।।।
अथ केशवो लोकात्मा पुरुषोत्तमः, देवानां मध्यतः स्थित्वा, पर्वताग्रं हस्तेनाक्रम्य ममन्थ॥
Verse 31
अथ वर्षसहस्रेण सदण्डस्सकमण्डलु:।पूर्वं धन्वन्तरिर्नाम अप्सराश्च सुवर्चस:।।।।
अथ वर्षसहस्रेण पूर्वं धन्वन्तरिर्नाम सदण्डः सकमण्डलुः; ततः सुवर्चसः अप्सराश्च प्रादुरभवन्॥
Verse 32
अप्सु निर्मथनादेव रसास्तस्माद्वरस्त्रिय:।उत्पेतुर्मनुजश्रेष्ठ तस्मादप्सरसोऽभवन्।।।।
अप्सु निर्मथनादेव रसः समुत्थितो नृश्रेष्ठ। तस्मादुत्पेतुरुत्तमाः स्त्रियो, तेनैवाप्सरस इति ख्याताः॥
Verse 33
षष्टि: कोट्योऽभवंस्तासाम् अप्सराणां सुवर्चसाम्।असङ्ख्येयास्तु काकुत्स्थ यास्तासां परिचारिका:।।।।
षष्टिः कोट्यः सुवर्चसामप्सराणां समभवन्। असङ्ख्येयास्तु काकुत्स्थ तासां परिचारिकाः॥
Verse 34
न तास्स्म परिगृह्णन्ति सर्वे ते देवदानवा:।अप्रतिग्रहणात्ताश्च सर्वास्साधारणास्स्मृता:।।।।
न ताः परिगृह्णन्ति सर्वे देवदानवाः। अप्रतिग्रहणात्ताश्च सर्वाः साधारणाः स्मृताः॥
Verse 35
वरुणस्य तत: कन्या वारुणी रघुनन्दन ।उत्पपात महाभागा मार्गमाणा परिग्रहम्।।।।
ततः वरुणस्य कन्या वारुणी रघुनन्दन। महाभागा समुत्पपात परिग्रहमन्विच्छती॥
Verse 36
दिते: पुत्रा न तां राम जगृहुर्वरुणात्मजाम्।अदितेस्तु सुता वीर जगृहुस्तामनिन्दिताम्।।।।
दितेः पुत्रा न तां राम जगृहुः वरुणात्मजाम्। अदितेस्तु सुता वीरा जगृहुस्तामनिन्दिताम्॥
Verse 37
असुरास्तेन दैतेयास्सुरास्तेनादितेस्सुता:।हृष्टा: प्रमुदिताश्चासन् वारुणीग्रहणात्सुरा:।।।।
तस्माद् दितेः सुताः सर्वे तेनैव ‘असुरा’ इति प्रसिद्धिम् अगमन्, अदितेः सुताश्च ‘सुरा’ इति; वारुणीं गृहीत्वा देवाः हृष्टाः प्रमुदिताश्च बभूवुः।
Verse 38
उच्चैश्श्रवा हयश्रेष्ठो मणिरत्नं च कौस्तुभम्।उदतिष्ठन्नरश्रेष्ठ तथैवामृतमुत्तमम्।।।।
नरश्रेष्ठ, तदा उच्चैःश्रवाः नाम हयश्रेष्ठः, कौस्तुभं मणिरत्नं च, तथैवोत्तमम् अमृतं च मन्थनात् उदतिष्ठत्।
Verse 39
अथ तस्य कृते राम महानासीत्कुलक्षय:।अदितेस्तु तत: पुत्रा दिते: पुत्रानसूदयन्।।।।
अथ राम, तस्यामृतस्य हेतोः महान् कुलक्षयः अभवत्; ततः अदितेः पुत्राः दितेः पुत्रान् असूदयन्।
Verse 40
एकतोऽभ्यागमन् सर्वे ह्यसुरा राक्षसैस्सह।युद्धमासीन्महाघोरं वीर त्रैलोक्यमोहनम्।।।।
वीर, एकतो राक्षसैः सह सर्वे असुराः अभ्यागमन्; महाघोरं युद्धम् आसीत्, यत् त्रैलोक्यं मोहयामास।
Verse 41
यदा क्षयं गतं सर्वं तदा विष्णुर्महाबल:।अमृतं सोऽहरत्त्तूर्णं मायामास्थाय मोहिनीम्।।।।
यदा सर्वं क्षयं गतं तदा महाबलः विष्णुः मोहिनीं मायामास्थाय अमृतं तूर्णमहरत्।
Verse 42
ये गताऽभिमुखं विष्णुमक्षयं पुरुषोत्तमम्।सम्पिष्टास्ते तदा युद्धे विष्णुना प्रभविष्णुना।।।।
येऽक्षयं पुरुषोत्तमं विष्णुमभिमुखं गताः, ते तदा प्रभविष्णुना विष्णुना युद्धे सम्पिष्टाः।
Verse 43
अदितेरात्मजा वीरा दिते: पुत्रान्निजघ्निरे।तस्मिन् घोरे महायुद्धे दैतेयादित्ययोर्भृशम्।।।।
तस्मिन् घोरे महायुद्धे दैतेयादित्ययोर्भृशम्, अदितेरात्मजा वीराः दितेः पुत्रान्निजघ्निरे।
Verse 44
निहत्य दितिपुत्रांश्च राज्यं प्राप्य पुरन्दर:।शशास मुदितो लोकान् सर्षिसङ्घान् सचारणान्।।।।
दितिपुत्रान्निहत्य राज्यं प्राप्य पुरन्दरः, मुदितो लोकान् सर्षिसङ्घान् सचारणान् शशास।
Frequently Asked Questions
The pivotal action is Rāma’s disciplined, deferential inquiry—approaching Viśvāmitra with folded palms and asking about Viśālā’s dynasty—modeling how knowledge of polity and place should be sought through respectful dialogue rather than assertion.
The chapter frames crisis and order as sustained by responsibility: when hālāhala threatens the cosmos, refuge is sought in competent authority, and Śiva accepts the burden for the common good; simultaneously, Rāma’s listening posture shows that ethical leadership begins with attentive learning.
Key landmarks are the Tripathagā Gaṅgā and its northern bank (a ritualized crossing space), and the city of Viśālā, depicted as splendid and heaven-like; culturally, the narrative foregrounds boat-crossing by ṛṣis and the etiological myth of the Ocean of Milk churning.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.