Sarga 38
सगरस्य पुत्रलाभः — Sagara’s Boons, Progeny, and the Rise of the Sixty Thousand
बालकाण्ड
पूर्ववृत्तं निवेद्य विश्वामित्रो मुनिः प्राचीनमयोध्याधिपं सगरं राजानं कथयति—धर्मात्मानं तथापि पुत्रहीनम्। तस्य द्वे महिष्यौ—विदर्भराजकन्या केशिनी, अरिष्टनेमेः सुता सुमतिश्च, या रूपवती सुपर्णस्य (गरुडस्य) भगिनीति प्रसिद्धा। सगरो राजर्षिः सह महिषीभ्यां हिमवतः भृगुप्रस्रवणे दीर्घं तपश्चचार। तत्र भृगुर्मुनिः प्रसन्नः वरान् ददौ—एकस्या महिष्याः एक एव पुत्रो वंशप्रवर्तकः भविष्यति, अपरस्या षष्टिसहस्रं पुत्राः। उभे वरयोः स्वरूपं ज्ञात्वा विकल्पं वव्रेते; केशिनी वंशधरमेकं पुत्रं जग्राह, सुमती तु बहुपुत्रत्वं वव्रे। कालेन केशिन्याः असमञ्जसः पुत्रो जातः; स तु बालान् सरय्वां क्षिपन् क्रूरकर्मा बभूव, प्रजापीडनात् सगरो नृपो निर्वासयामास। तस्य पुत्रोऽंशुमान् पराक्रमी सर्वप्रियश्च बभूव। सुमत्याः तु कलशोपमं गर्भं प्रसूता; स विदीर्णः षष्टिसहस्रं पुत्रान् जनयामास, ये घृतपूर्णेषु घटेषु पोषिताः यौवनं प्राप्ताः। अन्ते सगरः यज्ञारम्भाय निश्चयं चकार, येन परं वंशयज्ञकथाप्रवाहः प्रवर्तते।
Shlokas
Verse 1
तां कथां कौशिको रामे निवेद्य कुशिकात्मज:।पुनरेवापरं वाक्यं काकुत्स्थ मिदमब्रवीत्।।।।
तां कथां रामाय निवेद्य कौशिकः कुशिकात्मजः। पुनरेव काकुत्स्थं प्रति इदं अपरं वाक्यमब्रवीत्॥
Verse 2
अयोध्याधिपति श्शूर: पूर्वमासीन्नराधिप:।सगरो नाम धर्मात्मा प्रजाकामस्स चाप्रज:।।।।
पुरा अयोध्याधिपतिः शूरो नराधिपः। सगरो नाम धर्मात्मा प्रजाकामोऽप्यप्रजः॥
Verse 3
वैदर्भदुहिता राम केशिनी नाम नामत:।ज्येष्ठा सगरपत्नी सा धर्मिष्ठा सत्यवादिनी।।।।
वैदर्भदुहिता राम, केशिनी नाम नामतः; ज्येष्ठा सगरपत्नी सा, धर्मिष्ठा सत्यवादिनी।
Verse 4
अरिष्टनेमेर्दुहिता रूपेणाप्रतिमा भुवि।द्वितीया सगरस्यासीत्पत्नी सुमतिसंज्ञिता ।।।।
अरिष्टनेमेर्दुहिता, रूपेणाप्रतिमा भुवि; द्वितीया सगरस्यासीৎ पत्नी सुमतिसंज्ञिता।
Verse 5
ताभ्यां सह महाराज: पत्नीभ्यां तप्तवांस्तप:।हिमवन्तं समासाद्य भृगुप्रस्रवणे गिरौ।।।।
ताभ्यां सह महाराजः सगरः पत्नीभ्यां समन्वितः। हिमवन्तं समासाद्य भृगुप्रस्रवणे गिरौ घोरं तपोऽतप्यत्॥
Verse 6
अथ वर्षशते पूर्णे तपसाऽराधितो मुनि:।सगराय वरं प्रादाद्भृगुस्सत्यवतां वर:।।।।
अथ वर्षशते पूर्णे तपसाऽराधितो मुनिः। भृगुः सत्यवतां श्रेष्ठः सगराय वरं ददौ॥
Verse 7
अपत्यलाभस्सुमहान् भविष्यति तवानघ।कीर्तिं चाप्रतिमां लोके प्राप्स्यसे पुरुषर्षभ।।।।
अपत्यलाभः सुमहान् भविष्यति तवानघ। कीर्तिं चाप्रतिमां लोके प्राप्स्यसे पुरुषर्षभ॥
Verse 8
एका जनयिता तात पुत्रं वंशकरं तव।षष्ठिं पुत्रसहस्राणि अपरा जनयिष्यति।।।।
एका जनयिता तात पुत्रं वंशकरं तव। षष्ठिं पुत्रसहस्राणि अपरा जनयिष्यति॥
Verse 9
भाषमाणं महात्मानं राजपुत्र्यौ प्रसाद्य तम्।ऊचतु: परमप्रीते कृताञ्जलिपुटे तदा।।।।
भाषमाणं महात्मानं राजपुत्र्यौ प्रसाद्य तम्। ऊचतुः परमप्रीते कृताञ्जलिपुटे तदा॥
Verse 10
एक: कस्यास्सुतो ब्रह्मन् का बहून् जनयिष्यति।श्रोतुमिच्छावहे ब्रह्मन् सत्यमस्तु वचस्तव।।।।
ब्रह्मन्, एकः कस्याः सुतो भविष्यति, का वा बहून् जनयिष्यति? ब्रह्मन्, आवां श्रोतुमिच्छावहे; तव वचनं सत्यमस्तु॥
Verse 11
तयोस्तद्वचनं श्रुत्वा भृगु: परमधार्मिक:।उवाच परमां वाणीं स्वच्छन्दोऽत्र विधीयताम्।।।।
तयोस्तद्वचनं श्रुत्वा परमधार्मिकः भृगुः। परमां वाणीमुवाच—अत्र स्वच्छन्दो विधीयताम्॥
Verse 12
एको वंशकरो वाऽस्तु बहवो वा महाबला:।कीर्तिमन्तो महोत्साहा: का वा कं वरमिच्छति।।।।
एको वंशकरोऽस्तु वा, बहवो वा महाबलाः कीर्तिमन्तो महोत्साहाः। का वा कं वरमिच्छति—ब्रूतेताम्॥
Verse 13
मुनेस्तु वचनं श्रुत्वा केशिनी रघुनन्दन।पुत्रं वंशकरं राम जग्राह नृपसन्निधौ।।।।
मुनेर्वचनं श्रुत्वा केशिनी रघुनन्दन । नृपसन्निधौ वंशकरं पुत्रं वरं जग्राह राम ॥
Verse 14
षष्ठिं पुत्रसहस्राणि सुपर्णभगिनी तदा।महोत्साहान् कीर्तिमतो जग्राह सुमति: सुतान्।।।।
तदा सुपर्णभगिनी सुमतिः महोत्साहान् कीर्तिमतः षष्टिं पुत्रसहस्राणि सुतान् वरं जग्राह ॥
Verse 15
प्रदक्षिणमृषिं कृत्वा शिरसाऽभिप्रणम्य च।जगाम स्वपुरं राजा सभार्यो रघुनन्दन ।।।।
प्रदक्षिणमृषिं कृत्वा शिरसाऽभिप्रणम्य च । सभार्यो राजा स्वपुरं जगाम रघुनन्दन ॥
Verse 16
अथ काले गते तस्मिन् ज्येष्ठा पुत्रं व्यजायत।असमञ्ज इति ख्यातं केशिनी सगरात्मजम्।।।।
अथ काले गते तस्मिन् ज्येष्ठा केशिनी पुत्रं व्यजायत । असमञ्ज इति ख्यातं सगरात्मजम् ॥
Verse 17
सुमतिस्तु नरव्याघ्र गर्भतुम्बं व्यजायत।षष्ठि: पुत्रसहस्राणि तुम्बभेदाद्विनि:सृता:।।।।
सुमतिस्तु नरव्याघ्र गर्भतुम्बं व्यजायत । तुम्बभेदाद्विनिःसृताः षष्टिः पुत्रसहस्राणि ॥
Verse 18
घृतपूर्णेषु कुम्भेषु धात्र्यस्तान् समवर्धयन्।कालेन महता सर्वे यौवनं प्रतिपेदिरे।।।।
घृतपूर्णेषु कुम्भेषु धात्र्यस्तान् सुसंवर्ध्य, दीर्घेण कालेन सर्वेऽपि यौवनं प्रतिपेदिरे॥
Verse 19
अथ दीर्घेण कालेन रूपयौवनशालिन:।षष्टि: पुत्रसहस्राणि सगरस्याभवंस्तदा।।।।
अथ दीर्घेण कालेन रूपयौवनसम्पन्नाः। सगरस्य षष्टिः पुत्रसहस्राणि तदा बभूवुः॥
Verse 20
स च ज्येष्ठो नरश्रेष्ठ सगरस्यात्मसम्भव:।बालान् गृहीत्वा तु जले सरय्वा रघुनन्दन।।।।प्रक्षिप्य प्रहसन्नित्यं मज्जतस्तान् समीक्ष्य वै।
स च ज्येष्ठः सगरस्यात्मसम्भवः। बालान् गृहीत्वा सरय्वा जले प्रक्षिप्य, मज्जतस्तान् निरीक्ष्य नित्यं प्रहसन्॥
Verse 21
एवं पापसमाचारस्सज्जनप्रतिबाधक:।।।।पौराणामहिते युक्त: पुत्रो निर्वासित: पुरात्।
एवं पापसमाचारः सज्जनप्रतिबाधकः। पौराणामहिते युक्तः स पुत्रः पुरात् पुरान्निर्वासितः॥
Verse 22
तस्य पुत्रोंऽशुमान्नाम असमञ्जस्य वीर्यवान्।।।।सम्मत स्सर्वलोकस्य सर्वस्यापि प्रियंवद:।
तस्य पुत्रोऽंशुमान्नाम वीर्यवान्, सर्वलोकसम्मतः, सर्वेषां प्रियवाक्यः च आसीत्।
Verse 23
तत: कालेन महता मतिस्समभिजायत।।।।सगरस्य नरश्रेष्ठ यजेयमिति निश्चिता।
ततः कालेन महता, नरश्रेष्ठ, सगरस्य मतिरेषा निश्चिता समभवत्— ‘यजेयम्’ इति।
Verse 24
स कृत्वा निश्चयं राम सोपाध्यायगणस्तदा।।।।यज्ञकर्मणि वेदज्ञो यष्टुं समुपचक्रमे।
स राम, निश्चयं कृत्वा, सोपाध्यायगणः तदा वेदज्ञः सगरो यज्ञकर्मणि यष्टुं समुपचक्रमे।
Frequently Asked Questions
Asamañjasa’s repeated cruelty—throwing children into the Sarayū and delighting in their distress—creates a public-harm crisis; rājadhrama requires Sagara to prioritize citizen welfare, leading to the son’s banishment from the capital.
The sarga juxtaposes ascetic merit and boon-granting with moral accountability: ritual success and noble birth do not override conduct; lineage is sustained not merely by progeny but by dharma-aligned behavior and protection of the vulnerable.
Himavat and the sacred peak Bhṛguprasravaṇa ground the austerity-and-boon motif; the Sarayū anchors Ayodhyā’s civic life and becomes the moral stage for Asamañjasa’s wrongdoing; ghee-filled kumbhas reflect a cultural-ritual imagination of extraordinary birth and fosterage.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.