Sarga 18
पुत्रजन्मोत्सवः — Birth of the Princes and Viśvāmitra’s Arrival (Bālakāṇḍa 18)
बालकाण्ड
दशरथस्य महायज्ञानां समापनानन्तरं देवाः स्वस्वभागं हविर्गृहित्वा स्वधामानि प्रतिजग्मुः। राजा च दीक्षाविधानं सम्यगनुष्ठाय राणिभिः सहामात्यैः सेनाभिश्चायोध्यां पुनराविवेश। आगताः राजानः सत्कृत्य विसृष्टाः; ऋष्यशृङ्गः शान्तया सह रोमपादेन सह स्वनगरं प्रत्यगच्छत्। षडृतूनां परिवर्तने पूर्णे जाते, चैत्रमासे शुक्लपक्षे नवम्यां पुनर्वसुनक्षत्रे अदितिदैवत्ये, पञ्चग्रहाणां उच्चस्थितौ कर्कटलগ্নे च, कौसल्या विष्णोः अंशभूतं श्रीरामं सुषुवे। कैकेयी विष्णोश्चतुर्थांशं भरतं जनयामास; सुमित्रा तु लक्ष्मणं शत्रुघ्नं च विष्ण्वंशौ सुषुवे—भरतस्य पुष्यनक्षत्रे मीनलग्ने, यमजयोः आश्लेषायां कर्कटलग्ने च जातिविशेषः कथितः। अयोध्यायां महोत्सवोऽभवत्—गन्धर्वगीतैः, अप्सरसां नृत्यैः, दिव्यदुन्दुभिनिनादैः, पुष्पवृष्ट्या च। राजा बहूनि दानानि दत्त्वा वसिष्ठेन नामकरणादीनि संस्कारानकारयत्। कुमाराणां वेदविद्या, शौर्यं, प्रजाहितचिन्ता, धनुर्विद्या च संक्षेपेण वर्ण्यते; लक्ष्मणस्य रामे प्राणसमोऽनुरागः, शत्रुघ्नस्य भरते दृढस्नेहश्च विशेषतः प्रकाश्यते। अथ दशरथः पुत्राणां विवाहविचारं कुर्वन्नेव, महर्षिर्विश्वामित्रोऽयोध्यां समाययौ। स राज्ञा विधिवत् प्रत्युद्गम्य अर्घ्यादिभिः सत्कृतः; विश्वामित्रो राज्यस्य कुशलं पप्रच्छ, राजा च विस्तरेण आतिथ्यं कृत्वा सेवां प्रतिजज्ञे, येन तपस्वी परमं हर्षं जगाम।
Shlokas
Verse 1
निर्वृत्ते तु क्रतौ तस्मिन्हयमेधे महात्मन:।प्रतिगृह्य सुरा भागान्प्रतिजग्मुर्यथागतम्।।।।
निर्वृत्ते तु क्रतौ तस्मिन् हयमेधे महात्मनः। प्रतिगृह्य सुरा भागान् प्रतिजग्मुर्यथागतम्॥
Verse 2
समाप्तदीक्षानियम: पत्नीगणसमन्वित:।प्रविवेश पुरीं राजा सभृत्यबलवाहन:।।।।
समाप्तदीक्षानियमः पत्नीगणसमन्वितः। प्रविवेश पुरीं राजा सभृत्यबलवाहनः॥
Verse 3
यथार्हं पूजितास्तेन राज्ञा वै पृथिवीश्वरा:।मुदिता: प्रययुर्देशान्प्रणम्य मुनिपुङ्गवम्।।।।
यथार्हं तेन राज्ञा पूजिताः पृथिवीश्वराः। मुदिताः स्वान् स्वान् देशान् प्रययुः, मुनिपुङ्गवं प्रणम्य॥
Verse 4
श्रीमतां गच्छतां तेषां स्वपुराणि पुरात्तत:।बलानि राज्ञां शुभ्राणि प्रहृष्टानि चकाशिरे।।।।
श्रीमतां तेषु नृपेषु स्वस्वपुराणि पुरात्ततः प्रस्थितेषु, राज्ञां शुभ्राणि बलानि प्रहृष्टानि चकाशिरे।
Verse 5
गतेषु पृथिवीशेषु राजा दशरथस्तदा।प्रविवेश पुरीं श्रीमान् पुरस्कृत्य द्विजोत्तमान्।।।।
पृथिवीशेषु गतेषु, तदा श्रीमान् राजा दशरथः द्विजोत्तमान् पुरस्कृत्य स्वपुरीं प्रविवेश।
Verse 6
शान्तया प्रययौ सार्धमृश्यशृङ्गस्सुपूजित:।अन्वीयमानो राज्ञाऽथ सानुयात्रेण धीमता।।।।
शान्तया सह सुपूजित ऋश्यशृङ्गः प्रययौ; धीमता राज्ञा रोमपादेन सानुयात्रेण चान्वीयमानः।
Verse 7
एवं विसृज्य तान्सर्वान्राजा सम्पूर्णमानस:।उवास सुखितस्तत्र पुत्रोत्पत्तिं विचिन्तयन्।।।।
एवं तान् सर्वान् विसृज्य राजा सम्पूर्णमानसः तत्र सुखित उवास, पुत्रोत्पत्तिं विचिन्तयन्।
Verse 8
ततो यज्ञे समाप्ते तु ऋतूनां षट्समत्ययु:।ततश्च द्वादशे मासे चैत्रे नावमिके तिथौ।।।।नक्षत्रेऽदितिदैवत्ये स्वोच्चसंस्थेषु पञ्चसु।ग्रहेषु कर्कटे लग्ने वाक्पताविन्दुना सह।।।।प्रोद्यमाने जगन्नाथं सर्वलोकनमस्कृतम्।कौसल्याऽजनयद्रामं सर्वलक्षणसंयुतम्।।।।विष्णोरर्धं महाभागं पुत्रमैक्ष्वाकुवर्धनम्।
यज्ञे समाप्ते तु षडृतवः समत्ययुः। ततश्च द्वादशे मासे चैत्रे शुक्लनवम्यां, अदितिदैवत्ये नक्षत्रे, स्वोच्चसंस्थेषु पञ्चसु ग्रहेषु, कर्कटे लग्ने, वाक्पताविन्दुना सह उद्यमाने—सर्वलोकनमस्कृतं जगन्नाथं सर्वलक्षणसंयुतं विष्णोरर्धं महाभागं पुत्रमैक्ष्वाकुवर्धनं कौसल्या राममजनयत्।
Verse 9
ततो यज्ञे समाप्ते तु ऋतूनां षट्समत्ययु:। ततश्च द्वादशे मासे चैत्रे नावमिके तिथौ।।1.18.8।। नक्षत्रेऽदितिदैवत्ये स्वोच्चसंस्थेषु पञ्चसु। ग्रहेषु कर्कटे लग्ने वाक्पताविन्दुना सह।।1.18.9।। प्रोद्यमाने जगन्नाथं सर्वलोकनमस्कृतम्। कौसल्याऽजनयद्रामं सर्वलक्षणसंयुतम्।।1.18.10।। विष्णोरर्धं महाभागं पुत्रमैक्ष्वाकुवर्धनम्।
यज्ञे समाप्ते तु षडृतवः समत्ययुः। ततश्च द्वादशे मासे चैत्रे शुक्लनवम्यां, अदितिदैवत्ये नक्षत्रे, स्वोच्चसंस्थेषु पञ्चसु ग्रहेषु, कर्कटे लग्ने, वाक्पताविन्दुना सह उद्यमाने—सर्वलोकनमस्कृतं जगन्नाथं सर्वलक्षणसंयुतं विष्णोरर्धं महाभागं पुत्रमैक्ष्वाकुवर्धनं कौसल्या राममजनयत्।
Verse 10
ततो यज्ञे समाप्ते तु ऋतूनां षट्समत्ययु:। ततश्च द्वादशे मासे चैत्रे नावमिके तिथौ।।1.18.8।। नक्षत्रेऽदितिदैवत्ये स्वोच्चसंस्थेषु पञ्चसु। ग्रहेषु कर्कटे लग्ने वाक्पताविन्दुना सह।।1.18.9।। प्रोद्यमाने जगन्नाथं सर्वलोकनमस्कृतम्। कौसल्याऽजनयद्रामं सर्वलक्षणसंयुतम्।।1.18.10।। विष्णोरर्धं महाभागं पुत्रमैक्ष्वाकुवर्धनम्।
प्रोद्यमाने शुभकाले जगन्नाथं सर्वलोकनमस्कृतम्। कौसल्या जनयद्रामं सर्वलक्षणसंयुतम्॥ विष्णोरर्धं महाभागं पुत्रमैक्ष्वाकुवर्धनम्॥
Verse 11
कौसल्या शुशुभे तेन पुत्रेणामिततेजसा।।।।यथा वरेण देवानामदितिर्वज्रपाणिना।
कौसल्या शुशुभे तेन पुत्रेणामिततेजसा। यथा वरेण देवानामदितिर्वज्रपाणिना॥
Verse 12
भरतो नाम कैकेय्यां जज्ञे सत्यपराक्रम:।।।।साक्षाद्विष्णोश्चतुर्भागस्सर्वैस्समुदितो गुणै:।
भरतो नाम कैकेय्यां जज्ञे सत्यपराक्रमः। साक्षाद्विष्णोश्चतुर्भागः सर्वैः समुदितो गुणैः॥
Verse 13
अथ लक्ष्मणशत्रुघ्नौ सुमित्राऽजनयत्सुतौ।।।।वीरौ सर्वास्त्रकुशलौ विष्णोरर्धसमन्वितौ।
अथ लक्ष्मणशत्रुघ्नौ सुमित्रा जनयत्सुतौ। वीरौ सर्वास्त्रकुशलौ विष्णोरर्धसमन्वितौ॥
Verse 14
पुष्ये जातस्तु भरतो मीनलग्ने प्रसन्नधी:।।।।सार्पे जातौ च सौमित्री कुलीरेऽभ्युदिते रवौ।
पुष्यनक्षत्रे मीनलग्ने च भरतः प्रसन्नधीः जातः। आश्लेषायां तु जातौ सौमित्र्यौ कुलीरे लग्ने रवौ उदिते॥
Verse 15
राज्ञ: पुत्रा महात्मानश्चत्वारो जज्ञिरे पृथक्।।।।गुणवन्तोऽनुरूपाश्च रुच्या प्रोष्ठपदोपमा:।
एवं राज्ञः पृथक् क्रमशश्चत्वारो महात्मानः पुत्रा जज्ञिरे। गुणवन्तोऽनुरूपाश्च रुच्या प्रोष्ठपदोपमाः॥
Verse 16
जगु: कलं च गन्धर्वा ननृतुश्चाप्सरोगणा:।।।।देवदुन्दुभयो नेदु: पुष्पवृष्टिश्च खाच्च्युता।उत्सवश्च महानासीदयोध्यायां जनाकुल:।।।।
गन्धर्वाः कलं जगुः, अप्सरोगणाश्च ननृतुः। देवदुन्दुभयो नेदुः, खाच्च पुष्पवृष्टिरपतत्॥
Verse 17
जगु: कलं च गन्धर्वा ननृतुश्चाप्सरोगणा:।।1.18.16।।देवदुन्दुभयो नेदु: पुष्पवृष्टिश्च खाच्च्युता। उत्सवश्च महानासीदयोध्यायां जनाकुल:।।1.18.17।।
अयोध्यायां जनाकुलः महान् उत्सवश्च समभवत्॥
Verse 18
रथ्याश्च जनसम्बाधा नटनर्तकसङ्कुला: ।गायनैश्च विराविण्यो वादनैश्च तथाऽपरै:।।।।
रथ्याश्च जनसम्बाधा नटनर्तकसङ्कुलाः। गायनैश्च विराविण्यो वादनैश्च तथाऽपरैः॥
Verse 19
प्रदेयांश्च ददौ राजा सूतमागधवन्दिनाम्।ब्राह्मणेभ्यो ददौ वित्तं गोधनानि सहस्रश:।।।।
राजा सूतमागधवन्दिनां प्रदेययोग्यानि दानानि ददौ; ब्राह्मणेभ्यश्च वित्तं गोधनानि च सहस्रशः प्रददौ॥
Verse 20
अतीत्यैकादशाहं तु नामकर्म तथाऽकरोत्।ज्येष्ठं रामं महात्मानं भरतं कैकयीसुतम्।।।।सौमित्रिं लक्ष्मणमिति शत्रुघ्नमपरं तथा।वसिष्ठ: परमप्रीतो नामानि कृतवान् तदा ।।।।
एकादशाहं अतीत्य तु नामकर्म यथाविधि अकरोत्। तदा परमप्रीतो वसिष्ठो ज्येष्ठं महात्मानं राममिति, कैकयीसुतं भरतमिति, सौमित्रिं लक्ष्मणमिति, अपरं च शत्रुघ्नमिति नामानि कृतवान्॥
Verse 21
अतीत्यैकादशाहं तु नामकर्म तथाऽकरोत्।ज्येष्ठं रामं महात्मानं भरतं कैकयीसुतम्।।1.18.20।।सौमित्रिं लक्ष्मणमिति शत्रुघ्नमपरं तथा।वसिष्ठ: परमप्रीतो नामानि कृतवान् तदा ।।1.18.21।।
एकादशाहानन्तरं तु विधिवत् नामकर्म समाचरत्। ज्येष्ठं महात्मानं रामं, कैकेयीसुतं भरतम्, सौमित्रिं लक्ष्मणमिति, अपरं च शत्रुघ्नमिति—एवं परमप्रीतो वसिष्ठो नामानि तदा ददौ।
Verse 22
ब्राह्मणान्भोजयामास पौराञ्जानपदानपि।अददाद्ब्रह्मणानां च रत्नौघममितं बहु।।।।तेषां जन्मक्रियादीनि सर्वकर्माण्यकारयत्।
ब्राह्मणान् पौरान् जनपदान् अपि भोजयामास। ब्राह्मणानां च रत्नौघम् अमितं बहु दानम् अददात्; तेषां जन्मक्रियादीनि सर्वकर्माणि च यथाविधि अकारयत्॥
Verse 23
तेषां केतुरिव ज्येष्ठो रामो रतिकर: पितु:।।।।बभूव भूयो भूतानां स्वयम्भूरिव सम्मत:।
तेषां ज्येष्ठो रामः केतुरिव विशिष्टः, पितुः रतिकरः बभूव; भूयो भूतानां स्वयम्भूरिव सम्मतः अभवत्॥
Verse 24
सर्वे वेदविदश्शूरास्सर्वे लोकहिते रता:।।।।सर्वे ज्ञानोपसम्पन्नास्सर्वे समुदिता गुणै:।
सर्वे वेदविदः शूराः, सर्वे लोकहिते रताः। सर्वे ज्ञानोपसम्पन्नाः, सर्वे गुणैः समुदिताः॥
Verse 25
तेषामपि महातेजा रामस्सत्यपराक्रम:।।।।इष्टस्सर्वस्य लोकस्य शशाङ्क इव निर्मल:।
तेषामपि मध्ये महातेजाः सत्यपराक्रमो रामः सर्वलोकस्य इष्टः; शशाङ्क इव निर्मलः शुद्धो निरवद्यश्च बभौ।
Verse 26
गजस्कन्धेऽश्वपृष्ठे च रथचर्यासु सम्मत:।।।।धनुर्वेदे च निरत: पितृशुश्रूषणे रत:।
गजस्कन्धेऽश्वपृष्ठे च रथचर्यासु च सम्मतः; धनुर्वेदे निरतः पितृशुश्रूषणे च रतः।
Verse 27
बाल्यात्प्रभृति सुस्निग्धो लक्ष्मणो लक्ष्मिवर्धन:।।।।रामस्य लोकरामस्य भ्रातुर्ज्येष्ठस्य नित्यश:।
बाल्यात्प्रभृति सुस्निग्धो लक्ष्मणो लक्ष्मिवर्धनः; लोकरामस्य रामस्य ज्येष्ठभ्रातुः नित्यशः भक्तिमान् अभवत्।
Verse 28
सर्वप्रियकरस्तस्य रामस्यापि शरीरत:।।।।लक्ष्मणो लक्ष्मिसम्पन्नो बहि:प्राण इवापर:।
सर्वप्रियकरः तस्य रामस्यापि शरीरतः; लक्ष्मणो लक्ष्मिसम्पन्नो बहिःप्राण इवापरः अभवत्।
Verse 29
न च तेन विना निद्रां लभते पुरुषोत्तम:।।।।मृष्टमन्नमुपानीतमश्नाति न हि तं विना।
तेन विना पुरुषोत्तमो रामो निद्रां न लभते; मृष्टमन्नमुपानीतमपि तं विना नाश्नाति हि।
Verse 30
यदा हि हयमारूढो मृगयां याति राघव:।।।।तदैनं पृष्ठतोऽन्वेति सधनु: परिपालयन्।
यदा हि हयमारूढो राघवो मृगयां याति। तदा एनं पृष्ठतोऽन्वेति लक्ष्मणः सधनुः परिपालयन्॥
Verse 31
भरतस्यापि शत्रुघ्नो लक्ष्मणावरजो हि स:।।।।प्राणै: प्रियतरो नित्यं तस्य चासीत्तथा प्रिय:।
भरतस्यापि शत्रुघ्नो लक्ष्मणावरजो हि सः। प्राणैः प्रियतरो नित्यं, तस्य चासीत्तथा प्रियः॥
Verse 32
स चतुर्भिर्महाभागै:पुत्रैर्दशरथ: प्रियै:।।।।बभूव परमप्रीतो देवैरिव पितामह:।
स चतुर्भिर्महाभागैः पुत्रैर्दशरथः प्रियैः। बभूव परमप्रीतो देवैरिव पितामहः॥
Verse 33
ते यदा ज्ञानसम्पन्नास्सर्वैस्समुदिता गुणै:।।।।ह्रीमन्त: कीर्तिमन्तश्च सर्वज्ञा दीर्घदर्शिन:।तेषामेवं प्रभावानां सर्वेषां दीप्ततेजसाम्।।।।पिता दशरथो हृष्टो ब्रह्मा लोकाधिपो यथा।
ते यदा ज्ञानसम्पन्नाः सर्वैः समुदिता गुणैः। ह्रीमन्तः कीर्तिमन्तश्च सर्वज्ञा दीर्घदर्शिनः॥ तेषामेवं प्रभावाणां सर्वेषां दीप्ततेजसाम्। पिता दशरथो हृष्टो ब्रह्मा लोकाधिपो यथा॥
Verse 34
ते यदा ज्ञानसम्पन्नास्सर्वैस्समुदिता गुणै:।।1.18.33।।ह्रीमन्त: कीर्तिमन्तश्च सर्वज्ञा दीर्घदर्शिन:।तेषामेवं प्रभावानां सर्वेषां दीप्ततेजसाम्।।1.18.34।।पिता दशरथो हृष्टो ब्रह्मा लोकाधिपो यथा।
ते यदा ज्ञानसम्पन्नाः सर्वैः समुदिता गुणैः। ह्रीमन्तः कीर्तिमन्तश्च सर्वज्ञा दीर्घदर्शिनः॥ तेषामेवं प्रभावाणां सर्वेषां दीप्ततेजसाम्। पिता दशरथो हृष्टो ब्रह्मा लोकाधिपो यथा॥
Verse 35
ते चापि मनुजव्याघ्रा वैदिकाध्ययने रता:।।।।पितृशुश्रूषणरता धनुर्वेदे च निष्ठिता:।
तेऽपि मनुजव्याघ्राः वेदाध्ययने निरताः पितृसेवापरायणाः। धनुर्वेदे च निष्ठिताः सुदृढं परिनिष्ठिताः॥
Verse 36
अथ राजा दशरथस्तेषां दारक्रियां प्रति।।।।चिन्तयामास धर्मात्मा सोपाध्यायस्सबान्धव:।
अथ धर्मात्मा राजा दशरथः सोपाध्यायः सबान्धवः। तेषां दारक्रियां प्रति चिन्तयामास॥
Verse 37
तस्य चिन्तयमानस्य मन्त्रिमध्ये महात्मन:।।।।अभ्यगच्छन्महातेजा विश्वामित्रो महामुनि:।
तस्य मन्त्रिमध्ये चिन्तयमानस्य महात्मनः। अभ्यगच्छन्महातेजा विश्वामित्रो महामुनिः॥
Verse 38
स राज्ञो दर्शनाकाङ्क्षी द्वाराध्यक्षानुवाच ह।।।।शीघ्रमाख्यात मां प्राप्तं कौशिकं गाधिनस्सुतम्।
स राजदर्शनाकाङ्क्षी द्वाराध्यक्षानुवाच ह। शीघ्रमाख्यात मां प्राप्तं कौशिकं गाधिनः सुतम्॥
Verse 39
तच्छ्रुत्वा वचनं त्रासाद्राज्ञो वेश्म प्रदुद्रुवु:।।।।सम्भ्रान्तमनसस्सर्वे तेन वाक्येन चोदिता:।
तच्छ्रुत्वा वचनं त्रासाद्राज्ञो वेश्म प्रदुद्रुवुः। सम्भ्रान्तमनसः सर्वे तेन वाक्येन चोदिताः॥
Verse 40
ते गत्वा राजभवनं विश्वामित्रमृषिं तदा।।।।प्राप्तमावेदयामासुर्नृपायैक्ष्वाकवे तदा।
ते राजभवनं गत्वा तदा विश्वामित्रमृषिं प्राप्तमिति नृपायैक्ष्वाकवे न्यवेदयन्।
Verse 41
तेषां तद्वचनं श्रुत्वा सपुरोधास्समाहित:।।।।प्रत्युज्जगाम तं हृष्टो ब्रह्माणमिव वासव:।
तेषां तद्वचनं श्रुत्वा सपुरोधाः समाहितो नृपतिः हृष्टः वासवो ब्रह्माणमिव तं प्रत्युज्जगाम।
Verse 42
तं दृष्ट्वा ज्वलितं दीप्त्या तापसं संशितव्रतम्।।।।प्रहृष्टवदनो राजा ततोऽर्घ्यमुपहारयत्।
तं दीप्त्या ज्वलितं तापसं संशितव्रतं दृष्ट्वा, प्रहृष्टवदनो राजा ततोऽर्घ्यमुपाहरत्।
Verse 43
स राज्ञ: प्रतिगृह्यार्घ्यं शास्त्रदृष्टेन कर्मणा।।।।कुशलं चाव्ययं चैव पर्यपृच्छन्नराधिपम्।2
स तु राज्ञोऽर्घ्यं शास्त्रदृष्टेन कर्मणा प्रतिगृह्य, नराधिपं कुशलं चाव्ययं चैव पर्यपृच्छत्।
Verse 44
पुरे कोशे जनपदे बान्धवेषु सुहृत्सु च ।।।।कुशलं कौशिको राज्ञ: पर्यपृच्छत्सुधार्मिक:।
पुरे कोशे जनपदे बान्धवेषु सुहृत्सु च । कुशलं कौशिको राज्ञः पर्यपृच्छत् सुधार्मिकः ॥
Verse 45
अपि ते सन्नतास्सर्वे सामन्ता रिपवो जिता:।।।।दैवं च मानुषं चापि कर्म ते साध्वनुष्ठितम्।
अपि ते सन्नताः सर्वे सामन्ता रिपवो जिताः । दैवं च मानुषं चापि कर्म ते साध्वनुष्ठितम् ॥
Verse 46
वसिष्ठं च समागम्य कुशलं मुनिपुङ्गव:।।।।ऋषींश्च तान्यथान्यायं महाभागानुवाच ह।
वसिष्ठं च समागम्य कुशलं मुनिपुङ्गवः । ऋषींश्च तान् यथान्यायं महाभागान् उवाच ह ॥
Verse 47
ते सर्वे हृष्टमनसस्तस्य राज्ञो निवेशनम्।।।।विविशु: पूजितास्तत्र निषेदुश्च यथार्हत:।
ते सर्वे हृष्टमनसः तस्य राज्ञो निवेशनम् । विविशुः पूजिताः तत्र निषेदुः च यथार्हतः ॥
Verse 48
अथ हृष्टमना राजा विश्वामित्रं महामुनिम्।।।।उवाच परमोदारो हृष्टस्तमभिपूजयन्।
अथ हृष्टमना राजा विश्वामित्रं महामुनिम् । उवाच परमोदारः हृष्टः तम् अभिपूजयन् ॥
Verse 49
यथाऽमृतस्य सम्प्राप्तिर्यथावर्षमनूदके।यथा सदृशदारेषु पुत्रजन्माऽप्रजस्य च ।।।।प्रणष्टस्य यथालाभो यथा हर्षो महोदये।तथैवागमनं मन्ये स्वागतं ते महामुने।।।।
महामुने, स्वागतम्। तव आगमनं मम मते अमृतलाभ इव, अनूदके देशे वर्षापात इव, सदृशभार्यायां निरपत्यस्य पुत्रजन्म इव, प्रणष्टवस्तुलाभ इव, महोदये जातहर्ष इव च।
Verse 50
यथाऽमृतस्य सम्प्राप्तिर्यथावर्षमनूदके।यथा सदृशदारेषु पुत्रजन्माऽप्रजस्य च ।।1.18.49।।प्रणष्टस्य यथालाभो यथा हर्षो महोदये।तथैवागमनं मन्ये स्वागतं ते महामुने।।1.18.50।।
महामुने, स्वागतम्। तव आगमनं मम मते अमृतलाभ इव, अनूदके देशे वर्षापात इव, सदृशभार्यायां निरपत्यस्य पुत्रजन्म इव, प्रणष्टवस्तुलाभ इव, महोदये जातहर्ष इव च।
Verse 51
कं च ते परमं कामं करोमि किमु हर्षित: ।।।।पात्रभूतोऽसि मे ब्रह्मन्दिष्टया प्राप्ताऽसि कौशिक ।अद्य मे सफलं जन्म जीवितं च सुजीवितम्।।।।
कं च ते परमं कामं करोमि, किमु हर्षितः?
Verse 52
कं च ते परमं कामं करोमि किमु हर्षित: ।।1.18.51।। पात्रभूतोऽसि मे ब्रह्मन्दिष्टया प्राप्ताऽसि कौशिक । अद्य मे सफलं जन्म जीवितं च सुजीवितम्।।1.18.52।।
पात्रभूतोऽसि मे ब्रह्मन्, दिष्ट्या प्राप्तोऽसि कौशिक। अद्य मे सफलं जन्म, जीवितं च सुजीवितम्॥
Verse 53
पूर्वं राजर्षिशब्देन तपसा द्योतितप्रभः।ब्रह्मर्षित्वमनुप्राप्त: पूज्योऽसि बहुधा मया।।।।
पूर्वं त्वं राजर्षिशब्देन कीर्तितस्तपसा द्योतितप्रभः। इदानीं ब्रह्मर्षित्वमनुप्राप्तः, बहुधा मया पूज्योऽसि॥
Verse 54
तदद्भुतमिदं ब्रह्मन्पवित्रं परमं मम।शुभक्षेत्रगतश्चाहं तव सन्दर्शनात्प्रभो।।।।
तदद्भुतमिदं ब्रह्मन् पवित्रं परमं मम। शुभक्षेत्रगतश्चाहं तव सन्दर्शनात् प्रभो॥
Verse 55
ब्रूहि यत्प्रार्थितं तुभ्यं कार्यमागमनं प्रति।इच्छाम्यनुगृहीतोऽहं त्वदर्थपरिवृद्धये।।।।
ब्रूहि यत्प्रार्थितं तुभ्यं कार्यमागमनं प्रति। इच्छाम्यनुगृहीतोऽहं त्वदर्थपरिवृद्धये॥
Verse 56
कार्यस्य न विमर्शं च गन्तुमर्हसि कौशिक।कर्ता चाहमशेषेण दैवतं हि भवान्मम।।।।
कार्यस्य न विमर्शं च गन्तुमर्हसि कौशिक। कर्ता चाहमशेषेण दैवतं हि भवान्मम॥
Verse 57
मम चायमनुप्राप्तो महानभ्युदयो द्विज।तवागमनज: कृत्स्नो धर्मश्चानुत्तमो मम।।।।
मम चायमनुप्राप्तो महानभ्युदयो द्विज। तवागमनजः कृत्स्नो धर्मश्चानुत्तमो मम॥
Verse 58
इति हृदयसुखं निशम्य वाक्यंश्रुतिसुखमात्मवता विनीतमुक्तम्।प्रथितगुणयशा गुणैर्विशिष्ट:परमऋषि: परमं जगाम हर्षम्।।।।
इति हृदयसुखं श्रुतिसुखं च विनीतमात्मवता नृपेणोक्तं वाक्यं निशम्य, प्रथितगुणयशाः गुणैर्विशिष्टः परमर्षिः परमं हर्षं जगाम।
Verse 59
For Yuddhakanda and Uttarakanda, the Data was being entered. For Remaining the Data doesn't exist for the selected values!!
अस्य पद्यस्य संस्कृतमूलं प्रदत्ते सामग्रीमध्ये नोपलभ्यते; अतः यथार्थानुवादः कर्तुं न शक्यते। कृपया श्लोकं देवनागर्यां प्रददातु।
Verse 60
अस्य श्लोकस्य संस्कृतमूलं न प्रदत्तम्; तस्मात् अनुमानतः अनुवादं कर्तुं न युक्तम्। कृपया देवनागर्यां मूलश्लोकं प्रददातु।
Verse 61
एवंप्रभावानां सर्वेषां दीप्ततेजसां पुत्राणां विषये पिता दशरथो हृष्टोऽभवत्, यथा लोकाधिपो ब्रह्मा स्वसृष्टिषु देवेषु प्रमोदते।
Frequently Asked Questions
The pivotal action is Daśaratha’s exemplary fulfillment of rājadharma: completing the sacrificial vows, returning to civic order, distributing charity (cows and jewels) to brāhmaṇas and court functionaries, and observing saṃskāras (naming rites), thereby aligning royal power with ritual and social responsibility.
The reception of Viśvāmitra models atithi-satkāra and humility: Daśaratha treats a sage as a moral authority, offers arghya per śāstra, inquires and responds with restraint, and pledges service without hesitation—presenting dharma as disciplined speech, protocol, and readiness to support ascetic aims.
Ayodhyā is depicted as the ceremonial and civic hub (processions, music, flower-rain, crowded rathyās), while the cultural landmarks include Vedic saṃskāras (birth rites and naming), yajña distributions (havis to devas), and courtly institutions (bards, genealogists, royal gate protocol).
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.