Sarga 17
सप्तदशः सर्गः · देवसंवादः तथा वानर-ऋक्ष-उत्पत्तिः (Divine Council and the Generation of Vanara Allies)
बालकाण्ड
अस्मिन् सप्तदशे सर्गे महाकाव्यस्य कार्यकारण-नियमः प्रकाश्यते। विष्णोः दशरथस्य पुत्रत्वेन अवतरणे निश्चयकृते ब्रह्मा समागतान् देवान् संबोध्य आज्ञापयति—रामस्य सहायार्थं कामरूपत्व-सम्पन्नान्, अतिवेग-मेधाविनः, युद्धकुशलान् बलवन्तश्च वानर-ऋक्षादीन् जनयन्तु इति। ततो वानर-नायकानां दिव्य-जननं निर्दिश्यते—इन्द्रात् वालिः, सूर्याद् सुग्रीवः, वायोः हनूमान्, अग्नेः नीलः, विश्वकर्मणः नलः, बृहस्पतेः तारा, वरुणात् सुषेणः, पर्जन्यात् शरभः, अश्विभ्यां मैन्द-द्विविदौ च। ब्रह्मा पूर्वमेव जाम्बवानस्य सृष्टिं स्मारयति—स्वमुखात् जृम्भणकाले स जात इति प्राचीनः सृष्टि-प्रसङ्गः। अनन्तरं देवा ऋषयः गन्धर्वा यक्षा नागाः सिद्धा विद्याधराश्च अप्सरोभिः नागकन्याभिः गन्धर्वीभिश्च सह बहून् वनवासिनः वानर-ऋक्ष-समूहान् जनयन्ति। एते शिलावृक्षायुधाः, नखदन्तप्रहारिणः, पर्वतचलन-बलिनः, समुद्रलङ्घन-वेगवन्तश्च वर्ण्यन्ते; वालिश्च ऋक्ष-गोपुच्छ-वानर-वानराणां रक्षकः कृतः। सर्वं चैतत् दाशग्रीव-रावण-वधाय रामस्य साहाय्य-निमित्तं सृष्टम् इति सर्गः प्रतिपादयति।
Shlokas
Verse 1
पुत्रत्वं तु गते विष्णौ राज्ञस्तस्य सुमहात्मन:।उवाच देवतास्सर्वास्स्वयम्भूर्भगवानिदम्।।।।
विष्णौ तु तस्य सुमहात्मनः राज्ञः पुत्रत्वं गन्तुं निश्चयमुपगते, स्वयम्भूर्भगवान् ब्रह्मा सर्वा देवताः इदं वचनमुवाच।
Verse 2
सत्यसन्धस्य वीरस्य सर्वेषान्नो हितैषिण:।विष्णोस्सहायान्बलिनस्सृजध्वं कामरूपिण:।।।।
सत्यसन्धस्य वीरस्य सर्वेषां नो हितैषिणः विष्णोः सहायान् बलिनः कामरूपिणः सृजध्वम्।
Verse 3
मायाविदश्च शूरांश्च वायुवेगसमाञ्जवे।नयज्ञान्बुद्धिसम्पन्नान्विष्णुतुल्यपराक्रमान्।।।।असंहार्यानुपायज्ञान् दिव्यसंहननान्वितान्।सर्वास्त्रगुणसम्पन्नानमृतप्राशनानिव।।।।अप्सरस्सु च मुख्यासु गन्धर्वाणां तनूषु च ।सृजध्वं हरिरूपेण पुत्रांस्तुल्यपराक्रमान्।।।।
मायाविदः शूरांश्च वायुवेगसमाञ्जवान्। नयज्ञान् बुद्धिसम्पन्नान् विष्णुतुल्यपराक्रमान्॥ असंहार्यान् उपायज्ञान् दिव्यसंहननान्वितान्। सर्वास्त्रगुणसम्पन्नान् अमृतप्राशनानिव॥ अप्सरस्सु च मुख्यासु गन्धर्वाणां तनूषु च। सृजध्वं हरिरूपेण पुत्रान् तुल्यपराक्रमान्॥
Verse 4
मायाविदश्च शूरांश्च वायुवेगसमाञ्जवे।नयज्ञान्बुद्धिसम्पन्नान्विष्णुतुल्यपराक्रमान्।।1.17.3।।असंहार्यानुपायज्ञान् दिव्यसंहननान्वितान्।सर्वास्त्रगुणसम्पन्नानमृतप्राशनानिव।।1.17.4।।अप्सरस्सु च मुख्यासु गन्धर्वाणां तनूषु च ।सृजध्वं हरिरूपेण पुत्रांस्तुल्यपराक्रमान्।।1.17.5।।
मायाविदः शूरांश्च वायुवेगसमाञ्जवान्। नयज्ञान् बुद्धिसम्पन्नान् विष्णुतुल्यपराक्रमान्॥ असंहार्यान् उपायज्ञान् दिव्यसंहननान्वितान्। सर्वास्त्रगुणसम्पन्नान् अमृतप्राशनानिव॥ अप्सरस्सु च मुख्यासु गन्धर्वाणां तनूषु च। सृजध्वं हरिरूपेण पुत्रान् तुल्यपराक्रमान्॥
Verse 5
मायाविदश्च शूरांश्च वायुवेगसमाञ्जवे।नयज्ञान्बुद्धिसम्पन्नान्विष्णुतुल्यपराक्रमान्।।1.17.3।।असंहार्यानुपायज्ञान् दिव्यसंहननान्वितान्।सर्वास्त्रगुणसम्पन्नानमृतप्राशनानिव।।1.17.4।।अप्सरस्सु च मुख्यासु गन्धर्वाणां तनूषु च ।सृजध्वं हरिरूपेण पुत्रांस्तुल्यपराक्रमान्।।1.17.5।।
मायाविदः शूरांश्च वायुवेगसमाञ्जवान्। नयज्ञान् बुद्धिसम्पन्नान् विष्णुतुल्यपराक्रमान्॥ असंहार्यान् उपायज्ञान् दिव्यसंहननान्वितान्। सर्वास्त्रगुणसम्पन्नान् अमृतप्राशनानिव॥ अप्सरस्सु च मुख्यासु गन्धर्वाणां तनूषु च। सृजध्वं हरिरूपेण पुत्रान् तुल्यपराक्रमान्॥
Verse 6
पूर्वमेव मया सृष्टो जाम्बवानृक्षपुङ्गव:।जृम्भमाणस्य सहसा मम वक्त्रादजायत।।।।
पूर्वमेव मया सृष्टो जाम्बवानृक्षपुङ्गवः। जृम्भमाणस्य सहसा मम वक्त्रादजायत॥
Verse 7
ते तथोक्ता भगवता तत्प्रतिश्रुत्य शासनम्।जनयामासुरेवं ते पुत्रान्वानररूपिण:।।।।
ते तथोक्ता भगवता तत्प्रतिश्रुत्य शासनम्। जनयामासुरेवं ते पुत्रान् वानररूपिणः॥
Verse 8
ऋषयश्च महात्मानस्सिद्धविद्याधरोरगा:।चारणाश्च सुतान्वीरान्ससृजुर्वनचारिण:।।।।
ऋषयश्च महात्मानः सिद्धविद्याधरोरगाः। चारणाश्च सुतान् वीरान् ससृजुर्वनचारिणः॥
Verse 9
वानरेन्द्रं महेन्द्राभमिन्द्रो वालिनमूर्जितम्।सुग्रीवं जनयामास तपनस्तपतां वर:।।।।
वानरेन्द्रं महेन्द्राभम् इन्द्रो वालिनम् ऊर्जितम्। सुग्रीवं जनयामास तपनस् तपतां वरः॥
Verse 10
बृहस्पतिस्त्वजनयत्तारं नाम महाहरिम्।सर्ववानरमुख्यानां बुद्धिमन्तमनुत्तमम्।।।।
बृहस्पतिस्तु तारं नाम महाहरिं जनयामास—सर्ववानरमुख्यानां मध्ये बुद्धिमन्तमनुत्तमम्।
Verse 11
धनदस्य सुतश्श्रीमान् वानरो गन्धमादन:।विश्वकर्मात्वजनयन्नलं नाम महाहरिम्।।।।
धनदस्य सुतः श्रीमान् वानरो गन्धमादनः; विश्वकर्मा तु नलं नाम महाहरिं जनयामास।
Verse 12
पावकस्य सुतश्श्रीमान् नीलोऽग्निसदृशप्रभ:।तेजसा यशसा वीर्यादत्यरिच्यत वानरान्।।।।
पावकस्य सुतः श्रीमान् नीलोऽग्निसदृशप्रभः; स तेजसा यशसा वीर्येण च वानरानत्यरिच्यत।
Verse 13
रूपद्रविणसम्पन्नावश्विनौ रूपसम्मतौ।मैन्दं च द्विविदं चैव जनयामासतुस्स्वयम्।।।।
रूपद्रविणसम्पन्नौ रूपसम्मतावश्विनौ। मैन्दं च द्विविदं चैव स्वयमेवाजनयताम्॥
Verse 14
वरुणो जनयामास सुषेणं वानरर्षभम्।शरभं जनयामास पर्जन्यस्तु महाबलम्।।।।
वरुणो जनयामास सुषेणं वानरर्षभम्। शरभं जनयामास पर्जन्यस्तु महाबलम्॥
Verse 15
मारुतस्यात्मजश्श्रीमान्हनुमान्नाम वीर्यवान् ।वज्रसंहननोपेतो वैनतेयसमो जवे।।।।
मारुतस्यात्मजः श्रीमान् हनुमान्नाम वीर्यवान्। वज्रसंहननोपेतो वैनतेयसमो जवे॥
Verse 16
ते सृष्टा बहुसाहस्रा दशग्रीववधे रता:।अप्रमेयबला वीरा विक्रान्ता: कामरूपिण:।।।।
ते सृष्टा बहुसाहस्रा दशग्रीववधे रताः। अप्रमेयबला वीरा विक्रान्ताः कामरूपिणः॥
Verse 17
मेरुमन्दरसङ्काशा वपुष्मन्तो महाबला:।ऋक्षवानरगोपुच्छा: क्षिप्रमेवाभिजज्ञिरे।।।।
मेरुमन्दरसङ्काशा वपुष्मन्तो महाबलाः। ऋक्षवानरगोपुच्छाः क्षिप्रमेवाभिजज्ञिरे॥
Verse 18
यस्य देवस्य यद्रूपं वेषो यश्च पराक्रम:।अजायत समस्तेन तस्य तस्य सुत: पृथक्।।।।
यस्य यस्य देवस्य यद्रूपं यश्च वेषः पराक्रमश्च आसीत्, तस्य तस्य सुतः समस्तेन तेनैव गुणसमुदायेन पृथक् पृथगजायत।
Verse 19
गोलाङ्गूलीषु चोत्पन्ना: केचित्सम्मतविक्रमा:।ऋक्षीषु च तथा जाता वानरा: किन्नरीषु च।।।।
गोलाङ्गूलीषु केचित् सम्मतविक्रमाः वानराः उत्पन्नाः; ऋक्षीषु तथा जाता, किन्नरीषु चापरे।
Verse 20
देवा महर्षिगन्धर्वास्तार्क्ष्या यक्षा यशस्विन:।नागा: किम्पुरुषाश्चैव सिद्धविद्याधरोरगा:।।।।बहवो जनयामासुर्हृष्टास्तत्र सहस्रश:।वानरान्सुमहाकायान्सर्वान्वै वनचारिण:।।।।अप्सरस्सु च मुख्यासु तथा विद्याधरीषु च।नागकन्यासु च तथा गन्धर्वीणां तनूषु च ।।।।
देवा महर्षिगन्धर्वास्तार्क्ष्या यक्षा यशस्विनः। नागाः किम्पुरुषाश्चैव सिद्धविद्याधरोरगाः॥ बहवो जनयामासुर्हृष्टास्तत्र सहस्रशः। वानरान् सुमहाकायान् सर्वान् वै वनचारिणः॥ अप्सरस्सु च मुख्यासु तथा विद्याधरीषु च। नागकन्यासु च तथा गन्धर्वीणां तनूषु च॥
Verse 21
देवा महर्षिगन्धर्वास्तार्क्ष्या यक्षा यशस्विन:।नागा: किम्पुरुषाश्चैव सिद्धविद्याधरोरगा:।।1.17.20।। बहवो जनयामासुर्हृष्टास्तत्र सहस्रश:।वानरान्सुमहाकायान्सर्वान्वै वनचारिण:।।1.17.21।।अप्सरस्सु च मुख्यासु तथा विद्याधरीषु च।नागकन्यासु च तथा गन्धर्वीणां तनूषु च ।।1.17.22।।
कामरूपबलोपेता यथाकामं विचारिणः। सिंहशार्दूलसदृशा दर्पेण च बलेन च॥
Verse 22
देवा महर्षिगन्धर्वास्तार्क्ष्या यक्षा यशस्विन:।नागा: किम्पुरुषाश्चैव सिद्धविद्याधरोरगा:।।1.17.20।। बहवो जनयामासुर्हृष्टास्तत्र सहस्रश:।वानरान्सुमहाकायान्सर्वान्वै वनचारिण:।।1.17.21।।अप्सरस्सु च मुख्यासु तथा विद्याधरीषु च।नागकन्यासु च तथा गन्धर्वीणां तनूषु च ।।1.17.22।।
शिलाभिः प्रहरणकुशलाः सर्वे, पादपैश्च योधिनः सर्वे। नखदंष्ट्रायुधधारिणः सर्वे, सर्वास्त्रेषु च कोविदाः सर्वे॥
Verse 23
कामरूपबलोपेता यथाकामं विचारिण:।सिंहशार्दूलसदृशा दर्पेण च बलेन च।।।।
कामरूपबलोपेता यथाकामं विचारिणः। सिंहशार्दूलसदृशा दर्पेण च बलेन च॥
Verse 24
शिलाप्रहरणास्सर्वे सर्वे पादपयोधिन:।।।।नखदंष्ट्रायुधास्सर्वे सर्वे सर्वास्त्रकोविदा:।
शिलाभिः प्रहरणकुशलाः सर्वे, पादपैश्च योधिनः सर्वे। नखदंष्ट्रायुधधारिणः सर्वे, सर्वास्त्रेषु च कोविदाः सर्वे॥
Verse 25
विचालयेयुश्शैलेन्द्रान्भेदयेयुस्स्थिरान्द्रुमान्।क्षोभयेयुश्च वेगेन समुद्रं सरितां पतिम्।।।।
शैलेन्द्रान् विचालयेयुः, स्थिरान् द्रुमान् भेदयेयुः। वेगेन च समुद्रं सरितां पतिं क्षोभयेयुः॥
Verse 26
दारयेयु: क्षितिं पद्भ्यामाप्लवेयुर्महार्णवम्।नभ:स्थलम् विशेयुश्च गृह्णीयुरपि तोयदान्।।।।
पद्भ्यां क्षितिं दारयेयुः, महार्णवं चाप्लवेयुः। नभःस्थलं विशेयुश्च, तोयदानपि गृह्णीयुः॥
Verse 27
गृह्णीयुरपि मातङ्गान्मत्तान्प्रव्रजतो वने।नर्दमानाश्च नादेन पातयेयुर्विहङ्गमान्।।।।
मत्तान् मातङ्गानपि वने प्रव्रजतः गृह्णीयुः। नर्दमानाश्च नादेन विहङ्गमान् पातयेयुः॥
Verse 28
ईदृशानां प्रसूतानि हरीणां कामरूपिणाम्।शतं शतसहस्राणि यूथपानां महात्मनाम्।।।।
एवमेतादृशानां कामरूपिणां हरीणां प्रसूतानि। यूथपानां महात्मनां शतं शतसहस्राणि बभूवुः॥
Verse 29
ते प्रधानेषु यूथेषु हरीणां हरियूथपा:।बभूवुर्यूथपश्रेष्ठा वीरांश्चाजनयन् हरीन्।।।।
ते प्रधानेषु यूथेषु हरीणां हरियूथपाः। यूथपश्रेष्ठा बभूवुः, वीरांश्च हरीन् अजनयन्॥
Verse 30
अन्ये ऋक्षवत: प्रस्थानवतस्थु स्सहस्रश:।अन्ये नानाविधान्शैलान्भेजिरे काननानि च।।।।
अन्ये ऋक्षवतः प्रस्थानवतस्थुः सहस्रशः। अन्ये नानाविधान् शैलान् भेजिरे काननानि च॥
Verse 31
सूर्यपुत्रं च सुग्रीवं शक्रपुत्रं च वालिनम्।भ्रातरावुपतस्थुस्ते सर्व एव हरीश्वरा:।।।।नलं नीलं हनूमन्तमन्यांश्च हरियूथपान्। 3
सूर्यपुत्रं च सुग्रीवं शक्रपुत्रं च वालिनम्। भ्रातरावुपतस्थुस्ते सर्व एव हरीश्वराः॥ नलं नीलं हनूमन्तम् अन्यांश्च हरियूथपान्॥
Verse 32
ते तार्क्ष्यबलसम्पन्नास्सर्वे युद्धविशारदा:।विचरन्तोऽर्दयन्दर्पात्सिंहव्याघ्रमहोरगान्।।।।
ते तार्क्ष्यबलसम्पन्नाः सर्वे युद्धविशारदाः। विचरन्तोऽर्दयन् दर्पात् सिंहव्याघ्रमहोरगान्॥
Verse 33
तांश्च सर्वान्महाबाहुर्वाली विपुलविक्रम:।जुगोप भुजवीर्येण ऋक्षगोपुच्छवानरान्।।।।
तांश्च सर्वान् महाबाहुर्वाली विपुलविक्रमः। भुजवीर्येण जुगोप ऋक्षगोपुच्छवानरान्॥
Verse 34
तैरियं पृथिवी शूरैस्सपर्वतवनार्णवा।कीर्णा विविधसंस्थानैर्नानाव्यञ्जनलक्षणै:।।।।
तैः शूरैः सापर्वतवनार्णवा पृथिवी इयं कीर्णा। विविधसंस्थानैर्नानाव्यञ्जनलक्षणैः॥
Verse 35
तैर्मेघबृन्दाचलकूटकल्पै:महाबलैर्वानरयूथपालै:।बभूव भूर्भीमशरीररूपैस्समावृता रामसहायहेतो:।।।।
तैर्मेघबृन्दाचलकूटकल्पैर्महाबलैर्वानरयूथपालैः। रामसहायहेतोर्भूर्भीमशरीररूपैः समावृता बभूव॥
Verse 36
सर्वे शिलाप्रहरणाः, सर्वे पादपयोधिनः; सर्वे नखदंष्ट्रायुधाः, सर्वे च सर्वास्त्रकोविदाः।
Frequently Asked Questions
The pivotal action is Brahmā’s directive to the devas to create capable helpers for Viṣṇu/Rāma—framing collective responsibility as an ethical response to cosmic disorder, where power is generated not for conquest but for restoring dharma through disciplined assistance.
The sarga teaches that righteous outcomes depend on coordinated agency: divine intent (Viṣṇu’s incarnation) is paired with prepared support systems (vanara/ṛkṣa forces), emphasizing that dharma is upheld through cooperation, competence, and purpose-bound strength.
Landmarks function as similes and scope-markers—Meru, Mandara, and Mahendra (mountains) and Samudra (the ocean/lord of rivers)—to convey the allies’ magnitude and to map the epic’s world as a terrain requiring extraordinary mobility and force.
Ask anything about Sarga 17 of the Valmiki Ramayana
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.