Sarga 57
विश्वामित्रस्य दक्षिणतपः तथा त्रिशङ्कोः स्वशरीरेण स्वर्गगमनाभिलाषः (Visvamitra’s Southern Austerity and Trisanku’s Bodily Ascent Aspiration)
बालकाण्ड
अथ विश्वामित्रः पूर्वापमानं वसिष्ठेन सह जातं वैरं च स्मृत्वा मुख्यया महिष्याऽन्वितः दक्षिणां दिशं जगाम। तत्र फलमूलाशनः, जितेन्द्रियः, घोरं तपः समारभत। सहस्रवर्षपर्यन्तं तपसि स्थिते तस्मिन् ब्रह्मा प्रादुरभूय केवलं ‘राजर्षिः’ इति तमभ्यनन्दत; तेन विश्वामित्रस्य असन्तोषः प्रववृधे, स च परं पदं प्रार्थयन् भूयः कठोरतरं तपः चकार। तस्मिन्नेव काले इक्ष्वाकुवंशीयः सत्यवादी जितेन्द्रियश्च त्रिशङ्कुः अद्भुतं संकल्पं चकार—स्वशरीरेणैव स्वर्गं गन्तुम् इति। महायज्ञेन तद् साधयितुम् इच्छन् स वसिष्ठं याचितवान्; वसिष्ठस्तु ‘अशक्यमेतत्’ इति निराकरोत्। ततः त्रिशङ्कुः दक्षिणदेशे वसिष्ठस्य शतं तपस्विपुत्रान् प्रणिपत्य शरणं जगाम, यज्ञस्य ऋत्विजो भवितुं स्वशरीरस्वर्गगमनसिद्ध्यर्थं च प्रार्थयामास। एवं तपोबलं, यज्ञाधिकारः, धर्मसम्मताभिलाषस्य च सीमा इति विषयाः अस्मिन् सर्गे समन्विताः प्रदर्श्यन्ते।
Shlokas
Verse 1
ततस्सन्तप्तहृदय: स्मरन्निग्रहमात्मन:। विनिश्श्वस्य विनिश्श्वस्य कृतवैरो महत्मना।।1.57.1।।स दक्षिणां दिशं गत्वा महिष्या सह राघव ।तताप परमं घोरं विश्वामित्रो महत्तप:।।1.57.2।। फलमूलाशनो दान्तश्चकार सुमहत्तप:।
ततः सन्तप्तहृदयः स्मरन्निग्रहमात्मनः। विनिश्श्वस्य विनिश्श्वस्य कृतवैरो महात्मना॥ वसिष्ठेन महात्मना सह वैरं कृत्वा तपसे निववृते॥
Verse 2
ततस्सन्तप्तहृदय: स्मरन्निग्रहमात्मन:। विनिश्श्वस्य विनिश्श्वस्य कृतवैरो महत्मना।।1.57.1।।स दक्षिणां दिशं गत्वा महिष्या सह राघव ।तताप परमं घोरं विश्वामित्रो महत्तप:।।1.57.2।। फलमूलाशनो दान्तश्चकार सुमहत्तप:।
ततः सन्तप्तहृदयः स्वात्मनिग्रहं स्मरन् पुनः पुनर्विनिश्वस्य, महात्मना सह वैरं कृत्वा, स राघव महिष्या सह दक्षिणां दिशं गतः। तत्र विश्वामित्रः परमं घोरं महत्तपः समारभ्य, फलमूलाशनः दान्तः सुमहत्तपश्चकार।
Verse 3
अथास्य जज्ञिरे पुत्रास्सत्यधर्मपरायणा:।हविष्यन्दो मधुष्यन्दो दृढनेत्रो महारथ:।।1.57.3।।
अथास्य सत्यधर्मपरायणाः पुत्रा जज्ञिरे—हविष्यन्दो मधुष्यन्दो दृढनेत्रो महारथश्च।
Verse 4
पूर्णे वर्षसहस्रे तु ब्रह्मा लोकपितामह:।अब्रवीन्मधुरं वाक्यं विश्वामित्रं तपोधनम्।।1.57.4।।
पूर्णे वर्षसहस्रे तु ब्रह्मा लोकपितामहः। विश्वामित्रं तपोधनं मधुरं वाक्यमब्रवीत्॥
Verse 5
चिता राजर्षिलोकास्ते तपसा कुशिकात्मज।अनेन तपसा त्वां तु राजर्षिरिति विद्महे।।1.57.5।।
चिता राजर्षिलोकास्ते तपसा कुशिकात्मज। अनेन तपसा त्वां तु राजर्षिरिति विद्महे॥
Verse 6
एवमुक्त्वा महातेजा जगाम सह दैवतै:।त्रिविष्टपं ब्रह्मलोकं लोकानां परमेश्वर:।।1.57.6।।
एवमुक्त्वा महातेजा जगाम सह दैवतैः। त्रिविष्टपं ब्रह्मलोकं लोकानां परमेश्वरः॥
Verse 7
विश्वामित्रोऽपि तच्छ्रुत्वा ह्रिया किञ्चिदवाङ्मुख:।दु:खेन महताऽऽविष्टस्समन्युरिदमब्रवीत् ।।1.57.7।।
विश्वामित्रोऽपि तच्छ्रुत्वा ह्रिया किञ्चिदवाङ्मुखः। दुःखेन महताऽऽविष्टः समन्युरिदमब्रवीत्॥
Verse 8
तपश्च सुमहत्तप्तं राजर्षिरिति मां विदु:।देवास्सर्षिगणास्सर्वे नास्ति मन्ये तप:फलम्।।1.57.8।।
तपश्च सुमहत्तप्तं राजर्षिरिति मां विदुः। देवाः सर्षिगणाः सर्वे नास्ति मन्ये तपःफलम्॥
Verse 9
इति निश्चित्य मनसा भूय एव महातपा:।तपश्चकार काकुत्स्थ परमं परमात्मवान्।।1.57.9।।
इति मनसा निश्चित्य भूय एव महातपाः। काकुत्स्थ, परमात्मवान् स परमं तपः पुनश्चकार॥
Verse 10
एतस्मिन्नेव काले तु सत्यवादी जितेन्द्रिय:।त्रिशङ्कुरिति विख्यात इक्ष्वाकुकुलवर्धन:।।1.57.10।।
एतस्मिन्नेव काले तु सत्यवादी जितेन्द्रियः। त्रिशङ्कुरिति विख्यात इक्ष्वाकुकुलवर्धनः॥
Verse 11
तस्य बुद्धिस्समुत्पन्ना यजेयमिति राघव ।गच्छेयं स्वशरीरेण देवानां परमां गतिम्।।1.57.11।।
तस्य बुद्धिः समुत्पन्ना—यजेयमिति राघव। गच्छेयं स्वशरीरेण देवानां परमां गतिम्॥
Verse 12
स वसिष्ठं समाहूय कथयामास चिन्तितम्।अशक्यमिति चाप्युक्तो वसिष्ठेन महात्मना।।1.57.12।।
स वसिष्ठं समाहूय कथयामास चिन्तितम्। अशक्यमिति चाप्युक्तो वसिष्ठेन महात्मना॥
Verse 13
प्रत्याख्यातो वसिष्ठेन स ययौदक्षिणां दिशम्। ततस्तत्कर्मसिद्ध्यर्थं पुत्रां स्तस्य गतो नृप:।।1.57.13।।
वसिष्ठेन प्रत्याख्यातः स नृपो दक्षिणां दिशं ययौ। ततः तस्य कर्मणः सिद्ध्यर्थं वसिष्ठस्य पुत्रान् उपजगाम।।
Verse 14
वासिष्ठा दीर्घतपसस्तपो यत्र हि तेपिरे।त्रिशंङ्कुस्सुमहातेजा श्शतं परमभास्वरम्।।1.57.14।।वसिष्ठपुत्रान् ददृशे तप्यमानान् यशस्विन:।
यत्र वासिष्ठा दीर्घतपसः तपः तेपिरे, तं देशं सुमहातेजाः त्रिशङ्कुः प्राप। तत्र यशस्विनः परमभास्वराः शतसंख्याका वसिष्ठपुत्राः तप्यमानान् ददर्श।।
Verse 15
सोऽभिगम्य महात्मनस्सर्वानेव गुरोस्सुतान्।।1.57.15।।अभिवाद्यानुपूर्व्येण ह्रिया किञ्चिदवाङ्मुख:।अब्रवीत्सुमहाभगान्सर्वानेव कृताञ्जलि:।।1.57.16।।
स महात्मनः गुरोः सर्वान् एव सुतान् अभिगम्य, अनुपूर्व्येण अभिवाद्य, ह्रिया किञ्चिद् अवाङ्मुखः। कृताञ्जलिः स सर्वान् सुमहाभागान् अब्रवीत्।।
Verse 16
सोऽभिगम्य महात्मनस्सर्वानेव गुरोस्सुतान्।।1.57.15।।अभिवाद्यानुपूर्व्येण ह्रिया किञ्चिदवाङ्मुख:।अब्रवीत्सुमहाभगान्सर्वानेव कृताञ्जलि:।।1.57.16।।
अभिवाद्यानुपूर्व्येण ह्रिया किञ्चिदवाङ्मुखः। अब्रवीत्सुमहाभगान्सर्वानेव कृताञ्जलिः॥
Verse 17
शरणं व: प्रपद्येऽहं शरण्यान् शरणागत:।प्रत्याख्यातोऽस्मि भद्रं वो वसिष्ठेन महात्मना।।1.57.17।।
अहं वः शरण्यान् शरणागतः शरणं प्रपद्ये। भद्रं वः; महात्मना वसिष्ठेन प्रत्याख्यातोऽस्मि।।
Verse 18
यष्टुकामो महायज्ञं तदनुज्ञातुमर्हथ।गुरुपुत्रानहं सर्वान्नमस्कृत्य प्रसादये।।1.57.18।।
महायज्ञं यष्टुकामः तदनुज्ञातुम् अर्हथ। अहं गुरुपुत्रान् सर्वान् नमस्कृत्य प्रसादये।।
Verse 19
शिरसा प्रणतो याचे ब्राह्मणान् तपसि स्थितान्।ते मां भवन्तस्सिद्ध्यर्थं याजयन्तु समाहिता:।।1.57.19।।सशरीरो यथाऽहं हि देवलोकमवाप्नुयाम्।
शिरसा प्रणम्याहं तपोनिष्ठान् ब्राह्मणान् याचे—भवन्तः समाहितचित्ताः सिद्ध्यर्थं मां याजयन्तु; यथा चाहं सशरीर एव देवलोकं प्राप्नुयाम्।
Verse 20
प्रत्याख्यातो वसिष्ठेन गतिमन्यां तपोधना:।।1.57.20।।गुरुपुत्रानृते सर्वान्नाहं पश्यामि काञ्चन।
वसिष्ठेन प्रत्याख्यातः, हे तपोधन, अन्यां गतिं काञ्चन न पश्यामि—गुरुपुत्रानृते सर्वान्।
Verse 21
इक्ष्वाकूणां हि सर्वेषां पुरोधा: परमा गति:।।1.57.21।।पुरोधसस्तु विद्वांसस्तारयन्ति सदा नृपान्।तस्मादनन्तरं सर्वे भवन्तो दैवतं मम।।1.57.22।।
इक्ष्वाकूणां हि सर्वेषां पुरोधाः परमा गतिः। पुरोधसस्तु विद्वांसः सदा नृपान् तारयन्ति; तस्मात् तदनन्तरं सर्वे भवन्तो मम दैवतं।
Frequently Asked Questions
Two linked actions frame the dilemma: Viśvāmitra responds to dishonor by escalating tapas to transform status, while Trīśaṅku pursues an embodied ascent to heaven through yajña—an aim judged “impossible” by Vasiṣṭha—raising questions about legitimate aspiration versus the boundaries set by ritual and tradition.
The sarga highlights that spiritual titles and outcomes are not merely products of effort but also of recognized legitimacy within a moral-ritual order; it also shows how desire (even when paired with truthfulness and restraint) must be evaluated against dharmic feasibility and the authority of qualified preceptors.
The “southern quarter” (dakṣiṇā diś) functions as a ritual-ascetic landscape where both Viśvāmitra and Vasiṣṭha’s sons perform austerities; culturally, the chapter emphasizes guru-śiṣya protocol (approaching, bowing by seniority, folded hands) and the centrality of the purohita/preceptor in Ikṣvāku royal religion.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.