Sarga 58
त्रिशङ्कुशापः · Trishanku’s Curse and Appeal to Viśvāmitra
बालकाण्ड
अस्मिन् अष्टपञ्चाशत्तमे सर्गे यज्ञाधिकारस्य गुरुपरम्परायाश्च मर्यादा, तथा नियुक्ताचार्यं परित्यज्य अन्योपायान्वेषणस्य दोषः, इति धर्मविचारः सुसंहतः प्रदर्श्यते। त्रिशङ्कुराजः देहेनैव स्वर्गारोहणकामनया वसिष्ठं याचते; वसिष्ठस्तु तां कामनां नानुमन्यते। ततः स राजा वसिष्ठस्य शतं पुत्रान् उपगम्य प्रार्थयते; ते सत्यनिष्ठं गुरुमतिक्रम्य उपायान्तरं चिन्तयन्तं राजानं परुषैर्वाक्यैर्निन्दन्ति, इक्ष्वाकुवंशस्य पुरोहितपरम्परायाश्च अवमानं मन्यन्ते। राजा “अन्यं उपायं करिष्ये” इति निश्चयं व्यक्तयति; तदा क्रुद्धाः ते पुत्राः तं चाण्डालत्वेन शपन्ति। शापः क्षणेनैव फलति—रात्रौ तस्य देहे चिह्नानि जातानि, समाजे च बहिष्कारः; अमात्याः प्रजाश्च अनुयायिनश्च तं परित्यज्य पलायन्ते। एकाकी दुःखितः त्रिशङ्कुः विश्वामित्रं शरणं गच्छति; स करुणया तं पृच्छति—किमर्थं एषा विकृतिः जाता इति। त्रिशङ्कुः स्वव्रतसदृशं संकल्पं निवेदयति—देहेन स्वर्गं गन्तुम्; स्वयज्ञकृत्यं धर्मेण राज्यपालनं सत्यव्रतता च कथयति, तथा दैवेन स्वपुण्यं हतं मन्यते। स विश्वामित्रं याचते—पुरुषप्रयत्नेन दैवं प्रतिहन्तुं, इति; एवं सर्गे धर्माधिकारः, शापस्य प्रभावः, गुरुवचनस्य मर्यादा, तथा पुरुषार्थदैवयोः संघर्षः इति विषयाः प्रकाश्यन्ते।
Shlokas
Verse 1
ततस्त्रिशङ्कोर्वचनं श्रुत्वा क्रोधसमन्वितम् ।ऋषिपुत्रशतं राम राजानमिदमब्रवीत् ॥१॥
ततः त्रिशङ्कोर्वचनं क्रोधसमन्वितं श्रुत्वा, राम, ऋषिपुत्रशतं राजानमिदमब्रवीत्॥
Verse 2
प्रत्याख्यातो हि दुर्बुद्धे गुरुणा सत्यवादिना ।तं कथं समतिक्रम्य शाखान्तरमुपेयिवान् ॥२॥
दुर्बुद्धे! सत्यवादिना गुरुणा त्वं प्रत्याख्यातः; तं कथं समतिक्रम्य शाखान्तरमुपेयिवान्—तस्यैव वंशस्याङ्कुरमात्रम्॥
Verse 3
इक्ष्वाकूणां हि सर्वेषां पुरोधाः परमो गुरुः ।न चातिक्रमितुं शक्यं वचनं सत्यवादिनः ॥३॥
इक्ष्वाकूणां हि सर्वेषां पुरोधाः परमो गुरुः। न चातिक्रमितुं शक्यं वचनं सत्यवादिनः॥
Verse 4
अशक्यमिति चोवाच वसिष्ठो भगवानृषिः ।तं वयं वै समाहर्तुं क्रतुं शक्ताःकथं तव ॥४॥
अशक्यमिति चोवाच वसिष्ठो भगवानृषिः। तं वयं वै समाहर्तुं क्रतुं शक्ताः कथं तव॥
Verse 5
बालिशस्त्वं नरश्रेष्ठ गम्यतां स्वपुरं पुनः ।याजने भगवाञ्छक्तस्त्रैलोक्यस्यापि पार्थिव ॥५॥अवमानं च तत्कर्तुं तस्य शक्ष्यामहे कथम् ।
बालिशोऽसि नरश्रेष्ठ, गच्छ स्वपुरं पुनः। याजने भगवान् शक्तः त्रैलोक्यस्यापि पार्थिव; तं कथं वयमवमानयितुं शक्नुमः?
Verse 6
तेषां तद्वचनं श्रुत्वा क्रोधपर्याकुलाक्षरम् ॥६॥स राजा पुनरेवैतानिदं वचनमब्रवीत् ।
तेषां वचनं श्रुत्वा क्रोधपर्याकुलाक्षरम्। स राजा पुनरेवैतान् इदं वचनमब्रवीत्॥
Verse 7
प्रत्याख्यातोऽस्मि गुरुणा गुरुपुत्रैस्तथैव च ॥७॥अन्यां गतिं गमिष्यामि स्वस्ति वोऽस्तु तपोधनाः ।
प्रत्याख्यातोऽस्मि गुरुणा गुरुपुत्रैस्तथैव च। अन्यां गतिं गमिष्यामि; स्वस्ति वोऽस्तु तपोधनाः॥
Verse 8
ऋषिपुत्रास्तु तच्छ्रुत्वा वाक्यं घोराभिसंहितम् ॥८॥शेपुः परमसङ्कृद्धाश्चण्डालत्वं गमिष्यसि ।
ऋषिपुत्रास्तु तच्छ्रुत्वा वाक्यं घोराभिसंहितम्। शेपुः परमसङ्कृद्धाः—चण्डालत्वं गमिष्यसि॥
Verse 9
एवमुक्त्वा महात्मनो विविशुस्ते स्वमाश्रमम् ॥९॥अथ रात्र्यां व्यतीतायां राजा चण्डालतां गतः ।
एवमुक्त्वा महात्मानः विविशुस्ते स्वमाश्रमम्। अथ रात्र्यां व्यतीतायां राजा चण्डालतां गतः॥
Verse 10
नीलवस्त्रधरो नीलः पुरुषो ध्वस्तमूर्धजः ॥१०॥चित्यमाल्यानुलेपश्च आयसाभरणोऽभवत् ।
नीलवस्त्रधरो नीलः पुरुषो ध्वस्तमूर्धजः। चित्यमाल्यानुलेपश्च आयसाभरणोऽभवत्॥
Verse 11
तं दृष्टवा मन्त्रिणस्सर्वे त्यज्य चण्डालरूपिणम् ॥११॥प्राद्रवन् सहिता राम पौरा येऽस्यानुगामिनः ।
तं चण्डालरूपिणं दृष्ट्वा सर्वे मन्त्रिणस्त्यक्त्वा प्राद्रवन्; राम, पौरा येऽस्यानुगामिनश्च सहिता अपि पलायिताः॥
Verse 12
एको हि राजा काकुत्स्थ जगाम परमात्मवान् ॥१२॥दह्यमानो दिवारात्रं विश्वामित्रं तपोनिधिम् ।
एको हि राजा, काकुत्स्थ, परमात्मवान्, दिवारात्रं दह्यमानः, तपोनिधिं विश्वामित्रं जगाम॥
Verse 13
विश्वामित्रस्तु तं दृष्ट्वा राजानं विफलीकृतम् ।चण्डालरूपिणं राम मुनिः कारुण्यमागतः ॥१३॥
विश्वामित्रस्तु तं दृष्ट्वा राजानं विफलीकृतम् । चण्डालरूपिणं राम मुनिः कारुण्यमागतः ॥
Verse 14
कारुण्यात्स महातेजा वाक्यं परमधार्मिकः ।इदं जगाद भद्रं ते राजानं घोररूपिणम् ॥१४॥
कारुण्यात्स महातेजा वाक्यं परमधार्मिकः । इदं जगाद भद्रं ते राजानं घोररूपिणम् ॥
Verse 15
किमागमनकार्यं ते राजपुत्र महाबल ।अयोध्याधिपते वीर शापाच्चण्डालतां गतः ॥१५॥
किमागमनकार्यं ते राजपुत्र महाबल । अयोध्याधिपते वीर शापाच्चण्डालतां गतः ॥
Verse 16
अथ तद्वाक्यमाज्ञाय राजा चण्डालतां गतः ।अब्रवीत्प्राञ्जलिर्वाक्यं वाक्यज्ञो वाक्यकोविदम् ॥१६॥
अथ तद्वाक्यमाज्ञाय राजा चण्डालतां गतः । अब्रवीत् प्राञ्जलिर्वाक्यं वाक्यज्ञो वाक्यकोविदम् ॥
Verse 17
प्रत्याख्यातोऽस्मि गुरुणा गुरुपुत्रैस्तथैव च ।अनवाप्यैव तं कामं मया प्राप्तो विपर्ययः ॥१७॥
प्रत्याख्यातोऽस्मि गुरुणा गुरुपुत्रैस्तथैव च । अनवाप्यैव तं कामं मया प्राप्तो विपर्ययः ॥
Verse 18
सशरीरो दिवं यायामिति मे सौम्यदर्शनम् ।मया चेष्टं क्रतुशतं तच्च नाऽवाप्यते फलम् ॥१८॥
सौम्य, मम दर्शनं निश्चयः—सशरीरोऽहं दिवं यायामिति। मया क्रतुशतं कृतं, तथापि तस्य फलमद्यापि नोपलभ्यते॥
Verse 19
अनृतं नोक्तपूर्वं मे न च वक्ष्ये कदाचन ।कृच्छ्रेष्वपि गत स्सौम्य क्षत्रधर्मेण ते शपे ॥१९॥
सौम्य, मे पूर्वमनृतं नोक्तम्, न च कदाचन वक्ष्ये; कृच्छ्रेष्वपि गतः। क्षत्रधर्मेण ते शपे॥
Verse 20
यज्ञैर्बहुविधैरिष्टं प्रजा धर्मेण पालिताः ॥२०॥गुरवश्च महात्मान श्शीलवृत्तेन तोषिताः ।
बहुविधैर्यज्ञैर्मया इष्टं, प्रजाश्च धर्मेण पालिताः। महात्मानः गुरवश्च शीलवृत्तेन मया तोषिताः॥
Verse 21
धर्मे प्रयतमानस्य यज्ञं चाहर्तुमिच्छतः ॥२१॥परितोषं न गच्छन्ति गुरवो मुनिपुङ्गव ।
धर्मे प्रयतमानस्य यज्ञं चाहर्तुमिच्छतः, मुनिपुङ्गव, गुरवः परितोषं न गच्छन्ति—नानुमन्यन्ति॥
Verse 22
दैवमेव परं मन्ये पौरुषं तु निरर्थकम् ॥२२॥दैवेनाक्रम्यते सर्वं दैवं हि परमा गतिः ।
दैवमेव परं मन्ये, पौरुषं तु निरर्थकम्। दैवेनाक्रम्यते सर्वं, दैवं हि परमा गतिः॥
Verse 23
तस्य मे परमार्तस्य प्रसादमभिकाङ्क्षतः ॥२३॥कर्तुमर्हसि भद्रं ते दैवोपहतकर्मणः ।
तस्य मे परमार्तस्य प्रसादमभिकाङ्क्षतः। कर्तुमर्हसि भद्रं ते दैवोपहतकर्मणः॥
Verse 24
नान्यां गतिं गमिष्यामि नान्यश्शरणमस्ति मे ॥२४॥दैवं पुरुषकारेण निवर्तयितुमर्हसि ॥
नान्यां गतिं गमिष्यामि नान्यश्शरणमस्ति मे। दैवं पुरुषकारेण निवर्तयितुमर्हसि॥
Inside Sarga 58
Voices in this sarga
- Vasiṣṭha’s sons (ṛṣiputras)
- Triśaṅku
- Viśvāmitra
Frequently Asked Questions
The dilemma is whether Triśaṅku may ethically bypass his appointed guru (Vasiṣṭha) after refusal and seek ritual fulfilment elsewhere; the sages’ sons treat this as a breach of legitimate authority and a dishonour to the established priestly order.
The chapter juxtaposes (1) the binding force of a truth-speaking guru’s word and the social power of śāpa, with (2) Triśaṅku’s argument that puruṣakāra (human effort) can and should confront daiva (destiny), inviting reflection on moral agency under adverse fate.
Ayodhyā functions as the cultural-political center whose ministers and citizens abandon the transformed king; the caṇḍāla markers—ashes, cemetery garlands, iron ornaments—serve as culturally coded signs of social exclusion and ritual impurity within the narrative world.
Ask anything about Sarga 58 of the Valmiki Ramayana
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
