Sarga 3
तृतीयः सर्गः (Bālakāṇḍa 3): Vālmīki’s Yogic Verification and the Epic Synopsis
बालकाण्ड
नारदात् सम्यगाख्यातं रामवृत्तान्तं श्रुत्वा धर्मात्मा वाल्मीकि: अधिकं निश्चयं कर्तुमिच्छन् (१.३.१) आचम्य शुचिर्भूत्वा कुशासने निषसाद, अञ्जलिं बद्ध्वा तपसा धर्मेण च वृत्तान्तस्य यथातत्त्वं परिशीलयितुं प्रवृत्तः (१.३.२)। तदा योगदृष्ट्या स रामं सीतां लक्ष्मणं दशरथं तथा समग्रं राज्यमिव प्रत्यक्षं ददर्श—करतलेऽमलकवत् (१.३.६); तेषां भाषितं हास्यं संकल्पं कर्मफलप्रवृत्तिं च यथार्थतया अवगच्छत् (१.३.३–१.३.५)। एवं दृष्टसत्यो वाल्मीकि: धर्मप्रधानं प्रयोजनं कृत्वा कामार्थयोः सम्यगन्वययुक्तं काव्यं रचयितुं मनसि निश्चितवान्; यदिदं रत्नाकरसदृशं, श्रोत्रमनःप्रीतिकरं च भविष्यतीति (१.३.७–१.३.८)। अनन्तरं सर्गे रामायणस्य महावृत्तान्तस्य संक्षेपः प्रदर्श्यते—रामजन्म गुणसम्पत्तिः, वनवासः, मैत्री-सहाय्यसम्बन्धाः, लङ्कागमनं, युद्धं, राज्याभिषेकः, तथा उत्तरकाण्डे निर्दिष्टानि परवृत्तान्तानि (१.३.१०–१.३.३८) इति; अयं सर्गः काव्यविस्तारस्य सूचिपत्ररूपेणापि दक्षिणपाठपरम्परायां प्रकाशते।
Characters and places
Shlokas
Verse 1
श्रुत्वा वस्तु समग्रं तद्धर्मात्मा धर्मसंहितम् ।व्यक्तमन्वेषते भूयो यद्वृत्तं तस्य धीमतः ॥१॥
तत् समग्रं धर्मसंहितं वस्तु श्रुत्वा धर्मात्मा वाल्मीकि: तस्य धीमतः यद्वृत्तं भूयः व्यक्तम् अन्वेषते।
Verse 2
उपस्पृश्योदकं सम्यग्मुनिस्स्थित्वा कृताञ्जलिः ।प्राचीनाग्रेषु दर्भेषु धर्मेणान्वेषते गतिम् ॥२॥
उपस्पृश्योदकं सम्यग्मुनिः स्थित्वा कृताञ्जलिः । प्राचीनाग्रेषु दर्भेषु धर्मेणान्वेषते गतिम् ॥
Verses 3-4
रामलक्ष्मणसीताभी राज्ञा दशरथेन च ।सभार्येण सराष्ट्रेण यत्प्राप्तं तत्र तत्त्वतः ॥३॥हसितं भाषितं चैव गतिर्या यच्च चेष्टितम् ।तत्सर्वं धर्मवीर्येण यथावत्सम्प्रपश्यति ॥४॥
धर्मतपःप्रभावेण स मुनिः तत्र यथातत्त्वतः सम्यक् ददर्श—रामलक्ष्मणसीताः, राजा दशरथः सभार्यः सराष्ट्रश्च; तत्र यत् प्राप्तं, यच्च हासितं भाषितं च, या गतिः यच्च चेष्टितं—तत्सर्वं यथावत् सम्प्रपश्यति।
Verse 5
स्त्रीतृतीयेन च तदा यत्प्राप्तं चरता वने ।सत्यसन्धेन रामेण तत्सर्वं चान्ववेक्षितम् ॥५॥
तदा वने चरता सत्यसन्धेन रामेण स्त्रीतृतीयेन यत् प्राप्तं, तत्सर्वं स मुनिरपि सम्यगन्ववेक्षत्।
Verse 6
ततः पश्यति धर्मात्मा तत्सर्वं योगमास्थितः ।पुरा यत्तत्र निर्वृत्तं पाणावामलकं यथा ॥६॥
ततः योगमास्थितो धर्मात्मा स मुनिः पुरा तत्र यन्निर्वृत्तं तत्सर्वं पाणावामलकं यथा सुस्पष्टमपश्यत्।
Verses 7-8
तत्सर्वं तत्त्वतो दृष्ट्वा धर्मेण स महाद्युतिः ।अभिरामस्य रामस्य चरितं कर्तुमुद्यतः ॥७॥कामार्थगुणसंयुक्तं धर्मार्थगुणविस्तरम् ।समुद्रमिव रत्नाढ्यं सर्वश्रुतिमनोहरम् ॥८॥
तत्सर्वं तत्त्वतो धर्मेण दृष्ट्वा स महाद्युतिः अभिरामस्य रामस्य चरितं कर्तुमुद्यतः। कामार्थगुणसंयुक्तं धर्मार्थगुणविस्तरं, समुद्रमिव रत्नाढ्यं सर्वश्रुतिमनोहरम्।
Verse 9
स यथा कथितं पूर्वं नारदेन महर्षिणा ।रघुवंशस्य चरितं चकार भगवानृषिः ॥९॥
यथा पूर्वं महर्षिणा नारदेन कथितं तथा भगवानृषिर्वाल्मीकिः रघुवंशस्य चरितं रामकथामुख्यं काव्यरूपेण चकार।
Verse 10
जन्म रामस्य सुमहद्वीर्यं सर्वानुकूलताम् ।लोकस्य प्रियतां क्षान्तिं सौम्यतां सत्यशीलताम् ॥१०॥
रामस्य जन्म, सुमहत् वीर्यं, सर्वानुकूलता; लोकस्य प्रियतां, क्षान्तिं, सौम्यतां, सत्यशीलतां च (नारदः) अवर्णयत्।
Verse 11
नानाचित्रकथाश्चान्या विश्वामित्रसमागमे ।जानक्याश्च विवाहं च धनुषश्च विभेदनम् ॥११॥
विश्वामित्रसमागमे नानाचित्रकथाः अन्याः; जानक्याः विवाहं च, धनुषः विभेदनं च अवर्णयत्।
Verse 12
रामरामविवादं च गुणान्दाशरथेस्तथा ।तथाऽभिषेकं रामस्य कैकेय्या दुष्टभावताम् ॥१२॥
रामपरशुरामयोर्विवादं च, दाशरथेरुत्तमान् गुणान्, रामस्याभिषेकस्य चोपक्रमं, कैकेय्याश्च दुष्टभावतां स वर्णयामास।
Verse 13
विघातं चाभिषेकस्य राघवस्य विवासनम् ।राज्ञश्शोकविलापं च परलोकस्य चाश्रयम् ॥१३॥
राघवस्याभिषेकविघातं, तस्य वनवासं, राज्ञः शोकविलापं, तस्य च परलोकाश्रयणं स कथयामास।
Verse 14
प्रकृतीनां विषादं च प्रकृतीनां विसर्जनम् ।निषादाधिपसंवादं सूतोपावर्तनं तथा ॥१४॥
अयोध्याप्रकृतीनां विषादं, तेषां च विसर्जनं, निषादाधिपेन गुहेन सह संवादं, सूतस्य सुमन्त्रस्य चोपावर्तनं तथा स वर्णयामास।
Verse 15
गङ्गायाश्चापि सन्तारं भरद्वाजस्य दर्शनम् ।भरद्वाजाभ्यनुज्ञानाच्चित्रकूटस्य दर्शनम् ॥१५॥
गङ्गायाः सन्तारं, महर्षेर्भरद्वाजस्य दर्शनं, तस्याभ्यनुज्ञया च चित्रकूटस्य दर्शनं स न्यवेदयत्।
Verse 16
वास्तुकर्म निवेशं च भरतागमनं तथा ।प्रसादनं च रामस्य पितुश्च सलिलक्रियाम् ॥१६॥
वन्यवास्तुनिवेशं, भरतस्यागमनं, रामस्य प्रसादनं, पितुश्च सलिलक्रियां स कथयामास।
Verse 17
पादुकाग्र्याभिषेकं च नन्दिग्रामनिवासनम् ।दण्डकारण्यगमनं विराधस्य वधं तथा ॥१७॥
पादुकाग्र्याभिषेकं च भरतस्य नन्दिग्रामनिवासनम् । रामस्य दण्डकारण्यगमनं विराधवधं तथा ॥
Verse 18
दर्शनं शरभङ्गस्य सुतीक्ष्णेन समागमम् ।अनसूयासहास्यामप्यङ्गरागस्य चार्पणम् ॥१८॥
शरभङ्गदर्शनं सुतीक्ष्णेन समागमम् । अनसूयासहास्यां च सीतायाः अङ्गरागार्पणम् ॥
Verse 19
अगस्त्यदर्शनं चैव जटायोरभिसङ्गमम् ।पञ्चवट्याश्च गमनं शूर्पणख्याश्च दर्शनम् ॥१९॥
अगस्त्यदर्शनं चैव जटायोरभिसङ्गमम् । पञ्चवट्याश्च गमनं शूर्पणख्याश्च दर्शनम् ॥
Verse 20
शूर्पणख्याश्च संवादं विरूपकरणं तथा ।वधं खरत्रिशिरसोरुत्थानं रावणस्य च ॥२०॥
शूर्पणख्याश्च संवादं विरूपकरणं तथा । खरत्रिशिरसोर्वधं रावणस्योत्थानमेव च ॥
Verse 21
मारीचस्य वधं चैव वैदेह्या हरणं तथा ।राघवस्य विलापं च गृध्रराजनिबर्हणम् ॥२१॥
मारीचस्य वधं चैव वैदेह्याः हरणं तथा । राघवस्य विरहविलापं च गृध्रराजस्य जटायोर्निबर्हणम् ॥
Verse 22
कबन्धदर्शनं चापि पम्पायाश्चापि दर्शनम् ।शबर्याः दर्शनं चैव हनूमद्दर्शनं तथा ॥२२॥
कबन्धस्य दर्शनं चापि पम्पायाश्चापि दर्शनम् । शबर्याः दर्शनं चैव हनूमतः प्रथमदर्शनं तथा ॥
Verse 23
ऋश्यमूकस्य गमनं सुग्रीवेण समागमम् ।प्रत्ययोत्पादनं सख्यं वालिसुग्रीवविग्रहम् ॥२३॥
ऋश्यमूकस्य गमनं सुग्रीवेण समागमम् । प्रत्ययोत्पादनं सख्यं वालिसुग्रीवयोर्विग्रहम् ॥
Verse 24
वालिप्रमथनं चैव सुग्रीवप्रतिपादनम् ।ताराविलापं समयं वर्षरात्रनिवासनम् ॥२४॥
वालिप्रमथनं चैव सुग्रीवस्य प्रतिपादनम् । तारायाः विलापं समयं वर्षरात्रनिवासनम् ॥
Verse 25
कोपं राघवसिंहस्य बलानामुपसङ्ग्रहम् ।दिशः प्रस्थापनं चैव पृथिव्याश्च निवेदनम् ॥२५॥
कोपं राघवसिंहस्य बलानामुपसङ्ग्रहम् । दिशः प्रस्थापनं चैव पृथिव्याश्च निवेदनम् ॥
Verse 26
अङ्गुलीयकदानं च ऋक्षस्य बिलदर्शनम् ।प्रायोपवेशनं चापि सम्पातेश्चापि दर्शनम् ॥२६॥
अङ्गुलीयकस्य दानं, ऋक्षबिलस्य दर्शनं, प्रायोपवेशननिश्चयं, सम्पातेः साक्षात्कारं च सः सम्यक् न्यवेदयत्।
Verse 27
पर्वतारोहणं चापि सागरस्यापि लङ्घनम् ।समुद्रवचनाच्चैव मैनाकस्य च दर्शनम् ॥२७॥
पर्वतारोहणं, सागरस्य लङ्घनं, समुद्रवचनप्रेरितं मैनाकस्य दर्शनं च सः कथयामास।
Verse 28
सिंहिकायाश्च निधनं लङ्कामलयदर्शनम् ।रात्रौ लङ्काप्रवेशं च एकस्याथ विचिन्तनम् ॥२८॥
सिंहिकायाः निधनं, मलयशैलात् लङ्कायाः दर्शनं, रात्रौ लङ्काप्रवेशं, ततः एकाकिनः विचारणं च सः न्यवेदयत्।
Verse 29
दर्शनं रावणस्यापि पुष्पकस्य च दर्शनम् ।आपानभूमिगमनमवरोधस्य दर्शनम् ॥२९॥
रावणस्य दर्शनं, पुष्पकस्यापि दर्शनं, आपानभूमेः गमनं, अवरोधस्य दर्शनं च सः वर्णयामास।
Verse 30
अशोकवनिकायानं सीतायाश्चपि दर्शनम् ।अभिज्ञानप्रदानं च रावणस्य च दर्शनम् ॥३०॥
अशोकवनिकायां हनूमतः प्रवेशं, सीतायाः साक्षाद्दर्शनं, अभिज्ञानार्थं मुद्रिकाप्रदानं, रावणस्यापि दर्शनं च सः कथयति॥
Verse 31
राक्षसीतर्जनं चैव त्रिजटास्वप्नदर्शनम् ।मणिप्रदानं सीताया वृक्षभङ्गं तथैव च ॥३१॥
राक्षसीभिः सीतायाः तर्जनं, त्रिजटायाः स्वप्नदर्शनं, सीतया मणेः प्रदानं, वृक्षभङ्गं च तथैव सः कथयति॥
Verse 32
राक्षसीविद्रवं चैव किङ्कराणां निबर्हणम् ।ग्रहणं वायुसूनोश्च लङ्कादाहाभिगर्जनम् ॥३२॥
राक्षसीनां विद्रवं, किङ्कराणां निबर्हणं, वायुसूनोः ग्रहणं, लङ्कादाहं चाभिगर्जनसहितं सः कथयति॥
Verse 33
प्रतिप्लवनमेवाथ मधूनां हरणं तथा ।राघवाश्वासनं चापि मणिनिर्यातनं तथा ॥३३॥
प्रतिप्लवनं ततोऽथ, मधूनां हरणं तथा, राघवस्याश्वासनं, मणेर्निर्यातनं च सः कथयति॥
Verse 34
सङ्गमं च समुद्रेण नलसेतोश्च बन्धनम् ।प्रतारं च समुद्रस्य रात्रौ लङ्कावरोधनम् ॥३४॥
समुद्रेण सह सङ्गमं, नलसेतोर्बन्धनं, समुद्रस्य प्रतारं, रात्रौ लङ्कावरोधनं च सः कथयति॥
Verse 35
विभीषणेन संसर्गं वधोपायनिवेदनम् ।कुम्भकर्णस्य निधनं मेघनादनिबर्हणम् ॥३५॥
विभीषणेन सह मैत्रीसम्बन्धं, रावणवधस्योपायनिवेदनं, कुम्भकर्णस्य निधनं, मेघनादस्य च निबर्हणं—एतानि सर्वाणि आख्याति।
Verse 36
रावणस्य विनाशं च सीतावाप्तिमरेः पुरे ।विभीषणाभिषेकं च पुष्पकस्य च दर्शनम् ॥३६॥
रावणस्य विनाशं, शत्रुपुरे सीतायाः पुनरवाप्तिं, विभीषणस्याभिषेकं, पुष्पकविमानस्य च दर्शनं—एतानि आख्याति।
Verse 37
अयोध्यायाश्च गमनं भरतेन समागमम् ।रामाभिषेकाभ्युदयं सर्वसैन्यविसर्जनम् ।स्वराष्ट्ररञ्जनं चैव वैदेह्याश्च विसर्जनम् ॥३७॥
अयोध्यां प्रति गमनं, भरतेन सह समागमं, रामाभिषेकस्य महोत्सवम्, सर्वसैन्यस्य विसर्जनम्; स्वराज्यरञ्जनं तथा वैदेह्याश्च विसर्जनं—एतानि आख्याति।
Verse 38
अनागतं च यत्किञ्चिद्रामस्य वसुधातले ।तच्चकारोत्तरे काव्ये वाल्मीकिर्भगवानृषिः ॥३८॥
भूमण्डले रामस्य यदनागतं किञ्चिद् वृत्तान्तं, तदपि भगवाञ् ऋषिर्वाल्मीकिरुत्तरकाव्ये सम्यक् चकार।
Inside Sarga 3
Core principles
- Dharma (ethical order as narrative criterion)
- Tapas and Yoga (epistemic means of verification)
- Satya (truthfulness as character and compositional ethic)
- Itihāsa-authenticity (seeing/knowing before composing)
- Purushārtha integration (kāma–artha under dharma)
Voices in this sarga
- Nārada (as prior source referenced)
Frequently Asked Questions
The pivotal action is epistemic and ethical: Vālmīki does not merely repeat received narration but seeks verified clarity through ritual purity and yogic insight, modeling responsible transmission where poetic authority is grounded in dharma and disciplined perception.
Knowledge meant to guide society should be both tradition-informed (śruti/received account from Nārada) and inwardly validated through tapas and yoga; the sarga also frames the Rāmāyaṇa as a dharma-centered synthesis in which kāma and artha are meaningful only when ordered by righteousness.
The sarga’s synopsis indexes major cultural-geographic nodes—Ayodhyā, Gaṅgā crossings, Citrakūṭa, Daṇḍakāraṇya, Pañcavaṭī, Pampā, Ṛśyamūka, Mahendra mountain, Sāgara, and Laṅkā—along with ritual-cultural markers such as ācamanam, kuśa seating, abhiṣeka, and emblematic regalia like Rāma’s pādukā.
Ask anything about Sarga 3 of the Valmiki Ramayana
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
