Sarga 30
सिद्धाश्रम-यज्ञरक्षणम् — Protection of Viśvāmitra’s Sacrifice at Siddhāśrama
बालकाण्ड
अस्मिन् सर्गे रामलक्ष्मणौ देशकालज्ञौ वाक्कुशलौ च विश्वामित्रं पप्रच्छतुः—निशायां राक्षसाः कदा आगमिष्यन्ति, येन यज्ञो रक्षितुं शक्येत। मुनयः तौ न्ययुञ्जन्—विश्वामित्रस्य दीक्षामौनव्रतसमाप्त्यर्थं षड्रात्रं यज्ञरक्षणे स्थातव्यमिति। षष्ठेऽहनि यज्ञस्य तेजोऽतिवर्धत; वेद्यां होतृभिः साकं दर्भस्रुक्समिधाज्यहविर्भिः सम्यगुपकल्पिते कर्मणि वह्निरिव ज्वलितः। ततः खलु नभसि घोरः शब्दः समुत्थितः; मारीचः सुबाहुश्च सहानुचरैः समागत्य मायया गगनं पिधाय शोणितवर्षेण वेदीं दूषयितुमुद्यतौ। रामः क्षणेनैव लक्ष्मणं नियोज्य मानवं धर्मानुग्राहकमस्त्रं प्रयुङ्क्ते; तेन मारीचः शतयोजनं वेगेन समुद्रे क्षिप्तः, मूर्च्छितोऽपि निहतः नाभूत्। ततः रामः क्रूरान् यज्ञघ्नान् शेषान् नाशयितुं प्रतिज्ञाय सुबाहुं दिव्येन आग्नेयास्त्रेण निहन्ति, अन्यांश्च वायव्यास्त्रेण विनाशयति। यज्ञे सम्यक् समाप्ते दिक्षु च निर्विघ्नतां गतेषु विश्वामित्रो रामं प्रशशंस—गुरोः आज्ञा सिद्धा, “सिद्धाश्रम” इति नाम यथार्थं जातमिति। ततः सर्वे मुनयः विजयीन्द्रमिव रामं सत्कृत्य पूजयामासुः।
Shlokas
Verse 1
अथ तौ देशकालज्ञौ राजापुत्रावरिन्दमौ।देशे काले च वाक्यज्ञावब्रूतां कौशिकं वच:।।।।
अथ देशकालज्ञौ वाक्यकुशलौ शत्रुनिबर्हणौ तौ राजपुत्रौ कौशिकं प्रति यथोचितं वचनमब्रूताम्।
Verse 2
भगवन् श्रोतुमिच्छावो यस्मिन् काले निशाचरौ।संरक्षणीयौ तौ ब्रह्मन्नातिवर्तेत तत्क्षणम्।।।।
भगवन् श्रोतुमिच्छावो यस्मिन् काले निशाचरौ। संरक्षणीयौ तौ ब्रह्मन् नातिवर्तेत तत्क्षणम्॥
Verse 3
एवं ब्रुवाणौ काकुत्स्थौ त्वरमाणौ युयुत्सया।सर्वे ते मुनय: प्रीता: प्रशशंसुर्नृपात्मजौ।।।।
एवं ब्रुवाणौ युयुत्सया त्वरमाणौ काकुत्स्थौ दृष्ट्वा सर्वे मुनयः प्रीताः नृपात्मजौ प्रशशंसुः॥
Verse 4
अद्यप्रभृति षड्रात्रं रक्षतं राघवौ युवाम्।दीक्षां गतो ह्येष मुनिर्मौनित्वं च गमिष्यति।।।।
अद्यप्रभृति युवां राघवौ षड्रात्रं यज्ञरक्षां कुरुतम्। एष मुनिर्दीक्षां प्रविष्टो मौनव्रतं च गमिष्यति॥
Verse 5
तौ तु तद्वचनं श्रुत्वा राजपुत्रौ यशस्विनौ।अनिद्रौ षडहोरात्रं तपोवनमरक्षताम्।।।।
तद्वचनं श्रुत्वा तौ यशस्विनौ राजपुत्रौ षडहोरात्रम् अनिद्रौ तपोवनं ररक्षताम्॥
Verse 6
उपासाञ्चक्रतुर्वीरौ यत्तौ परमधन्विनौ।ररक्षतुर्मुनिवरं विश्वामित्रमरिन्दमौ।।।।
तौ वीरौ परमधन्विनौ यज्ञोपासां चक्रतुः। अरिन्दमौ तौ मुनिवरं विश्वामित्रं ररक्षतुः॥
Verse 7
अथ काले गते तस्मिन् षष्ठेऽहनि समागते।सौमित्रिमब्रवीद्रामो यत्तो भव समाहित:।।।।
अथ तस्मिन् काले गते षष्ठेऽहनि समागते रामः सौमित्रिमब्रवीत्—यत्तो भव, समाहितः॥
Verse 8
रामस्यैवं ब्रुवाणस्य त्वरितस्य युयुत्सया।प्रजज्वाल ततो वेदिस्सोपाध्यायपुरोहिता।।।।
रामस्यैवं ब्रुवाणस्य युयुत्सया त्वरितस्य तदा वेदिः सोपाध्यायपुरोहिता प्रजज्वाल॥
Verse 9
सदर्भचमसस्रुक्का ससमित्कुसुमोच्चया।विश्वामित्रेण सहिता वेदिर्जज्वाल सर्त्विजा।।।।
सदर्भचमसस्रुक्काससमित्कुसुमोच्चयैः समुपेता सर्त्विजा विश्वामित्रेण सहिता वेदिर्जज्वाल दीप्तिमती।
Verse 10
मन्त्रवच्च यथान्यायं यज्ञोऽसौ सम्प्रवर्तते।आकाशे च महान् शब्द: प्रादुरासीद्भयानक:।।।।
मन्त्रैः सम्यगनुष्ठिते यथान्यायं प्रवर्तमानेऽस्मिन् यज्ञे, आकाशे सहसा महान् भयानकः शब्दः प्रादुरभवत्।
Verse 11
आवार्य गगनं मेघो यथा प्रावृषि निर्गत:।तथामायां विकुर्वाणौ राक्षसावभ्यधावताम्।।।।
यथा प्रावृषि निर्गतो मेघो गगनमावार्य विस्तारते, तथा मायां विकुर्वाणौ तौ राक्षसौ यज्ञं प्रति वेगेनाभ्यधावताम्।
Verse 12
मारीचश्च सुबाहुश्च तयोरनुचराश्च ये।आगम्य भीमसङ्काशा रुधिरौघमवासृजन्।।।।
मारीचः सुबाहुश्च तयोः अनुचराश्च ये, भीमसङ्काशाः समागम्य यज्ञे रुधिरौघं प्रावासृजन्।
Verse 13
सा तेन रुधिरौघेण वेदिर्जज्वाल मण्डिता।सहसाऽभिद्रुतो रामस्तानपश्य त्ततो दिवि।।।।
सा तेन रुधिरौघेण वेदिर्मण्डिता जज्वाल; सहसाऽभिद्रुतो रामस्तान् ततः दिवि अपश्यत्॥
Verse 14
तावापतन्तौ सहसा दृष्ट्वा राजीवलोचन:।लक्ष्मणं त्वभिसम्प्रेक्ष्य रामो वचनमब्रवीत्।।।।
तावापतन्तौ सहसा दृष्ट्वा राजीवलोचनः। लक्ष्मणं त्वभिसम्प्रेक्ष्य रामो वचनमब्रवीत्॥
Verse 15
पश्य लक्ष्मण दुर्वृत्तान् राक्षसान् पिशिताशनान्।मानवास्त्रसमाधूताननिलेन यथा घनान्।।।।
पश्य लक्ष्मण दुर्वृत्तान् राक्षसान् पिशिताशनान्। मानवास्त्रसमाधूतान् अनिलेन यथा घनान्॥
Verse 16
मानवं परमोदारमस्त्रं परमभास्वरम्।चिक्षेप परमक्रुद्धो मारीचोरसि राघव:।।।।
मानवं परमोदारम् अस्त्रं परमभास्वरम्। चिक्षेप परमक्रुद्धो मारीचोरसि राघवः॥
Verse 17
स तेन परमास्त्रेण मानवेन समाहित:।संपूर्णं योजनशतं क्षिप्तस्सागरसम्प्लवे।।।।
स तेन परमास्त्रेण मानवेन समाहितः। संपूर्णं योजनशतं क्षिप्तः सागरसम्प्लवे॥
Verse 18
विचेतनं विघूर्णन्तं शीतेषु बलताडितम्।निरस्तं दृश्य मारीचं रामो लक्ष्मणमब्रवीत्।।।।
विघूर्णमानं विचेतनं च शीतास्त्रबलताडितम्। दूरं निरस्तं मारीचं दृष्ट्वा रामो लक्ष्मणमब्रवीत्॥
Verse 19
पश्य लक्ष्मण शीतेषुं मानवं धर्मसंहितम्।मोहयित्वा नयत्येनं न च प्राणैर्व्ययुज्यत।।।।
पश्य लक्ष्मण शीतास्त्रं मानवं धर्मसंहितम्। मोहयित्वा नयत्येनं न च प्राणैर्वियोजयेत्॥
Verse 20
इमानपि वधिष्यामि निर्घृणान् दुष्टचारिण:।राक्षसान् पापकर्मस्थान् यज्ञघ्नान् रुधिराशनान्।।।।
इमानपि वधिष्यामि निर्घृणान् दुष्टचारिणः। राक्षसान् पापकर्मस्थान् यज्ञघ्नान् रुधिराशनान्॥
Verse 21
सङ्गृह्यास्त्रं ततो रामो दिव्यमाग्नेयमद्भुतम्।सुबाहूरसि चिक्षेप सविद्ध: प्रापतद्भुवि।।।।
सङ्गृह्यास्त्रं ततो रामो दिव्यमाग्नेयमद्भुतम्। सुबाहोरसि चिक्षेप सविद्धः प्रापतद्भुवि॥
Verse 22
शेषान् वायव्यमादाय निजघान महायशा:।राघव: परमोदारो मुनीनां मुदमावहन्।।।।
शेषान् राक्षसान् वायव्यमस्त्रमादाय महायशाः परमोदारो राघवो निजघान, मुनीनां मुदमावहन्॥
Verse 23
स हत्वा राक्षसान् सर्वान् यज्ञघ्नान् रघुनन्दन:।ऋषिभि: पूजितस्तत्र यथेन्द्रो विजये पुरा।।।।
यज्ञघ्नान् सर्वान् राक्षसान् हत्वा रघुनन्दनः तत्र ऋषिभिः पूजितोऽभूत्, पुरा विजयी यथेन्द्रः॥
Verse 24
अथ यज्ञे समाप्ते तु विश्वामित्रो महामुनि:।निरीतिका दिशो दृष्टवा काकुत्स्थमिदमब्रवीत्।।।।
अथ यज्ञे समाप्ते महर्षिर्विश्वामित्रो दिशो निरीतिकाः दृष्ट्वा काकुत्स्थमिदमब्रवीत्॥
Verse 25
कृतार्थोऽस्मि महाबाहो कृतं गुरुवचस्त्वया।सिद्धाश्रममिदं सत्यं कृतं राम महायश:।।।।
कृतार्थोऽस्मि महाबाहो; त्वया गुरुवचनं कृतम्। सत्यं सिद्धाश्रममिदं कृतं राम महायशः॥
Frequently Asked Questions
The chapter frames a dharmic use-of-force problem: how to neutralize yajña-defilers without collapsing into indiscriminate violence. Rama’s Mānavāstra incapacitates and removes Mārīca while explicitly not taking his life, distinguishing restraint from weakness and aligning martial action with ritual protection.
Dharma is enacted through vigilance and proportionality: sacred social order (yajña) requires protection; speech and action must fit deśa-kāla; and power (astra) is legitimate when governed by righteousness and directed toward restoring harmony rather than personal rage.
Siddhāśrama is the focal sacred site, presented as a ritually charged āśrama-space where Vedic implements (kuśa, sruk, camasa), officiants (ṛtvij, purohita), and dīkṣā/mauna observances define cultural practice; the narrative also references the sky as the arena of attack and the far-off surging sea into which Mārīca is cast.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.