Sarga 9
ऋश्यशृङ्गानयनकथा · The Account of Bringing Ṛśyaśṛṅga (and the Remedy for Drought)
बालकाण्ड
अस्मिन् नवमे सर्गे सुमन्त्रः सूतः रहसि महाराजं दशरथं निवेदयति यत् पुरातनं दृष्टान्तं स श्रुतवान्—यः गुरुपरम्परया ब्राह्मणोपदेशेन प्रवर्तितः। एष दृष्टान्तः सनत्कुमारस्य पूर्वं मुनिसमाजे राजवंशवृद्धिविषये प्रवचनात् प्रवृत्त इति कथ्यते। तत्र ऋश्यशृङ्गस्य विभाण्डकस्याश्रमे एकान्तवासः, कठोरं ब्रह्मचर्यं, नियमसेवा च विस्तरेण निरूप्यते। अङ्गदेशे च रोमपादराज्ञः आचारभङ्गात् महादुर्भिक्षं वर्षाविघातश्च जातः। स ब्राह्मणान् पृच्छति—किं प्रायश्चित्तं नियमेन कर्तव्यमिति। ते ब्रुवन्ति—ऋश्यशृङ्गं आनयित्वा सत्कृत्य, शान्तां च विधिवत् विवाहार्थं दातव्यम्; ततो वर्षा भविष्यति, प्रजावृद्धिश्च। मन्त्रिणः प्रथमं तस्य तपोबलात् भीताः दोषभयेन उपायं चिन्तयन्ति, पश्चात् साध्यं मार्गं दर्शयन्ति। दृष्टान्ते ऋश्यशृङ्गः गणिकाभिः मध्यस्थाभिः आनीतः; ततः वर्षा प्रववर्ष, शान्ता तस्मै प्रदत्ता, स च प्रजाजनकः पुण्यप्रभावश्चाभवत्। एतत् श्रुत्वा दशरथः प्रसन्नः सुमन्त्रं पुनः पृच्छति—ऋश्यशृङ्गानयनस्य विधिं विस्तरेण कथय, ममापि वंशवृद्ध्यर्थं एष दृष्टान्तः उपकारक इति।
Shlokas
Verse 1
एतच्छ्रुत्वा रहस्सूतो राजानमिदमब्रवीत् ।ऋत्विग्भिरुपदिष्टोऽयं पुरावृत्तो मया श्रुतः ॥१॥
एतच्छ्रुत्वा रहस्सूतो राजानमिदमब्रवीत्। ऋत्विग्भिरुपदिष्टोऽयं पुरावृत्तो मया श्रुतः॥
Verse 2
सनत्कुमारो भगवान्पूर्वं कथितवान्कथाम् ।ऋषीणां सन्निधौ राजन् तव पुत्रागमं प्रति ॥२॥
राजन्, भगवान् सनत्कुमारः पूर्वमेव ऋषीणां सन्निधौ तव पुत्रागमनं प्रति कथाम् आख्यातवान्।
Verse 3
काश्यपस्यतु पुत्रोऽस्ति विभण्डक इति श्रुतः ।ऋष्यशृङ्ग इति ख्यातस्तस्य पुत्रो भविष्यति ॥३॥
काश्यपस्य तु पुत्रोऽस्ति विभाण्डक इति श्रुतः; तस्य पुत्रो भविष्यति ऋष्यशृङ्ग इति लोके ख्यातः।
Verse 4
स वने नित्यसंवृद्धो मुनिर्वनचरस्सदा ।नान्यं जानाति विप्रेन्द्रो नित्यं पित्रनुवर्तनात् ॥४॥
स मुनिर्वने नित्यसंवृद्धो वनचरः सदा; पित्रनुवर्तनान्नित्यं विप्रेन्द्रो नान्यं जनं जानाति।
Verse 5
द्वैविध्यं ब्रह्मचर्यस्य भविष्यति महात्मनः ।लोकेषु प्रथितं राजन्विप्रैश्च कथितं सदा ॥५॥
राजन्, महात्मनः तस्य ब्रह्मचर्यस्य द्वैविध्यं भविष्यति; लोकेषु प्रथितं विप्रैश्च सदा कथितम्।
Verse 6
तस्यैवं वर्तमानस्य कालस्समभिवर्तत ।अग्निं शुश्रूषमाणस्य पितरं च यशस्विनम् ॥६॥
तस्यैवं वर्तमानस्य कालः समभिवर्तत; स पावकं शुश्रूषमाणः यशस्विनं पितरं च भक्त्या परिचचार।
Verse 7
एतस्मिन्नेव काले तु रोमपादः प्रतापवान् ।अङ्गेषु प्रथितो राजा भविष्यति महाबलः ॥७॥
एतस्मिन्नेव काले तु प्रतापवान् रोमपादोऽङ्गेषु प्रथितो राजा महाबलः राज्यं शशास।
Verse 8
तस्य व्यतिक्रमाद्राज्ञो भविष्यति सुदारुणा ।अनावृष्टिस्सुघोरा वै सर्वभूतभयावहा ॥८॥
राज्ञः स धर्मात् व्यतिक्रमात् सुदारुणा सुघोरा अनावृष्टिः भविष्यति, या सर्वभूतानां भयावहा॥
Verse 9
अनावृष्ट्यां तु वृत्तायां राजा दुःखसमन्वितः ।ब्राह्मणान्श्रुतवृद्धांश्च समानीय प्रवक्ष्यति ॥९॥
अनावृष्ट्यां तु प्रवृत्तायां राजा दुःखसमन्वितः। ब्राह्मणान् श्रुतवृद्धांश्च समानीय तान् प्रवक्ष्यति॥
Verse 10
भवन्तश्श्रुतधर्माणो लोकचारित्रवेदिनः ।समादिशन्तु नियमं प्रायश्चित्तं यथा भवेत् ॥१०॥
भवन्तः श्रुतधर्माणो लोकचारित्रवेदिनः। समादिशन्तु नियमं प्रायश्चित्तं यथा भवेत्॥
Verse 11
वक्ष्यन्ति ते महीपालं ब्राह्मणा वेदपारगाः ।विभण्डकसुतं राजन्सर्वोपायैरिहानय ॥११॥
वक्ष्यन्ति ते महीपालं ब्राह्मणा वेदपारगाः। विभाण्डकसुतं राजन् सर्वोपायैरिहानय॥
Verse 12
आनाय्य च महीपाल ऋश्यशृङ्गं सुसत्कृतम् ।प्रयच्छ कन्यां शान्तां वै विधिना सुसमाहितः ॥१२॥
आनाय्य च महीपालः ऋश्यशृङ्गं सुसत्कृतम्। विधिना सुसमाहितः शान्तां कन्यां तस्मै प्रयच्छतु॥
Verse 13
तेषां तु वचनं श्रुत्वा राजा चिन्तां प्रपत्स्यते ।केनोपायेन वै शक्य इहानेतुं स वीर्यवान् ॥१३॥
तेषां तु वचनं श्रुत्वा राजा चिन्तां प्रपत्स्यते। केनोपायेन वै शक्य इहानेतुं स वीर्यवान्॥
Verse 14
ततो राजा विनिश्चित्य सह मन्त्रिभिरात्मवान् ।पुरोहितममात्यांश्च ततः प्रेष्यति सत्कृतान् ॥१४॥
ततो राजा विनिश्चित्य सह मन्त्रिभिरात्मवान्। पुरोहितममात्यांश्च ततः प्रेष्यति सत्कृतान्॥
Verse 15
ते तु राज्ञो वचश्श्रुशृत्वा व्यथिता विनताननाः ।न गच्छेम ऋषेर्भीता अनुनेष्यन्ति तं नृपम् ॥१५॥
ते तु राज्ञो वचः श्रुत्वा व्यथिता विनताननाः। न गच्छेम ऋषेर्भीता अनुनेष्यन्ति तं नृपम्॥
Verse 16
वक्ष्यन्ति चिन्तयित्वा ते तस्योपायांश्च तत्क्षमान् ।आनेष्यामो वयं विप्रं न च दोषो भविष्यति ॥१६॥
वक्ष्यन्ति चिन्तयित्वा ते तस्योपायांश्च तत्क्षमान्। आनेष्यामो वयं विप्रं न च दोषो भविष्यति॥
Verse 17
एवमङ्गाधिपेनैव गणिकाभिः ऋषेस्सुतः ।आनीतोऽवर्षयद्देवश्शान्ता चास्मै प्रदीयते ॥१७॥
एवम् अङ्गाधिपेनैव गणिकाभिरुपायेन ऋषेः सुतः समानीतः; ततः देवो वृष्टिं पातयामास, शान्ता च तस्मै विवाहार्थं प्रदत्ता।
Verse 18
ऋश्यशृङ्गस्तु जामाता पुत्रांस्तव विधास्यति ।सनत्कुमारकथितमेतावद्व्याहृतं मया ॥१८॥
ऋश्यशृङ्गस्तु जामाता सन् तव पुत्रान् विधास्यति; सनत्कुमारकथितम् एतावद् व्याहृतं मया।
Verse 19
अथ हृष्टो दशरथस्सुमन्त्रं प्रत्यभाषत ।यथर्श्यशृङ्गस्त्वानीतो विस्तरेण त्वयोच्यताम् ॥१९॥
अथ हृष्टो दशरथः सुमन्त्रं प्रत्यभाषत—यथाऽऽनीतो ऋश्यशृङ्गः, तत् त्वया विस्तरेणोच्यताम्।
Inside Sarga 9
Voices in this sarga
- Sumantra (Sūta/charioteer)
- Daśaratha
- Sanatkumāra (as cited authority)
Frequently Asked Questions
The dilemma is how a ruler should respond when a breach of conduct produces public calamity (drought): the text frames the remedy as accountable consultation with learned authorities and performance of prāyaścitta/niyama, rather than coercive power alone—culminating in the deliberate act of bringing Ṛśyaśṛṅga as a dharmic corrective.
The sarga teaches that personal and political order are interlinked: ascetic integrity (brahmacarya, ritual service) generates moral authority, while kingship must be guided by śāstra-informed counsel; when disorder arises, restoration is pursued through disciplined observance, reverence to the virtuous, and ethically framed decision-making.
Aṅga is highlighted as the political setting for Romapāda’s crisis; the forest hermitage represents the cultural space of ascetic formation; and the court/ritual sphere is marked by institutions like ṛtviks, Vedic Brahmins, Agni-worship, prāyaścitta, and marriage as a formal dharmic rite (Śāntā’s offering).
Ask anything about Sarga 9 of the Valmiki Ramayana
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
