Sarga 6
अयोध्यावर्णनम् · Description of Ayodhya under Daśaratha
बालकाण्ड
अस्य षष्ठसर्गस्य आरम्भे दशरथस्य राजधर्मसम्पन्नता वर्ण्यते। स वेदविद्यायां निपुणः, सर्वसङ्ग्रहकुशलः, दूरदर्शी, नगरजनपदप्रियः, रणविक्रमसम्पन्नः, यज्ञपरायणः, जितेन्द्रियश्च; तस्य शासनं मनोः प्रजापालनसदृशं रक्षात्मकं च बभूव। ततः अयोध्याया ऐश्वर्यं शौचाचारश्च निरूप्यते। नागरिकाः सुसज्जिताः, सम्यगुपस्कृताः, अन्नपानसमृद्धाः, दृश्यदैन्यवर्जिताश्च; चौर्यं, क्रूरता, नास्तिक्यं, अनृतं, अकौशलं, सामाजिकविप्लवश्च न दृश्यते। दानशीलता, अन्ने तृप्तिः, कामक्रोधादीनां निग्रहश्च सर्वत्र प्रशस्यते। ब्राह्मणाः स्वधर्मनिष्ठाः, वेदाङ्गविदः, अध्ययनदानपरायणाः, दानग्रहणे गृहे च संयताः; वर्णव्यवस्था च सुव्यवस्थिता—क्षत्रियाः ब्राह्मणान् पूजयन्ति, वैश्याः क्षत्रियानुगाः, शूद्राः त्रयाणां सेवकाः। अन्ते नगरस्य सैन्यधनसम्पत्तिः—वीराः, प्रसिद्धदेशोत्पन्ना उत्तमाश्वाः, सुप्रसिद्धवंशजा बलवन्तो गजाश्च—वर्ण्यते; एवं सुदृढप्राकारं दुर्जयं नगरं इन्द्रसदृशेन राज्ञा शासितमिति निष्कर्षः।
Shlokas
Verses 1-4
. तस्यां पुर्यामयोध्यायां वेदवित्सर्वसङ्ग्रहः ।दीर्घदर्शी महातेजाः पौरजानपदप्रियः ॥१॥इक्ष्वाकूणामतिरथो यज्वा धर्मरतो वशी ।महर्षिकल्पो राजर्षिस्त्रिषु लोकेषु विश्रुतः ॥२॥बलवान्निहतामित्रो मित्रवान्विजितेन्द्रियः ।धनैश्च सङ्ग्रहैश्चान्यैश्शक्रवैश्रवणोपमः ॥३॥यथा मनुर्महातेजा लोकस्य परिरक्षिता ।तथा दशरथो राजा वसञ्जगदपालयत् ॥४॥
अयोध्यायां तस्यां पुर्यां दशरथो नृपतिः अवसत्— वेदवित्, सर्वसङ्ग्रहसम्पन्नः, दीर्घदर्शी महातेजाः, पौरजानपदप्रियः। इक्ष्वाकुवंशेऽतिरथः, यज्वा, धर्मरतः, वशी; महर्षिकल्पो राजर्षिः, त्रिषु लोकेषु विश्रुतः। बलवान्, निहतामित्रः, मित्रवान्, विजितेन्द्रियः; धनैः सङ्ग्रहैश्चान्यैः शक्रवैश्रवणोपमः। यथा महातेजा मनुः लोकं परिरक्षति, तथा दशरथो राजा तत्र वसन् जगत् अपालयत्।
Verse 5
तेन सत्याभिसन्धेन त्रिवर्गमनुतिष्ठता ।पालिता सा पुरी श्रेष्ठा इन्द्रेणेवामरावती ॥५॥
सत्याभिसन्धेन तेन नृपेण त्रिवर्गमनुतिष्ठता, सा श्रेष्ठा पुरी इन्द्रेणेवामरावतीव सम्यक् पालिता।
Verse 6
तस्मिन्पुरवरे हृष्टा धर्मात्मानो बहुश्रुताः ।नरास्तुष्टा धनैस्स्वैस्स्वैरलुब्धास्सत्यवादिनः ॥६॥
तस्मिन् पुरवरे धर्मात्मानो बहुश्रुताश्च नराः हृष्टाः; स्वधनैः सन्तुष्टाः, अलुब्धाः, सत्यवादिनश्च आसन्।
Verse 7
नाल्पसन्निचयः कश्चिदासीत्तस्मिन् पुरोत्तमे ।कुटुम्बी यो ह्यसिद्धार्थोऽगवाश्वधनधान्यवान् ॥७॥
तस्मिन् पुरोत्तमे न कश्चिदल्पसन्निचयः कुटुम्बी आसीत्; न च कश्चिदसिद्धार्थः—सर्वे गवाश्वधनधान्यसमृद्धाः आसन्।
Verse 8
कामी वा न कदर्यो वा नृशंसः पुरुषः क्वचित् ।द्रष्टुं शक्यमयोध्यायान्नाविद्वान्न च नास्तिकः ॥८॥
अयोध्यायां क्वचित् कामी न कदर्यो नृशंसो वा पुरुषो द्रष्टुं शक्यः; न चाविद्वान्, न च नास्तिकः।
Verse 9
सर्वे नराश्च नार्यश्च धर्मशीलास्सुसंयताः ।उदिताश्शीलवृत्ताभ्यां महर्षय इवामलाः ॥९॥
सर्वे नराश्च नार्यश्च धर्मशीलाः सुसंयताः। शीलवृत्तसमृद्धास्ते महर्षय इव निर्मलाः॥
Verse 10
नाकुण्डली नामकुटी नास्रग्वी नाल्पभोगवान् ।नामृष्टो नानुलिप्ताङ्गो नासुगन्धश्च विद्यते ॥१०॥
तस्मिन् पुरे नाकुण्डली न नामकुटी नास्रग्वी च दृश्यते। नाल्पभोगवान् कश्चित्, न चामृष्टो नानुलिप्ताङ्गो नासुगन्धश्च विद्यते॥
Verse 11
नामृष्टभोजी नादाता नाप्यनङ्गदनिष्कधृक् ।नाहस्ताभरणो वाऽपि दृश्यते नाप्यनात्मवान् ॥११॥
न कश्चिद् नामृष्टभोजी नादाता, नाप्यनङ्गदनिष्कधृक्। नाहस्ताभरणो वाऽपि दृश्यते, नाप्यनात्मवान्॥
Verse 12
नानाहिताग्निर्नायज्वा न क्षुद्रो वा न तस्करः ।कश्चिदासीदयोध्यायान्न च निर्वृत्तसङ्करः ॥१२॥
अयोध्यायां कश्चिदपि नानाहिताग्निर्नायज्वा, न क्षुद्रचित्तो न तस्करः; न च कश्चिद् निर्वृत्तसङ्करः आसीत्।
Verse 13
स्वकर्मनिरता नित्यं ब्राह्मणा विजितेन्द्रियाः ।दानाध्ययनशीलाश्च संयताश्च परिग्रहे ॥१३॥
ब्राह्मणाः स्वकर्मनिरताः नित्यं विजितेन्द्रियाः; दानाध्ययनशीलाश्च परिग्रहे संयताश्च आसन्।
Verse 14
न नास्तिको नानृतको न कश्चिदबहुश्रुतः ।नासूयको न चाऽशक्तो नाविद्वान्विद्यते तदा ॥१४॥
तदा न नास्तिको नानृतको न कश्चिद् अल्पश्रुतः; नासूयको न चाशक्तो नाविद्वान् कश्चन विद्यते स्म।
Verse 15
नाषडङ्गविदत्रासीन्नाव्रतो नासहस्रदः ।न दीनः क्षिप्तचित्तो वा व्यथितो वाऽपि कश्चन ॥१५॥
तत्र न कश्चिद् अषडङ्गविदः आसीत्, न अव्रतः, नासहस्रदः; न दीनो न क्षिप्तचित्तो न व्यथितोऽपि कश्चन।
Verse 16
कश्चिन्नरो वा नारी वा नाश्रीमान्नाप्यरूपवान् ।द्रष्टुं शक्यमयोध्यायां नापि राजन्यभक्तिमान् ॥१६॥
अयोध्यायां कश्चिन्नरो वा नारी वा नाश्रीमान् नाप्यरूपवान् द्रष्टुं शक्यः; न च कश्चिद् राजन्यभक्तिमान् विहीनः आसीत्।
Verses 17-18
वर्णेष्वग्र्यचतुर्थेषु देवतातिथिपूजकाः ।कृतज्ञाश्च वदान्याश्च शूरा विक्रमसंयुताः ॥१७॥दीर्घायुषो नरास्सर्वे धर्मं सत्यं च संश्रिताः ।सहिताः पुत्रपौत्रैश्च नित्यं स्त्रीभिः पुरोत्तमे ॥१८॥
पुरोत्तमे अयोध्यायां वर्णेष्वग्र्यचतुर्थेषु देवतातिथिपूजकाः कृतज्ञाः वदान्याः शूराः विक्रमसंयुताः च आसन्। सर्वे नराः दीर्घायुषः धर्मं सत्यं च आश्रित्य पुत्रपौत्रैः स्त्रीभिः च सहिताः नित्यं अवसन्।
Verse 19
क्षत्रं ब्रह्ममुखं चासीद्वैश्याः क्षत्रमनुव्रताः ।शूद्रास्स्वधर्मनिरतास्त्रीन्वर्णानुपचारिणः ॥१९॥
क्षत्रं ब्रह्ममुखं आसीत्; वैश्याः क्षत्रमनुव्रताः। शूद्राः स्वधर्मनिरताः त्रिवर्णान् उपचारिणो बभूवुः॥
Verse 20
सा तेनेक्ष्वाकुनाथेन पुरी सुपरिरक्षिता ।यथा पुरस्तान्मनुना मानवेन्द्रेण धीमता ॥२०॥
सा पुरी तेन इक्ष्वाकुनाथेन सुपरीरक्षिता। यथा पुरस्तान् धीमता मानवेन्द्रेण मनुना परिपालिता॥
Verse 21
योधानामग्निकल्पानां पेशलानाममर्षिणाम् ।सम्पूर्णा कृतविद्यानां गुहा केसरिणामिव ॥२१॥
सा पुरी योधैः अग्निकल्पैः, पेशलैः अमर्षिभिः, कृतविद्यैः सम्पूर्णैः परिपूर्णा—गुहा केसरिणामिव।
Verse 22
काम्भोजविषये जातैर्बाह्लीकैश्च हयोत्तमैः ।वनायुजैर्नदीजैश्च पूर्णा हरिहयोत्तमैः ॥२२॥
काम्भोजविषये जातैः बाह्लीकैश्च हयोत्तमैः, वनायुजैः नदीजैश्च—हरिहयोत्तमैः पूर्णा।
Verses 23-24
विन्ध्यपर्वतजैर्मत्तैः पूर्णा हैमवतैरपि ।मदान्वितैरतिबलैर्मातङ्गैः पर्वतोपमैः ॥२३॥ऐरावतकुलीनैश्च महापद्मकुलैस्तथा ।अञ्जनादपि निष्पन्नैर्वामनादपि च द्विपैः ॥२४॥
सा पुरी विन्ध्यपर्वतजैः हैमवतैः च मत्तैः पर्वतोपमैः अतिबलैः मातङ्गैः मदान्वितैः पूर्णा आसीत्। ऐरावतकुलीनैः महापद्मकुलैः अञ्जनात् वामनात् च निष्पन्नैः द्विपैः अपि परिपूर्णा आसीत्।
Verse 25
भद्रैर्मन्द्रैर्मृगैश्चैव भद्रमन्द्रमृगैस्तथा ।भद्रमन्द्रैर्भद्रमृगैर्मृगमन्द्रैश्च सा पुरी ।नित्यमत्तैस्सदा पूर्णा नागैरचलसन्निभैः ॥२५॥
भद्रैः मन्द्रैः मृगैः च, भद्रमन्द्रमृगैः तथा; भद्रमन्द्रैः भद्रमृगैः मृगमन्द्रैः च—सा पुरी नित्यमत्तैः सदा पूर्णा, नागैः अचलसन्निभैः।
Verse 26
सा योजने च द्वे भूयः सत्यनामा प्रकाशते ।यस्यां दशरथो राजा वसन् जगदपालयत् ॥२६॥
सा पुरी द्वे योजने भूयः प्रसृता सत्यनाम्नीव प्रकाशते । यस्यां दशरथो राजा वसन् जगत् पालयामास ॥
Verse 27
तां पुरीं स महातेजा राजा दशरथो महान् ।शशास शमितामित्रो नक्षत्राणीव चन्द्रमाः ॥२७॥
तां पुरीं महातेजा महान् राजा दशरथः शमितामित्रः चन्द्रमा इव नक्षत्राणीव शशास ॥
Verse 28
तां सत्यनामां दृढतोरणार्गलां गृहैर्विचित्रैरुपशोभितां शिवाम् ।पुरीमयोध्यां नृसहस्रसङ्कुलां शशास वै शक्रसमो महीपतिः ॥२८॥
तां सत्यनामां दृढतोरणार्गलाङ्गृहैर्विचित्रैरुपशोभितां शिवाम् । पुरीमयोध्यां नृसहस्रसङ्कुलां शशास वै शक्रसमो महीपतिः ॥
Inside Sarga 6
Voices in this sarga
- Vālmīki (narratorial voice)
Frequently Asked Questions
Rather than a single crisis, the sarga presents an ethical benchmark: Daśaratha’s active practice of rājadhrama—truthfulness, protection, sacrificial duty, and self-mastery—paired with a civic culture where theft, deceit, and irreligion are stated to be absent. The ‘action’ is the depiction of governance as moral administration.
The chapter teaches that political stability is inseparable from personal discipline and public virtue: a ruler’s satya, yajña-oriented duty, and control of senses are mirrored by citizens’ contentment, charity, and restraint. Prosperity is portrayed as the fruit of dharmic order rather than mere accumulation.
Ayodhyā is highlighted as ‘satyanāmā’ (true to its name, invincible) with strong gates and locks; culturally, the sarga emphasizes Vedic learning, Vedāṅga mastery, agnihotra/sacrificial fires, and dāna. It also references horse regions (Kambhoja, Bāhlīka, Vanāyu, Sindhu) and elephant origins/lineages (Vindhya, Himavat, Airāvata, Mahāpadma, Añjana, Vāmana).
Ask anything about Sarga 6 of the Valmiki Ramayana
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
