Sarga 16
पायसप्रादुर्भावः · The Manifestation of the Divine Payasa and the Avatara Resolution
बालकाण्ड
अस्य षोडशसर्गस्य मध्ये दैवी योजना यज्ञकर्मणा सह संयुज्यते। सर्वज्ञोऽपि नारायणो विष्णुः देवान् प्रति मितभाषया रावणवधोपायं निरूपयति—ब्रह्मदत्तवरात् स राक्षसो देवगन्धर्वयक्षादिभ्यः सुरक्षितः, मनुष्येभ्यस्तु न परिहृतः; तस्मात् मनुष्यरूपेणैव तस्य वधः साध्य इति देवाः प्रार्थयन्ति। तदा विष्णुः दशरथं पितरं वव्रे, तस्य पुत्रीयेष्टियज्ञेन सह स्वसंकल्पं समन्वयन्। यज्ञे वह्निमध्यात् तेजोमयः प्राजापत्यः पुरुषः प्रादुरभवत्। स सुवर्णपात्रं रजतच्छदं च वहन् दिव्यपायसं ददौ—तत् पुत्रप्रदं, श्रीकरं, आरोग्यवर्धनं च इति स्पष्टं प्रोक्तम्। दशरथः श्रद्धया तद्गृह्णाति, तं पुरुषं प्रदक्षिणीकृत्य पायसं कौशल्यायै, कैकेय्यै, सुमित्रायै च यथाविभागं वितरति। पायसपानानन्तरं राण्यः शीघ्रं गर्भान् लेभिरे। पुत्रलाभाशया नृपस्य मनःप्रसादो हर्षश्च स्वर्गे विष्णोः पूजितस्य सदृश इव वर्ण्यते; एवम् यज्ञफलमेव अवतारस्य मानुषवंशप्रवृत्तेः तात्कालिकं कारणं भवति।
Shlokas
Verse 1
ततो नारायणो देवो नियुक्तस्सुरसत्तमैः ।जानन्नपि सुरानेवं श्लक्ष्णं वचनमब्रवीत् ॥१॥
ततः सुरसत्तमैः नियुक्तो नारायणो देवः, जानन्नपि सुरान् एवं श्लक्ष्णं वचनम् अब्रवीत्॥
Verse 2
उपायः को वधे तस्य रावणस्य दुरात्मनः ।यमहं तं समास्थाय निहन्यामृषिकण्टकम् ॥२॥
दुरात्मनः रावणस्य वधे कः उपायः? यम् अहम् समास्थाय ऋषिकण्टकं तं निहन्याम्?
Verse 3
एवमुक्तास्सुरास्सर्वे प्रत्यूचुर्विष्णुमव्ययम् ।मानुषीं तनुमास्थाय रावणं जहि संयुगे ॥३॥
एवमुक्ताः सुराः सर्वे प्रत्यूचुर्विष्णुमव्ययम्। मानुषीं तनुमास्थाय रावणं जहि संयुगे॥
Verse 4
स हि तेपे तपस्तीव्रं दीर्घकालमरिन्दम ।येन तुष्टोऽभवद्ब्रह्मा लोककृल्लोकपूर्वजः ॥४॥
स हि दीर्घकालं तीव्रं तपः तेपे, अरिन्दम; येन लोककृत् लोकपूर्वजः ब्रह्मा तुष्टोऽभवत्।
Verse 5
सन्तुष्टः प्रददौ तस्मै राक्षसाय वरं प्रभुः ।04 नानाविधेभ्यो भूतेभ्यो भयं नान्यत्र मानुषात् ॥५॥अवज्ञाताः पुरा तेन वरदाने हि मानवाः ।105
सन्तुष्टः प्रभुः तस्मै राक्षसाय वरं प्रददौ— “नानाविधेभ्यो भूतेभ्यो भयं न ते; अन्यत्र मानुषात्।” वरदाने तेन पुरा मानवा अवज्ञाताः।
Verses 6-7
एवं पितामहात्तस्माद्वरं प्राप्य स दर्पितः ॥६॥उत्सादयति लोकान्त्रीन् स्त्रियश्चाप्यपकर्षति ।तस्मात्तस्य वधो दृष्टो मानुषेभ्यः परन्तप ॥७॥
एवं पितामहात् तस्माद् वरं प्राप्य स दर्पितः। त्रिलोकान् उत्सादयामास स्त्रियश्चाप्यपकर्षति। तस्मात्, परन्तप, मानुषैरेव तस्य वधो निश्चितो दृश्यते॥
Verse 8
इत्येतद्वचनं श्रुत्वा सुराणां विष्णुरात्मवान् ।पितरं रोचयामास तदा दशरथं नृपम् ॥८॥
इत्येतद्वचनं श्रुत्वा सुराणां विष्णुरात्मवान्। पितरं रोचयामास तदा दशरथं नृपम्॥
Verse 9
स चाप्यपुत्रो नृपतिस्तस्मिन्काले महाद्युतिः ।अयजत्पुत्रियामिष्टिं पुत्रेप्सुररिसूदनः ॥९॥
स तदा महाद्युतिः शत्रुनिषूदनो नृपतिरपि अपुत्रः सन् पुत्रकामः पुत्रीयामिष्टिं यज्ञं समायजत्।
Verse 10
स कृत्वा निश्चयं विष्णुरामन्त्र्य च पितामहम् ।अन्तर्धानं गतो देवैः पूज्यमानो महर्षिभिः ॥१०॥
स विष्णुः निश्चयं कृत्वा पितामहं आमन्त्र्य, देवैः महर्षिभिश्च पूज्यमानः अन्तर्धानं गतः॥
Verses 11-15
तो वै यजमानस्य पावकादतुलप्रभम् ।प्रादुर्भूतं महद्भूतं महावीर्यं महाबलम् ॥११॥कृष्णं रक्ताम्बरधरं रक्तास्यं दुन्दुभिस्वनम् ।स्निग्धहर्यक्षतनुजश्मश्रुप्रवरमूर्धजम् ॥१२॥शुभलक्षणसम्पन्नं दिव्याभरणभूषितम् ।शैलशृङ्गसमुत्सेथं दृप्तशार्दूलविक्रमम् ॥१३॥दिवाकरसमाकारं दीप्तानलशिखोपमम् ।तप्तजाम्बूनदमयीं राजतान्तपरिच्छदाम् ॥१४॥दिव्यपायससम्पूर्णां पात्रीं पत्नीमिव प्रियाम् ।प्रगृह्य विपुलां दोर्भ्यां स्वयं मायामयीमिव ॥१५॥
अथ यजमानस्य हविर्दाने पावकात् अतुलप्रभः महद्भूतः प्रादुर्भूतः—महावीर्यो महाबलश्च॥
Verse 16
समवेक्ष्याब्रवीद्वाक्यमिदं दशरथं नृपम् ।प्राजापत्यं नरं विद्धि मामिहाभ्यागतं नृप ॥१६॥
समवेक्ष्य दशरथं नृपतिं स उवाच— “राजन्, मां प्राजापत्यं नरं विद्धि; प्रजापतेः प्रेषितोऽहं तव समीपमिहाभ्यागतः।”
Verse 17
ततः परं तदा राजा प्रत्युवाच कृताञ्जलिः ।भगवन् स्वागतं तेऽस्तु किमहं करवाणि ते ॥१७॥
ततः परं राजा कृताञ्जलिः प्रत्युवाच— “भगवन्, ते स्वागतं अस्तु; किं तेऽहं करवाणि?”
Verse 18
अथो पुनरिदं वाक्यं प्राजापत्यो नरोऽब्रवीत् ।राजन्नर्चयता देवानद्य प्राप्तमिदं त्वया ॥१८॥
अथ पुनः प्राजापत्यो नरोऽब्रवीत्— “राजन्, देवतानामर्चनया त्वया अद्य इदं प्राप्तम्।”
Verse 19
इदं तु नृपशार्दूल पायसं देवनिर्मितम् ।प्रजाकरं गृहाण त्वं धन्यमारोग्यवर्धनम् ॥१९॥
“इदं तु नृपशार्दूल पायसं देवनिर्मितम्; प्रजाकरं गृहाण त्वं धन्यमारोग्यवर्धनम्।”
Verse 20
भार्याणामनुरूपाणामश्नीतेति प्रयच्छ वै ।तासु त्वं प्राप्स्यसे पुत्रान्यदर्थं यजसे नृप ॥२०॥
अनुरूपाभ्यः भार्याभ्यः ‘अश्नीत’ इति वचसा तत् प्रयच्छ वै। तासु त्वं प्राप्स्यसे पुत्रान्, यदर्थं यजसे नृप॥
Verse 21
तथेति नृपतिः प्रीतश्शिरसा प्रतिगृह्यताम् ।पात्रीं देवान्नसम्पूर्णां देवदत्तां हिरण्मयीम् ॥२१॥
तथेति नृपतिः प्रीतः शिरसा प्रणिपत्य ताम्। देवान्नसम्पूर्णां देवदत्तां हिरण्मयीं पात्रीं प्रतिगृह्यताम्॥
Verse 22
अभिवाद्य च तद्भूतमद्भुतं प्रियदर्शनम् ।मुदा परमया युक्तश्चकाराभिप्रदक्षिणम् ॥२२॥
अभिवाद्य च तद्भूतमद्भुतं प्रियदर्शनम्। मुदा परमया युक्तश्चकाराभिप्रदक्षिणम्॥
Verse 23
ततो दशरथः प्राप्य पायसं देवनिर्मितम् ।बभूव परमप्रीतः प्राप्य वित्तमिवाधनः ॥२३॥
ततो दशरथः प्राप्य पायसं देवनिर्मितम्। बभूव परमप्रीतः प्राप्य वित्तमिवाधनः॥
Verse 24
ततस्तदद्भुतप्रख्यं भूतं परमभास्वरम् ।संवर्तयित्वा तत्कर्म तत्रैवान्तरधीयत ॥२४॥
ततस्तदद्भुतप्रख्यं भूतं परमभास्वरम्। संवर्तयित्वा तत्कर्म तत्रैवान्तरधीयत॥
Verse 25
हर्षरश्मिभिरुद्योतं तस्यान्तःपुरमाबभौ ।शारदस्याभिरामस्य चन्द्रस्येव नभोंऽशुभिः ॥२५॥
हर्षरश्मिभिरुद्योतं तस्यान्तःपुरमाबभौ। शारदस्याभिरामस्य चन्द्रस्येव नभोंऽशुभिः॥
Verse 26
सोऽन्तःपुरं प्रविश्यैव कौसल्यामिदमब्रवीत् ।पायसं प्रतिगृह्णीष्व पुत्रीयं त्विदमात्मनः ॥२६॥
सः अन्तःपुरं प्रविश्यैव कौसल्यामिदं जगाद— “इदं पायसं प्रतिगृह्णीष्व; एतत् तव, पुत्रप्रदं च भवति।”
Verses 27-29
कौसल्यायै नरपतिः पायसार्धं ददौ तदा ।अर्धादर्धं ददौ चापि सुमित्रायै नराधिपः ॥२७॥कैकेय्यै चावशिष्टार्धं ददौ पुत्रार्थकारणात् ।प्रददौ चावशिष्टार्धं पायसस्यामृतोपमम् ॥२८॥अनुचिन्त्य सुमित्रायै पुनरेव महीपतिः ।एवं तासां ददौ राजा भार्याणां पायसं पृथक् ॥२९॥
कौसल्यायै नरपतिः पायसार्धं ददौ तदा। अर्धादर्धं ददौ चापि सुमित्रायै नराधिपः॥ कैकेय्यै चावशिष्टार्धं ददौ पुत्रार्थकारणात्। प्रददौ चावशिष्टार्धं पायसस्यामृतोपमम्॥ अनुचिन्त्य सुमित्रायै पुनरेव महीपतिः। एवं तासां ददौ राजा भार्याणां पायसं पृथक्॥
Verse 30
तास्त्वेतत्पायसं प्राप्य नरेन्द्रस्योत्तमास्स्त्रयः ।सम्मानं मेनिरे सर्वांः प्रहर्षोदितचेतसः ॥३०॥
तास्त्वेतत् पायसं प्राप्य नरेन्द्रस्योत्तमास्त्रयः। सम्मानं मेनिरे सर्वाः प्रहर्षोदितचेतसः॥
Verse 31
ततस्तु ताः प्राश्य तदुत्तमास्त्रियो महीपतेरुत्तमपायसं पृथक् ।हुताशनादित्यसमानतेजसो ऽचिरेण गर्भान्प्रतिपेदिरे तदा ॥३१॥
ततस्तु ताः प्राश्य तदुत्तमास्त्रियो महीपतेरुत्तमपायसं पृथक्। हुताशनादित्यसमानतेजसोऽचिरेण गर्भान् प्रतिपेदिरे तदा॥
Verse 32
ततस्तु राजा प्रसमीक्ष्य ताः स्त्रियः प्ररूढगर्भाः प्रतिलब्धमानसः ।बभूव हृष्टस्त्रिदिवे यथा हरिः सुरेन्द्रसिद्धर्षिगणाभिपूजितः ॥३२॥
ततः स राजा ताः स्त्रियः प्ररूढगर्भाः सम्यक् प्रसमीक्ष्य, प्रतिलब्धमानसो हृष्टो बभूव—त्रिदिवे सुरेन्द्रसिद्धर्षिगणैः समभिपूजितो हरिरिव।
Frequently Asked Questions
The pivotal action is the selection of a dharmically viable means to end Rāvaṇa’s oppression without violating the boon-structure granted by Brahmā; the resolution is to adopt a human embodiment, aligning divine intervention with lawful cosmic conditions.
The chapter teaches that cosmic justice operates through constraints and proper means (upāya): even omnipotent power is narrated as working through dharma, boon-logic, and ritual order, making ethical process integral to legitimate victory.
The primary cultural landmark is the Vedic yajña setting—especially the sacrificial fire (pāvaka/hutāśana) and the royal antaḥpura—presented as institutional spaces where polity, ritual culture, and divine purpose converge.
Ask anything about Sarga 16 of the Valmiki Ramayana
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
