Sarga 39
सगरयज्ञाश्वहरणम् — The Stolen Sacrificial Horse of Sagara
बालकाण्ड
पूर्वकथायाः समाप्तौ रामः प्रसन्नचित्तः सावधानश्च विश्वामित्रं पप्रच्छ—कथं नु पूर्वजैः सगरैः यज्ञः समारब्ध इति विस्तरेण कथ्यताम्। तदा विश्वामित्रः सगरोपाख्यानं प्रववृते—हिमवद्विन्ध्ययोर्मध्ये देशे सगरस्य यज्ञकर्म प्रवर्तते स्म, यज्ञाश्वरक्षणार्थं च अंशुमान् नियोजितः। पर्वणि (पूर्णिमान्ते) वासवः इन्द्रः राक्षसरूपं धृत्वा यज्ञीयमश्वं जहार। ऋत्विजः सभायां सगरं प्रति ऊचुः—यज्ञे दोषः स्यात्, तदनिष्टफलप्रदः; अतः शीघ्रमश्वः पुनरानीयतामिति। सगरः दीक्षित एव सन् अंशुमता सह ऋत्विग्भिः परिजनैश्च स्थित्वा, स्वान् षष्टिसहस्रान् पुत्रान् आज्ञापयामास—समुद्रपर्यन्तां पृथिवीं विचिन्वन्तु, क्रमशः खनन्तु, यावत् अश्वश्च चोरश्च दृश्येते इति। ते राजपुत्राः उत्साहवन्तः वज्रतुल्यनखैः हलैः शूलैश्च महतीं भूमिं विदारयन्तः सर्वत्र खननं चक्रुः। भूमेर्मथनात् घोराः शब्दाः समजायन्त, पातालगताः प्राणिनोऽपि निहताः। ततो देवगन्धर्वासुरनागाः क्षोभिताः ब्रह्माणं शरणं जग्मुः—सगरपुत्राः यज्ञविघ्नकारिणं मन्यमानाः सर्वान् भूतगणान् घ्नन्ति, पृथिवी च सर्वथा विदीर्यते इति न्यवेदयन्।
Shlokas
Verse 1
विश्वामित्रवचश्श्रुत्वा कथाऽन्ते रघुनन्दन:।उवाच परमप्रीतो मुनिं दीप्तमिवानलम्।।1.39.1।।
विश्वामित्रस्य वचनं श्रुत्वा कथान्ते रघुनन्दनः। परमप्रीतमनाः स मुनिं दीप्तमिवानलम् उवाच॥
Verse 2
श्रोतुमिच्छामि भद्रं ते विस्तरेण कथामिमाम्।पूर्वको मे कथं ब्रह्मन् यज्ञं वै समुपाहरत्।।1.39.2।।
भद्रं ते, ब्रह्मन्; इमां कथां विस्तरेण श्रोतुमिच्छामि। मे पूर्वकः कथं यज्ञं समुपाहरत्॥
Verse 3
विश्वामित्रस्तु काकुत्स्थमुवाच प्रहसन्निव।श्रूयतां विस्तरो राम सगरस्य महात्मन:।।1.39.3।।
विश्वामित्रस्तु काकुत्स्थमुवाच प्रहसन्निव। श्रूयतां विस्तरो राम सगरस्य महात्मनः॥
Verse 4
शङ्करश्वशुरो नाम हिमवानचलोत्तम:।विंध्यपर्वतमासाद्य निरीक्षेते परस्परम्।।1.39.4।।
शङ्करश्वशुरो नाम हिमवानचलोत्तमः। विंध्यपर्वतमासाद्य निरीक्षेते परस्परम्॥
Verse 5
तयोर्मध्ये प्रवृत्तोऽभूद्यज्ञ स्सपुरुषोत्तम।स हि देशो नरव्याघ्र प्रशस्तो यज्ञकर्मणि।।1.39.5।।
तयोर्मध्ये प्रवृत्तोऽभूद्यज्ञः पुरुषोत्तम। स हि देशो नरव्याघ्र प्रशस्तो यज्ञकर्मणि॥
Verse 6
तस्याश्वचर्यां काकुत्स्थ दृढधन्वा महारथ:।अंशुमानकरोत्तात सगरस्य मते स्थित:।।1.39.6।।
हे काकुत्स्थ तात! दृढधन्वा महारथोऽंशुमान् सगरस्याज्ञायां स्थित्वा तस्य यज्ञाश्वस्य रक्षणानुगमनं चकार।
Verse 7
तस्य पर्वणि तं यज्ञं यजमानस्य वासव:।राक्षसीं तनुमास्थाय यज्ञीयाश्वमपाहरत्।।1.39.7।।
तस्य यजमानस्य पर्वणि तं यज्ञं वासवो राक्षसीं तनुमास्थाय यज्ञीयाश्वमपाहरत्।
Verse 8
ह्रियमाणे तु काकुत्स्थ तस्मिन्नश्वे महात्मन:।उपाध्यायगणास्सर्वे यजमानमथाब्रुवन्।।1.39.8।।
ह्रियमाणे तु तस्मिन्नश्वे महात्मनः, काकुत्स्थ, उपाध्यायगणाः सर्वे यजमानमथाब्रुवन्।
Verse 9
अयं पर्वणि वेगेन यज्ञियाश्वोऽपनीयते।हर्तारं जहि काकुत्स्थ हयश्चैवोपनीयताम्।।1.39.9।।
अयं पर्वणि वेगेन यज्ञियाश्वोऽपनीयते; हर्तारं जहि काकुत्स्थ, हयश्चैवोपनीयताम्।
Verse 10
यज्ञच्छिद्रं भवत्येतत्सर्वेषामशिवाय न:।तत्तथा क्रियतां राजन् यथाऽच्छिद्र: क्रतुर्भवेत्।।1.39.10।।
एतद् यज्ञच्छिद्रं भवति, सर्वेषाम् अस्माकम् अशिवाय। अतः राजन् तथा क्रियतां यथा क्रतुरच्छिद्रो भवेत्॥
Verse 11
उपाध्यायवच श्श्रुत्वा तस्मिन् सदसि पार्थिव:।षष्टिं पुत्रसहस्राणि वाक्यमेतदुवाच ह।।1.39.11।।
उपाध्यायवचः श्रुत्वा तस्मिन् सदसि पार्थिवः। षष्टिं पुत्रसहस्राणि वाक्यमेतदुवाच ह॥
Verse 12
गतिं पुत्रा: न पश्यामि रक्षसां परुषर्षभा:।मन्त्रपूतैर्महाभागैरास्थितो हि महाक्रतु:।।1.39.12।।
न पश्यामि पुत्राः, परुषर्षभाः, रक्षसां गतिमत्र। मन्त्रपूतैर्महाभागैरास्थितो हि महाक्रतुः॥
Verse 13
तद्गच्छत विचिन्वध्वं पुत्रका: भद्रमस्तु व:।समुद्रमालिनीं सर्वां पृथिवीमनुगच्छत।।1.39.13।।
तस्मात् गच्छत, पुत्रकाः; विचिन्वध्वं, भवद्भ्यः भद्रं भवतु। समुद्रमालिनीं सर्वां पृथिवीमनुगच्छत, सर्वत्र पर्येषध्वम्॥
Verse 14
एकैकयोजनं पुत्रा विस्तारमधिगच्छत।यावत्तुरगसन्दर्श: तावत् खनत मेदिनीम्।तं चैव हयहर्तारं मार्गमाणा ममाज्ञया।।1.39.14।।
पुत्राः, एकैकयोजनं विस्तारमधिगच्छत; यावत् तुरगसन्दर्शः, तावत् मेदिनीं खनत। ममाज्ञया तं हयहर्तारं मार्गमाणाः पर्येषध्वम्॥
Verse 15
दीक्षित: पौत्रसहितस्सोपाध्यायगणो ह्यहम्।इह स्थास्यामि भद्रं वो यावत्तुरगदर्शनम्।।1.39.15।।
दीक्षितः अहं पौत्रसहितः सोपाध्यायगणः च इह स्थास्यामि; भवद्भ्यः भद्रं भवतु, यावत् तुरगदर्शनम्॥
Verse 16
इत्युक्ता हृष्टमनसो राजपुत्रा महाबला:।जग्मुर्महीतलं राम पितुर्वचनयन्त्रिता:।।1.39.16।।
इत्युक्ताः हृष्टमनसः महाबलाः राजपुत्राः, हे राम, पितुर्वचनयन्त्रिताः महीतलं जग्मुः॥
Verse 17
योजनायामविस्तारमेकैको धरणीतलम्।बिभिदु: परुषव्याघ्र वज्रस्पर्शसमैर्नखै:।।1.39.17।।
हे परुषव्याघ्र, एकैकः योजनायामविस्तारं धरणीतलं गृहित्वा, वज्रस्पर्शसमैः परुषैः नखैः महीतलं बिभिदुः॥
Verse 18
शूलैरशनिकल्पैश्च हलैश्चापि सुदारुणै:।भिद्यमाना वसुमती ननाद रघुनन्दन।।1.39.18।।
शूलैरशनिसदृशैश्च हलैश्च सुदारुणैः। भिद्यमाना वसुमती ननाद रघुनन्दन॥
Verse 19
नागानां मथ्यमानानामसुराणां च राघव ।राक्षसानां च दुर्धर्षस्सत्त्वानां निनदोऽभवत्।।1.39.19।।
नागानां मथ्यमानानामसुराणां च राघव। राक्षसानां च दुर्धर्षः सत्त्वानां निनदोऽभवत्॥
Verse 20
योजनानां सहस्राणि षष्टिं तु रघुनन्दन ।बिभिदुर्धरणीं वीरा: रसातलमनुत्तमम्।।1.39.20।।
हे रघुनन्दन! षष्टिसहस्रयोजनपर्यन्तं वीरा: धरणीं बिभिदुः, अनुत्तमं रसातलं प्राप्नुवन्।
Verse 21
एवं पर्वतसम्बाधं जम्बूद्वीपं नृपात्मजा:।खनन्तो नरशार्दूल सर्वत: परिचक्रमु:।।1.39.21।।
एवं पर्वतसम्बाधं जम्बूद्वीपं खनन्तो नृपात्मजा: हे नरशार्दूल! सर्वतः परिचक्रमुः।
Verse 22
ततो देवास्सगन्धर्वास्सासुरास्सहपन्नगा:।सम्भ्रान्तमनसस्सर्वे पितामहमुपागमन्।।1.39.22।।
ततो देवाः सगन्धर्वाः सासुराः सहपन्नगाः। सम्भ्रान्तमनसः सर्वे पितामहमुपागमन्॥
Verse 23
ते प्रसाद्य महात्मानं विषण्णवदनास्तदा। ऊचु: परमसन्त्रस्ता पितामहमिदं वच:।।1.39.23।।
ते महात्मानं प्रसाद्य तदा विषण्णवदनाः। परमसन्त्रस्ताः पितामहमिदं वच ऊचुः॥
Verse 24
भगवन् पृथिवी सर्वा खन्यते सगरात्मजै:।बहवश्च महात्मानो हन्यन्ते तलवासिन:।।1.39.24।।
भगवन्, सगरात्मजैः सर्वा पृथिवी खन्यते; तलवासिनो बहवो महात्मानश्च निहन्यन्ते।
Verse 25
अयं यज्ञहरोऽस्माकमनेनाश्वोऽपनीयते।इति ते सर्वभूतानि निघ्नन्ति सगरात्मजा:।।1.39.25।।
‘अयम् अस्माकं यज्ञहरः; अनेनाश्वोऽपनीयते’ इति मन्यमानाः सगरात्मजाः सर्वभूतानि निघ्नन्ति।
Frequently Asked Questions
The pivotal action is Sagara’s order to recover the yajñīya horse to prevent a “flaw” (chidra) in the sacrifice; the dilemma emerges when the princes, acting on suspicion, inflict widespread violence on subterranean beings while pursuing ritual restoration.
The sarga juxtaposes ritual necessity with ethical discernment: preserving yajña is presented as a public good, yet the narrative warns that duty without careful attribution of guilt can devolve into adharma through collateral harm.
Key landmarks include the Himavān–Vindhya region (site of the sacrifice), Jambūdvīpa as the searched domain, and Rasātala as the depth reached by excavation—mapping the episode onto a layered cosmography of earth and nether worlds.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.