Sarga 2

Verse 1

नारदस्य तु तद्वाक्यं श्रुत्वा वाक्यविशारदः ।पूजयामास धर्मात्मा सहशिष्यो महामुनिः ॥१॥

नारदस्य तु तद्वाक्यं श्रुत्वा वाक्यविशारदः। धर्मात्मा महामुनिः सहशिष्योऽस्य पूजां चकार॥

Verse 2

यथावत्पूजितस्तेन देवर्षिर्नारदस्तदा ।आपृष्ट्वैवाभ्यनुज्ञातस्स जगाम विहायसम् ॥२॥

यथावत् पूजितः स देवर्षिर्नारदः तदा। आपृष्ट्वैवाभ्यनुज्ञातः स जगाम विहायसम्॥

Verse 3

स मुहूर्तं गते तस्मिन्देवलोकं मुनिस्तदा ।जगाम तमसातीरं जाह्नव्यास्त्वविदूरतः ॥३॥

तस्मिन् मुहूर्ते गते मुनिः तदा देवलोकं जगाम। ततः तमसातीरं जाह्नव्याः अविदूरतः प्रायात्॥

Verse 4

स तु तीरं समासाद्य तमसाया महामुनिः ।शिष्यमाह स्थितं पार्श्वे दृष्ट्वा तीर्थमकर्दमम् ॥४॥

स तु तमसायाः तीरं समासाद्य महामुनिः । अकर्दमं तीर्थं दृष्ट्वा पार्श्वे स्थितं शिष्यम् आह ॥

Verse 5

अकर्दममिदं तीर्थं भरद्वाज निशामय ।रमणीयं प्रसन्नाम्बु सन्मनुष्यमनो यथा ॥५॥

भरद्वाज, निशामय— इदं तीर्थम् अकर्दमं रमणीयं प्रसन्नाम्बु; सन्मनुष्यस्य मनो यथा निर्मलं शान्तं च।

Verse 6

न्यस्यतां कलशस्तात दीयतां वल्कलं मम ।इदमेवावगाहिष्ये तमसातीर्थमुत्तमम् ॥६॥

न्यस्यतां कलशस्तात, दीयतां मम वल्कलम्। इदमेव तमसातीर्थमुत्तमम् अवगाहिष्ये॥

Verse 7

एवमुक्तो भरद्वाजो वाल्मीकेन महात्मना ।प्रायच्छत मुनेस्तस्य वल्कलं नियतो गुरोः ॥७॥

एवमुक्तो महात्मना वाल्मीकिना भरद्वाजः, गुरौ नियतः संयतः च, तस्मै मुने वल्कलं प्रायच्छत्।

Verse 8

स शिष्यहस्तादादाय वल्कलं नियतेन्द्रियः ।विचचार ह पश्यंस्तत्सर्वतो विपुलं वनम् ॥८॥

स नियतेन्द्रियः शिष्यहस्ताद् वल्कलम् आदाय, तत् विपुलं वनं सर्वतः पश्यन् विचचार।

Verse 9

तस्याभ्याशे तु मिथुनं चरन्तमनपायिनम् ।ददर्श भगवांस्तत्र क्रौञ्चयोश्चारुनिस्वनम् ॥९॥

तस्याभ्याशे अनपायिनं चरन्तं क्रौञ्चयोः मिथुनं चारुनिस्वनम् तत्र भगवाञ् ददर्श।

Verse 10

तस्मात्तु मिथुनादेकं पुमांसं पापनिश्चयः ।जघान वैरनिलयो निषादस्तस्य पश्यतः ॥१०॥

तस्मात् तु मिथुनादेकं पुमांसं पापनिश्चयः। वैरनिलयो निषादस्तस्य पश्यतो जघान॥

Verses 11-12

तं शोणितपरीताङ्गं वेष्टमानं महीतले ।भार्या तु निहतं दृष्ट्वा रुराव करुणां गिरम् ॥११॥वियुक्ता पतिना तेन द्विजेन सहचारिणा ।ताम्रशीर्षेण मत्तेन पत्रिणा सहितेन वै ॥१२॥

ताम्रशीर्षेण मत्तेन पत्रिणा सहचारिणा द्विजेन पतिना वियुक्ता भार्या तं निहतं शोणितपरीताङ्गं महीतले वेष्टमानं दृष्ट्वा करुणां गिरं रुराव।

Verse 13

तदा तु तं द्विजं दृष्ट्वा निषादेन निपातितम् ।ऋषेर्धर्मात्मनस्तस्य कारुण्यं समपद्यत ॥१३॥

तदा निषादेन निपातितं तं द्विजं दृष्ट्वा धर्मात्मन ऋषेः हृदि करुणा समपद्यत।

Verse 14

ततः करुणवेदित्वादधर्मोऽयमिति द्विजः ।निशाम्य रुदतीं क्रौञ्चीमिदं वचनमब्रवीत् ॥१४॥

ततः करुणवेदित्वात् ‘अधर्मोऽयम्’ इति द्विजः; रुदतीं क्रौञ्चीं निशाम्य इदं वचनम् अब्रवीत्।

Verse 15

मा निषाद प्रतिष्ठां त्वमगमश्शाश्वतीस्समाः ।यत्क्रौञ्चमिथुनादेकमवधीः काममोहितम् ॥१५॥15

मा निषाद प्रतिष्ठां त्वम् अगमः शाश्वतीः समाः, यत् क्रौञ्चमिथुनात् एकम् अवधीः काममोहितम्।

Verse 16

तस्यैवं ब्रुवतश्चिन्ता बभूव हृदि वीक्षतः ।शोकार्तेनास्य शकुनेः किमिदं व्याहृतं मया ॥१६॥

तस्यैवं ब्रुवतः वीक्षतः हृदि चिन्ता बभूव—शोकार्तेन अस्य शकुनेः किम् इदं मया व्याहृतम् इति।

Verse 17

चिन्तयन्स महाप्राज्ञश्चकार मतिमान्मतिम् ।शिष्यं चैवाऽब्रवीद्वाक्यमिदं स मुनिपुङ्गवः ॥१७॥

चिन्तयन् स महाप्राज्ञः मतिमान् मतिं चकार; शिष्यं च एव इदं वाक्यं अब्रवीत् स मुनिपुङ्गवः।

Verse 18

पादबद्धोऽक्षरसमस्तन्त्रीलयसमन्वितः ।शोकार्तस्य प्रवृत्तो मे श्लोको भवतु नान्यथा ॥१८॥

पादबद्धोऽक्षरसमः तन्त्रीलयसमन्वितः। शोकार्ताद् मम यः प्रवृत्तः स श्लोको भवतु नान्यथा॥

Verse 19

शिष्यस्तु तस्य ब्रुवतो मुनेर्वाक्यमनुत्तमम् ।प्रतिजग्राह संहृष्टस्तस्य तुष्टोऽभवद्गुरुः ॥१९॥

मुनेरनुत्तमं वाक्यं ब्रुवतः शिष्यः संहृष्टः प्रतिजग्राह। तेन तुष्टो गुरुरपि अभवत्॥

Verse 20

सोऽभिषेकं ततः कृत्वा तीर्थे तस्मिन्यथाविधि ।तमेव चिन्तयन्नर्थमुपावर्तत वै मुनिः ॥२०॥

स तस्मिन् तीर्थे यथाविधि अभिषेकं कृत्वा। तमेव अर्थं चिन्तयन् मुनिरुपावर्तत॥

Verse 21

भरद्वाजस्ततश्शिष्यो विनीतश्श्रुतवान्मुनेः ।कलशं पूर्णमादाय पृष्ठतोऽनुजगाम ह ॥२१॥

ततः भरद्वाजः शिष्यः विनीतः श्रुतवान् मुनेः। पूर्णं कलशमादाय पृष्ठतोऽनुजगाम ह॥

Verse 22

स प्रविश्याश्रमपदं शिष्येण सह धर्मवित् ।उपविष्टः कथाश्चान्याश्चकार ध्यानमास्थितः ॥२२॥

स धर्मवित् शिष्येण सहाश्रमपदं प्रविश्योपविष्टः; ध्याननिष्ठो भूत्वा कथान्तराणि चकार॥

Verse 23

आजगाम ततो ब्रह्मा लोककर्ता स्वयं प्रभुः ।चतुर्मुखो महातेजा द्रष्टुं तं मुनिपुङ्गवम् ॥२३॥

ततो लोककर्ता स्वयं प्रभुः चतुर्मुखो महातेजा ब्रह्मा तं मुनिपुङ्गवं द्रष्टुमाजगाम॥

Verse 24

वाल्मीकिरथ तं दृष्ट्वा सहसोत्थाय वाग्यतः ।प्राञ्जलिः प्रयतो भूत्वा तस्थौ परमविस्मितः ॥२४॥

अथ वाल्मीकिस्तं दृष्ट्वा वाग्यतः सहसोत्थाय; प्राञ्जलिः प्रयतो भूत्वा परमविस्मितस्तस्थौ॥

Verse 25

पूजयामास तं देवं पाद्यार्घ्यासनवन्दनैः ।प्रणम्य विधिवच्चैनं पृष्ट्वाऽनामयमव्ययम् ॥२५॥

स तं देवं पाद्यार्घ्यासनवन्दनैः पूजयामास; विधिवत् प्रणम्य चैनम् अव्ययम् अनामयं पृष्टवान्॥

Verse 26

अथोपविश्य भगवानासने परमार्चिते ।वाल्मीकये महर्षये सन्दिदेशासनं ततः ॥२६॥

अथ भगवान् परमार्चिते आसने उपविश्य; ततः महर्षये वाल्मीकये तदासनं सन्दिदेश॥

Verse 27

ब्रह्मणा समनुज्ञातस्सोऽप्युपाविशदासने ।उपविष्टे तदा तस्मिन्सर्वलोकपितामहे ।तद्गतेनैव मनसा वाल्मीकिर्ध्यानमास्थितः ॥२७॥

ब्रह्मणा समनुज्ञातः सोऽपि आसने उपाविशत्। सर्वलोकपितामहे तस्मिन् उपविष्टेऽपि, वाल्मीकिः तद्गतेनैव मनसा ध्यानमास्थितः॥

Verse 28

पापात्मना कृतं कष्टं वैरग्रहणबुद्धिना ।यस्तादृशं चारुरवं क्रौञ्चं हन्यादकारणात् ॥२८॥

पापात्मना वैरग्रहणबुद्धिना कृतं कष्टम्। यः अकारणात् तादृशं चारुरवं क्रौञ्चं हन्यात्॥

Verse 29

शोचन्नेव मुहुः क्रौञ्चीमुपश्लोकमिमं पुनः ।जगावन्तर्गतमना भूत्वा शोकपरायणः ॥२९॥

क्रौञ्चीं मुहुः शोचन्, उपश्लोकमिमं पुनः पुनः जगौ। अन्तर्गतमनाः शोकपरायणो भूत्वा॥

Verse 30

तमुवाच ततो ब्रह्मा प्रहसन्मुनिपुङ्गवम् ।श्लोक एव त्वया बद्धो नात्र कार्या विचारणा ॥३०॥

ततः ब्रह्मा प्रहसन् मुनिपुङ्गवं तमुवाच—श्लोक एव त्वया बद्धः, नात्र विचारणा कार्या॥

Verse 31

मच्छन्दादेव ते ब्रह्मन् प्रवृत्तेयं सरस्वती ।रामस्य चरितं सर्वं कुरु त्वमृषिसत्तम ॥३१॥

मम स्वेच्छाप्रभावेन, ब्रह्मन्, ते वागियं सरस्वती प्रवृत्ता। अतः, ऋषिसत्तम, रामस्य समग्रं चरितं त्वमेव रचय।

Verse 32

धर्मात्मनो गुणवतो लोके रामस्य धीमतः ।वृत्तं कथय धीरस्य यथा ते नारदाच्छ्रुतम् ॥३२॥

धर्मात्मनः गुणवतः लोके धीमतः रामस्य धीरस्य वृत्तं कथय; यथा ते नारदात् श्रुतम्।

Verses 33-34

रहस्यं च प्रकाशं च यद्वृत्तं तस्य धीमतः ।रामस्य सहसौमित्रेः राक्षसानां च सर्वशः ॥३३॥वैदेह्याश्चैव यद्वृत्तं प्रकाशं यदि वा रहः ।तच्चाप्यविदितं सर्वं विदितं ते भविष्यति ॥३४॥

तस्य धीमतः रामस्य सह सौमित्रिणा यद्वृत्तं रहस्यं च प्रकाशं च, तथा राक्षसानां सर्वशः; वैदेह्याश्च यद्वृत्तं प्रकाशं यदि वा रहः—तदप्यविदितं सर्वं ते विदितं भविष्यति।

Verse 35

न ते वागनृता काव्ये काचिदत्र भविष्यति ।कुरु रामकथां पुण्यां श्लोकबद्धां मनोरमाम् ॥३५॥

काव्येऽत्र ते वागनृता काचिदपि न भविष्यति। रामकथां पुण्यां श्लोकबद्धां मनोरमां कुरु।

Verse 36

यावत् स्थास्यन्ति गिरयस्सरितश्च महीतले ।तावद्रामायणकथा लोकेषु प्रचरिष्यति ॥३६॥

यावत् गिरयः सरितश्च महीतले स्थास्यन्ति, तावत् रामायणकथा लोकेषु प्रचरिष्यति।

Verse 37

यावद्रामायणकथा त्वत्कृता प्रचरिष्यति ।तावदूर्ध्वमधश्च त्वं मल्लोकेषु निवत्स्यसि ॥३७॥

यावद् रामायणकथा त्वया विरचिता लोकेषु प्रचरिष्यति। तावद् ऊर्ध्वमधश्च त्वं मम लोकेषु च निवत्स्यसि॥

Verse 38

इत्युक्त्वा भगवान्ब्रह्मा तत्रैवान्तरधीयत ।ततस्सशिष्यो भगवान्मुनिर्विस्मयमाययौ ॥३८॥

इत्युक्त्वा भगवान् ब्रह्मा तत्रैव अन्तरधीयत । ततः सशिष्यो भगवान् मुनिः विस्मयम् आययौ ॥

Verse 39

तस्य शिष्यास्ततस्सर्वे जगुश्श्लोकमिमं पुनः ।मुहुर्मुहुः प्रीयमाणाः प्राहुश्च भृशविस्मिताः ॥३९॥

तस्य शिष्याः ततः सर्वे जगुः श्लोकम् इमं पुनः । मुहुः मुहुः प्रीयमाणाः प्राहुः च भृशविस्मिताः ॥

Verse 40

समाक्षरैश्चतुर्भिर्यः पादैर्गीतो महर्षिणा ।सोऽनुव्याहरणाद्भूयश्श्लोकश्श्लोकत्वमागतः ॥४०॥

समाक्षरैः चतुर्भिः पादैः महर्षिणा गीतः सः । अनुव्याहरणात् भूयः श्लोकः श्लोकत्वम् आगतः ॥

Verse 41

तस्य बुद्धिरियं जाता वाल्मीकेर्भावितात्मनः ।कृत्स्नं रामायणं काव्यमीदृशैः करवाण्यहम् ॥४१॥

तदा भावितात्मा वाल्मीकिरेवं निश्चयं लेभे— “अहं तादृशैरेव छन्दोभिः कृत्स्नं रामायणं काव्यं करिष्यामि।”

Verse 42

उदारवृत्तार्थपदैर्मनोरमैः तदास्य रामस्य चकारकीर्तिमान् ।समाक्षरैश्श्लोकशतैर्यशस्विनो यशस्करं काव्यमुदारधीर्मुनिः ॥४२॥

तदा कीर्तिमानुदारधीर्मुनिः समाक्षरैः श्लोकशतैः, उदारवृत्तार्थपदैर्मनोरमैः, रामस्य कीर्तिं यशस्करं काव्यं चकार।

Verse 43

तदुपगतसमाससन्धियोगं सममधुरोपनतार्थवाक्यबद्धम् ।रघुवरचरितं मुनिप्रणीतं दशशिरसश्च वधं निशामयध्वम् ॥४३॥

समाससन्धियोगोपेतं समं मधुरोपनतार्थवाक्यबद्धं, मुनिप्रणीतं रघुवरचरितं दशशिरसश्च वधं च निशामयध्वम्।