Sarga 60
त्रिशङ्कुस्वर्गारोহণम् — Trishanku’s Bodily Ascent and the New Constellations
बालकाण्ड
अस्मिन् षष्टितमे सर्गे विश्वामित्रस्य तपोबलं तथा त्रिशङ्कोः सशरीरं स्वर्गारोहणाभिलाषः, तस्य च धर्माधर्मविवादः सुसूक्ष्मतया निरूप्यते। पूर्वं वसिष्ठकुलेन सह वैरं स्मार्यते। ततः विश्वामित्रो यज्ञं प्रवर्त्य देवान् हविर्भागायाह्वयति; ते तु नोपतिष्ठन्ते। तदा स ऋषिः स्वप्रतिज्ञाबलेन यज्ञशक्तिं त्रिशङ्कोः पक्षे नियोज्य तं सशरीरं स्वर्गं गन्तुमाज्ञापयति। इन्द्रस्तु गुरोः शापेन दूषितमिति त्रिशङ्कुं नाभ्यनुजानाति, शिरोऽधोमुखं पतितुमाज्ञापयति। पतनकाले त्रिशङ्कुः विश्वामित्रं शरणं याचते; स तं मध्ये पतनं निरोध्य क्रुद्धः दक्षिणदिशि नवान् सप्तर्षीन्, तारागणमालाश्च सृजति, नवेन्द्रसृष्टिमपि प्रतिजानाति। ततो ऋषयः सुरासुराश्च भयाकुलाः समागत्य सन्धिं कुर्वन्ति—त्रिशङ्कुः विश्वामित्रनिर्मिते दिव्यप्रदेशे प्रकाशमानः, किंतु विपरीतस्थितः, मध्ये निलम्बितो भविष्यति; निर्मिताश्च तारकाः यावद्भुवनस्थितिः तावदवस्थास्यन्ति। एवं गुरोः शापः, देवानां द्वारपालनं, ऋषेः सत्यप्रतिज्ञाबलञ्च—एतेषां मध्ये धर्मसङ्कटं सर्गे दर्श्यते।
Shlokas
Verse 1
तपोबलहतान् कृत्वा वासिष्ठान् समहोदयान्।ऋषिमध्ये महातेजा विश्वामित्रोऽभ्यभाषत।।।।
तपोबलप्रभावेण वासिष्ठान् समहोदयान्। निहत्य ऋषिमध्येऽसौ विश्वामित्रोऽभ्यभाषत॥
Verse 2
अयमिक्ष्वाकुदायादस्त्रिशंकुरिति विश्रुत:।धर्मिष्ठश्च वदान्यश्च मां चैव शरणं गत:।।।।तेनानेन शरीरेण देवलोकजिगीषया।
अयमिक्ष्वाकुदायादः त्रिशङ्कुरिति विश्रुतः, धर्मिष्ठो वदान्यश्च, मां चैव शरणं गतः। अनेनैव शरीरेण देवलोकं जिगीषया॥
Verse 3
यथाऽयं स्वशरीरेण स्वर्गलोकं गमिष्यति।।।।तथा प्रवर्त्यतां यज्ञे भवद्भिश्च मया सह।
यथाऽयं स्वशरीरेण स्वर्गलोकं गमिष्यति तथा भवद्भिश्च मया सह यज्ञे प्रवृत्तिः प्रवर्त्यताम्।
Verse 4
विश्वामित्रवच श्श्रुत्वा सर्व एव महर्षय:।।।।ऊचुस्समेत्य सहिता धर्मज्ञा धर्मसंहितम्।
विश्वामित्रस्य वचनं श्रुत्वा सर्वे महर्षयः। धर्मज्ञा धर्मसंहिता: समेत्यैकमनाः सम्यग् धर्म्यं वचनमूचुः॥
Verse 5
अयं कुशिकदायादो मुनि: परमकोपन:।।।।यदाह वचनं सम्यगेतत्कार्यं न संशय:।अग्निकल्पो हि भगवान् शापं दास्यति रोषित:।।।।
अयं कुशिकदायादो मुनिः परमकोपनः। यदाह वचनं सम्यग् एतत्कार्यं न संशयः॥ अग्निकल्पो हि भगवान् रोषितः शापमुदीरयेत्॥
Verse 6
अयं कुशिकदायादो मुनि: परमकोपन:।।1.60.5।।यदाह वचनं सम्यगेतत्कार्यं न संशय:।अग्निकल्पो हि भगवान् शापं दास्यति रोषित:।।1.60.6।।
अयं कुशिकदायादो मुनिः परमकोपनः। यदाह वचनं सम्यग् एतत्कार्यं न संशयः॥ अग्निकल्पो हि भगवान् रोषितः शापमुदीरयेत्॥
Verse 7
तस्मात्प्रवर्त्यतां यज्ञ स्सशरीरो यथा दिवम्।गच्छेदिक्ष्वाकुदायादो विश्वामित्रस्य तेजसा।।।।तथा प्रवर्त्यतां यज्ञ स्सर्वे समधितिष्ठत।
तस्मात् प्रवर्त्यतां यज्ञः सशरीरो यथा दिवम्। गच्छेदिक्ष्वाकुदायादो विश्वामित्रस्य तेजसा॥ तथा प्रवर्त्यतां यज्ञः सर्वे समधितिष्ठत॥
Verse 8
एवमुक्त्वा महर्षयः चक्रुस्तास्ता:क्रियास्तदा।।।।याजकश्च महातेजा विश्वामित्रोऽभवत्क्रतौ।
एवमुक्त्वा महर्षयस्तदा तास्ताः क्रियाश्चक्रुः। क्रतौ याजकभावेन विश्वामित्रोऽभवत् प्रभुः॥
Verse 9
ऋत्विजश्चानुपूर्व्येण मन्त्रवन्मन्त्रकोविदा:।।।।चक्रु: कर्माणि सर्वाणि यथाकल्पं यथाविधि।
ऋत्विजोऽनुपूर्व्येण मन्त्रवन्मन्त्रकोविदाः। चक्रुः कर्माणि सर्वाणि यथाकल्पं यथाविधि॥
Verse 10
तत: कालेन महता विश्वामित्रो महातपा:।।।।चकारावाहनं तत्र भागार्थं सर्वदेवता:।
ततः कालेन महता महातपाः स विश्वामित्रः। भागार्थं सर्वदेवानाम् आवाहनमकारयत्॥
Verse 11
नाभ्यागमंस्तदाहूता भागार्थं सर्वदेवता:।।।।तत: क्रोधसमाविष्टो विश्वामित्रो महामुनि:।स्रुवमुद्यम्य सक्रोधस्त्रिशङ्कुमिदमब्रवीत्।।।।
आहूताः सर्वदेवताः भागार्थं तदा नाभ्यागमन्। ततः क्रोधसमाविष्टो महामुनिर्विश्वामित्रः स्रुवम् उद्यम्य सक्रोधं त्रिशङ्कुम् इदम् अब्रवीत्।
Verse 12
नाभ्यागमंस्तदाहूता भागार्थं सर्वदेवता:।।1.60.11।।तत: क्रोधसमाविष्टो विश्वामित्रो महामुनि:।स्रुवमुद्यम्य सक्रोधस्त्रिशङ्कुमिदमब्रवीत्।।1.60.12।।
यदा भागार्थम् आहूताः सर्वदेवताः नाभ्यागमन्, तदा क्रोधसमाविष्टो महामुनिर्विश्वामित्रः स्रुवम् उद्यम्य सक्रोधं त्रिशङ्कुम् इदम् अब्रवीत्।
Verse 13
पश्य मे तपसो वीर्यं स्वार्जितस्य नरेश्वर ।एष त्वां सशरीरेण नयामि स्वर्गमोजसा।।।।दुष्प्रापं सशरीरेण दिवं गच्छ नराधिप।
पश्य मे तपसो वीर्यं स्वार्जितस्य नरेश्वर। एष त्वां सशरीरेण नयामि स्वर्गमोजसा। दुष्प्रापं सशरीरेण दिवं गच्छ नराधिप॥
Verse 14
स्वार्जितं किञ्चिदप्यस्ति मया हि तपस:फलम्।।।।राजन् स्वतेजसा तस्य सशरीरो दिवं व्रज।
राजन्, मया हि तपसः फलम् स्वार्जितं किञ्चिदपि अवशिष्टम्। तस्य स्वतेजसा त्वं सशरीरो दिवं व्रज॥
Verse 15
उक्तवाक्ये मुनौ तस्मिन् सशरीरो नरेश्वर:।।।।दिवं जगाम काकुत्स्थ मुनीनां पश्यतां तदा।
तस्मिन् मुनौ एवम् उक्तवाक्ये, नरेश्वरः सशरीरो दिवं जगाम, काकुत्स्थ, तदा मुनीनां पश्यताम्।
Verse 16
देवलोकगतं दृष्ट्वा त्रिशङ्कुं पाकशासन:।।।।सह सर्वैस्सुरगणैरिदं वचनमब्रवीत्।
देवलोकगतं त्रिशङ्कुं दृष्ट्वा पाकशासनः इन्द्रः, सर्वैः सुरगणैः सह, इदं वचनम् अब्रवीत्।
Verse 17
त्रिशङ्को गच्छ भूयस्त्वं नासि स्वर्गकृतालय:।।।।गुरुशापहतो मूढ पत भूमिमवाक्छिरा:।
त्रिशङ्को, भूयस्त्वं निवर्तस्व; न त्वं स्वर्गे वासयोग्यः। गुरोः शापेनाभिहतो मूढ, अवाक्शिराः भूमौ पत॥
Verse 18
एवमुक्तो महेन्द्रेण त्रिशङ्कुरपतत्पुन:।।।।विक्रोशमानस्त्राहीति विश्वामित्रं तपोधनम्।
महेन्द्रेणैवमुक्तः त्रिशङ्कुः पुनरपतत्। ‘त्राहि’ इति विक्रोशन् तपोधनं विश्वामित्रं शरणं जगाम॥
Verse 19
तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य क्रोशमानस्य कौशिक:।।।।रोषमाहारयत्तीव्रं तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रवीत्।
तस्य क्रोशमानस्य वचनं श्रुत्वा कौशिकः। तीव्रं रोषमाहारयत्, ‘तिष्ठ तिष्ठ’ इति चाब्रवीत्॥
Verse 20
ऋषिमध्ये स तेजस्स्वी प्रजापतिरिवापर:।।।।सृजन् दक्षिणमार्गस्थान् सप्तर्षीनपरान् पुन:।नक्षत्रमालामपरामसृजत्क्रोधमूर्च्छित:।।।।दक्षिणां दिशमास्थाय मुनिमध्ये महायशा:।
ऋषिमध्ये स तेजस्वी प्रजापतिरिवापरः। दक्षिणमार्गस्थान् सप्तर्षीनपरान् पुनः ससर्ज; क्रोधमूर्च्छितः पुनरपरां नक्षत्रमालां ससर्ज। दक्षिणां दिशमास्थाय मुनिमध्ये महायशाः॥
Verse 21
ऋषिमध्ये स तेजस्स्वी प्रजापतिरिवापर:।।1.60.20।।सृजन् दक्षिणमार्गस्थान् सप्तर्षीनपरान् पुन:।नक्षत्रमालामपरामसृजत्क्रोधमूर्च्छित:।।1.60.21।।दक्षिणां दिशमास्थाय मुनिमध्ये महायशा:।
ऋषिमध्ये स तेजस्वी प्रजापतिरिवापरः। दक्षिणमार्गस्थान् सप्तर्षीन् अपरान् सृजन्, क्रोधमूर्च्छितो नक्षत्रमालाम् अपराम् अपि असृजत्; दक्षिणां दिशम् आस्थाय मुनिमध्ये महायशाः॥
Verse 22
सृष्ट्वा नक्षत्रवंशं च क्रोधेन कलुषीकृत:।।।।अन्यमिन्द्रं करिष्यामि लोको वा स्यादनिन्द्रक:।दैवतान्यपि स क्रोधा त्स्रष्टुं समुपचक्रमे।।।।
नक्षत्रवंशं सृष्ट्वा स क्रोधेन कलुषीकृतः। ‘अन्यम् इन्द्रं करिष्यामि, लोको वा स्यादनिन्द्रकः’ इति उवाच; क्रोधात् दैवतान्यपि स्रष्टुं समुपचक्रमे॥
Verse 23
सृष्ट्वा नक्षत्रवंशं च क्रोधेन कलुषीकृत:।।1.60.22।।अन्यमिन्द्रं करिष्यामि लोको वा स्यादनिन्द्रक:।दैवतान्यपि स क्रोधा त्स्रष्टुं समुपचक्रमे।।1.60.23।।
‘अन्यम् इन्द्रं करिष्यामि, लोको वा स्यादनिन्द्रकः’ इति क्रोधान्धः अब्रवीत्। क्रोधात् दैवतान्यपि स्रष्टुं समुपचक्रमे॥
Verse 24
तत: परमसम्भ्रान्तास्सर्षिसङ्घास्सुरासुरा:।विश्वामित्रं महात्मानमूचु: सानुनयं वच:।।।।
ततः परमसम्भ्रान्ताः सर्षिसङ्घाः सुरासुराः। महात्मानं विश्वामित्रं सानुनयं वचः ऊचुः॥
Verse 25
अयं राजा महाभाग गुरुशापपरिक्षत: ।सशरीरो दिवं यातुं नार्हत्येव तपोधन ।।।।
अयं राजा महाभागः गुरुशापपरिक्षतः। तपोधन, सशरीरो दिवं यातुं न अर्हत्येव॥
Verse 26
तेषां तद्वचनं श्रुत्वा देवानां मुनिपुङ्गव: ।अब्रवीत्सुमहद्वाक्यं कौशिक: सर्वदेवता:।।।।
तेषां देवानां तद्वचनं श्रुत्वा मुनिपुङ्गवः कौशिकः सर्वदेवताः प्रति सुमहद्वाक्यमब्रवीत्।
Verse 27
सशरीरस्य भद्रं वस्त्रिशङ्कोरस्य भूपते:।आरोहणं प्रतिज्ञाय नानृतं कर्तुमुत्सहे।।।।
भद्रं वः। भूपतेः त्रिशङ्कोः सशरीरस्य स्वर्गारोहणं प्रतिज्ञाय नाहं स्ववचनमनृतं कर्तुमुत्सहे।
Verse 28
स्वर्गोऽस्तु सशरीरस्य त्रिशङ्कोरस्य शाश्वत:।नक्षत्राणि च सर्वाणि मामकानि ध्रुवाण्यथ।।।।यावल्लोका धरिष्यन्ति तिष्ठन्त्वेतानि सर्वश:।मत्कृतानि सुरा स्सर्वे तदनुज्ञातुमर्हथ।।।।
त्रिशङ्कोः सशरीरस्य शाश्वतः स्वर्गोऽस्तु। मया सृष्टानि सर्वाणि नक्षत्राणि ध्रुवाणि सन्तु; यावल्लोका धरिष्यन्ति तावदेतानि सर्वशः तिष्ठन्तु। सुराः सर्वे मत्कृतं तदनुज्ञातुमर्हथ।
Verse 29
स्वर्गोऽस्तु सशरीरस्य त्रिशङ्कोरस्य शाश्वत:।नक्षत्राणि च सर्वाणि मामकानि ध्रुवाण्यथ।।1.60.28।।यावल्लोका धरिष्यन्ति तिष्ठन्त्वेतानि सर्वश:।मत्कृतानि सुरा स्सर्वे तदनुज्ञातुमर्हथ।।1.60.29।।
यथाऽयं स्वशरीरेण स्वर्गलोकं गमिष्यति तथा भवद्भिश्च मया सह यज्ञे प्रवृत्तिः प्रवर्त्यताम्।
Verse 30
एवमुक्ता: सुरास्सर्वे प्रत्यूचुर्मुनिपुङ्गवम्।एवं भवतु भद्रं ते तिष्ठन्त्वेतानि सर्वश:।।।।गगने तान्यनेकानि वैश्वानरपथाद्बहि:।नक्षत्राणि मुनिश्रेष्ठ तेषु ज्योतिष्षु जाज्वलन्।।।।अवाक्छिरास्त्रिशङ्कुश्च तिष्ठत्वमरसन्निभ:।
एवमुक्ताः सर्वे सुराः मुनिपुङ्गवं प्रत्यूचुः—“एवं भवतु, भद्रं ते; एतानि सर्वशः तिष्ठन्तु। गगने वैश्वानरपथाद्बहिः तान्यनेकानि नक्षत्राणि तिष्ठन्तु। मुनिश्रेष्ठ, तेषु ज्योतिष्षु त्रिशङ्कुरप्यवाक्शिराः अमरसन्निभः जाज्वलन् तिष्ठतु।”
Verse 31
एवमुक्ता: सुरास्सर्वे प्रत्यूचुर्मुनिपुङ्गवम्।एवं भवतु भद्रं ते तिष्ठन्त्वेतानि सर्वश:।।1.60.30।। गगने तान्यनेकानि वैश्वानरपथाद्बहि:।नक्षत्राणि मुनिश्रेष्ठ तेषु ज्योतिष्षु जाज्वलन्।।1.60.31।।अवाक्छिरास्त्रिशङ्कुश्च तिष्ठत्वमरसन्निभ:।
गगने वैश्वानरपथाद्बहिरनेकानि नक्षत्राणि सर्वशः तिष्ठन्तु, मुनिश्रेष्ठ। तेषु ज्योतिष्षु जाज्वलन् त्रिशङ्कुरप्यवाक्छिराः अमरसन्निभः तिष्ठतु।
Verse 32
अनुयास्यन्ति चैतानि ज्योतींषि नृपसत्तमम्।।।।कृतार्थं कीर्तिमन्तं च स्वर्गलोकगतं यथा।
एतानि च ज्योतींषि नृपसत्तममनुयास्यन्ति—कृतार्थं कीर्तिमन्तं च—स्वर्गलोकगतं यथैव।
Verse 33
विश्वामित्रस्तु धर्मात्मा सर्वदेवैरभिष्टुत:।।।।ऋषिभिश्च महातेजा बाढमित्याह देवता:।
ततः धर्मात्मा महातेजा विश्वामित्रः सर्वदेवैरृषिभिश्चाभिष्टुतः देवतान् ‘बाढम्’ इत्याह।
Verse 34
ततो देवा महात्मानो मुनयश्च तपोधना:।जग्मुर्यथाऽऽगतं सर्वे यज्ञस्यान्ते नरोत्तम।।।।
ततो यज्ञस्यान्ते नरोत्तम सर्वे महात्मानो देवाः तपोधनाश्च मुनयः यथाऽऽगतं जग्मुः।
Frequently Asked Questions
The dilemma is whether a rishi’s pledged promise to a king (Trīśaṅku’s bodily ascent) can be upheld when divine authorities deny eligibility due to a guru’s curse; Viśvāmitra chooses vow-keeping and uses tapas to establish an alternate celestial arrangement.
The episode teaches that satya and sankalpa (truthful resolve) carry binding force in epic ethics, yet must contend with competing jurisdictions—guru authority, divine order, and ritual law—often resolved through negotiated cosmic reconfiguration rather than simple victory.
Key landmarks are the yajña setting (Vedic sacrificial culture), the southern quarter (dakṣiṇā diś) where new stars are placed, and the Vaiśvānara-patha (zodiacal path) used as a cosmological reference for locating the newly created nakṣatras and Trīśaṅku’s suspended position.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.