Sarga 75
जामदग्न्य-रामसंवादः — Parashurama Confronts Rama with the Vaishnava Bow
बालकाण्ड
अस्य सर्गस्य मध्ये शिवधनुर्भङ्गानन्तरं महती कथा प्रवर्तते। जामदग्न्यः परशुरामो रामस्य अद्भुतं कर्म श्रुत्वा तत्रागत्य, विश्वकर्मणा निर्मितं दुर्धर्षं वैष्णवं धनुः प्रदर्शयति। स द्वयोर्दिव्यधनुषोः पुरावृत्तं कथयति—एकं त्रिपुरवधार्थं रुद्राय दत्तं, अपरं विष्णवे समर्पितम्। ततः ब्रह्मणा प्रेरिते देवप्रश्ने शङ्कर-विष्ण्वोर्बलपरिक्षार्थं संग्रामः प्रवृत्तः; विष्णोः हुंकारेण शिवधनुः स्तब्धं जातम्, देवर्षयश्च विष्णुं श्रेष्ठं मन्यन्ते। अनन्तरं परशुरामो वैष्णवधनुषो मानुषपरम्परां निवेदयति—विष्णोः ऋचीकाय, तस्माज्जमदग्नये, ततो मम हस्ते इति। स पितुः जमदग्नेः कार्तवीर्यार्जुनेन अन्यायवधं स्मारयित्वा, स्वेन कृतं क्षत्रियसंहारं तथा पश्चात् निवृत्तिं च वर्णयति। दशरथो राजाऽपि पुत्ररक्षार्थं प्रार्थयते, किन्तु परशुरामः तां याचनां न गृह्णाति। स रामं वैष्णवधनुः आरोप्य शरं संधानयितुं आवहति; यदि रामः तत् साधयेत्, तदा द्वन्द्वं भविष्यतीति—क्षत्रियधर्मस्य, संयमस्य, यथाधिकारस्य च परीक्षां करोति।
Shlokas
Verse 1
राम दाशरथे राम वीर्यं ते श्रूयतेऽद्भुतम्।धनुषो भेदनं चैव निखिलेन मया श्रुतम्।।।।
राम दाशरथे राम! वीर्यं तेऽद्भुतं लोके श्रूयते। धनुषो भेदनं चैव निखिलेन मया श्रुतम्॥
Verse 2
तदद्भुतमचिन्त्यं च भेदनं धनुषस्त्वया।तच्छ्रुत्वाऽहमनुप्राप्तो धनुर्गृह्यापरं शुभम्।।।।
त्वया धनुषो भेदनं तदद्भुतमचिन्त्यं च; तच्छ्रुत्वा अहमनुप्राप्तोऽस्मि, अपरं शुभं धनुर्गृह्य।
Verse 3
तदिदं घोरसङ्काशं जामदग्न्यं महद्धनु:।पूरयस्व शरेणैव स्वबलं दर्शयस्व च।।।।
तदिदं घोरसङ्काशं जामदग्न्यं महद्धनुः। पूरयस्व शरेणैव स्वबलं दर्शयस्व च॥
Verse 4
तदहं ते बलं दृष्ट्वा धनुषोऽस्य प्रपूरणे।द्वन्द्वयुद्धं प्रदास्यामि वीर्यश्लाघ्यस्य राघव।।।।
तदहं ते बलं दृष्ट्वा धनुषोऽस्य प्रपूरणे। द्वन्द्वयुद्धं प्रदास्यामि वीर्यश्लाघ्यस्य राघव॥
Verse 5
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा राजा दशरथस्तदा।विषण्णवदनो दीन: प्राञ्जलिर्वाक्यमब्रवीत्।।।।
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा राजा दशरथस्तदा। विषण्णवदनो दीनः प्राञ्जलिर्वाक्यमब्रवीत्॥
Verse 6
क्षत्ररोषात्प्रशान्तस्त्वं ब्राह्मणश्च महायशा:।बालानां मम पुत्राणामभयं दातुमर्हसि।।।।
क्षत्ररोषात्प्रशान्तस्त्वं ब्राह्मणश्च महायशाः। बालानां मम पुत्राणामभयं दातुमर्हसि॥
Verse 7
भार्गवाणां कुले जात: स्वाध्यायव्रतशालिनाम्।सहास्राक्षे प्रतिज्ञाय शस्त्रं निक्षिप्तवानसि।।।।
भार्गवकुले जातः स्वाध्यायव्रतसंयुतः। सहस्राक्षस्य सन्निधौ प्रतिज्ञां कृत्वा शस्त्रं निक्षिप्तवानसि॥
Verse 8
स त्वं धर्मपरो भूत्वा काश्यपाय वसुन्धराम् ।दत्त्वा वनमुपागम्य महेन्द्रकृतकेतन:।।।।
स त्वं धर्मपरः सन् काश्यपाय वसुन्धराम्। दत्त्वा वनमुपागम्य महेन्द्रे कृतकेतनः॥
Verse 9
मम सर्वविनाशाय सम्प्राप्तस्त्वं महामुने।न चैकस्मिन् हते रामे सर्वे जीवामहे वयम् ।।।।
मम सर्वविनाशाय सम्प्राप्तस्त्वं महामुने। न चैकस्मिन् हते रामे सर्वे जीवामहे वयम्॥
Verse 10
ब्रुवत्येवं दशरथे जामदग्न्य: प्रतापवान्।अनादृत्यैव तद्वाक्यं राममेवाभ्यभाषत।।।।
एवं ब्रुवति दशरथे जामदग्न्यः प्रतापवान्। तद्वाक्यमनादृत्य राममेवाभ्यभाषत॥
Verse 11
इमे द्वे धनुषी श्रेष्ठे दिव्ये लोकाभिविश्रुते।दृढे बलवती मुख्ये सुकृते विश्वकर्मणा।।।।
इमे द्वे धनुषी श्रेष्ठे दिव्ये लोकाभिविश्रुते। दृढे बलवती मुख्ये सुकृते विश्वकर्मणा॥
Verse 12
अतिसृष्टं सुरैरेकं त्र्यम्बकाय युयुत्सवे।त्रिपुरघ्नं नरश्रेष्ठ भग्नं काकुत्स्थ यत्त्वया।।।।
अतिसृष्टं सुरैरेकं त्र्यम्बकाय युयुत्सवे। त्रिपुरघ्नं नरश्रेष्ठ भग्नं काकुत्स्थ यत्त्वया॥
Verse 13
इदं द्वितीयं दुर्धर्षं विष्णोर्दत्तं सुरोत्तमै:।तदिदं वैष्णवं राम धनु: परमभास्वरम्।समानसारं काकुत्स्थ रौद्रेण धनुषा त्विदम्।।।।
इदं द्वितीयं दुर्धर्षं विष्णोर्दत्तं सुरोत्तमैः। तदिदं वैष्णवं राम धनुः परमभास्वरम्। समानसारं काकुत्स्थ रौद्रेण धनुषा त्विदम्॥
Verse 14
तदा तु देवतास्सर्वा: पृच्छन्ति स्म पितामहम्।शितिकण्ठस्य विष्णोश्च बलाबलनिरीक्षया।।।।
तदा सर्वा देवताः पितामहं ब्रह्माणं पप्रच्छुः—शितिकण्ठस्य महादेवस्य विष्णोश्च बलाबलयोः परस्परं निरीक्षणार्थम्॥
Verse 15
अभिप्रायं तु विज्ञाय देवतानां पितामह:।विरोधं जनयामास तयो स्सत्यवतां वर:।।।।
देवतानामभिप्रायं विज्ञाय पितामहः सत्यवतां वरः।तयोः शितिकण्ठविष्ण्वोर्विरोधं जनयामास॥
Verse 16
विरोधे च महद्युद्धमभवद्रोमहर्षणम् ।शितिकण्ठस्य विष्णोश्च परस्परजिगीषुणो:।।।।
तयोः परस्परजिगीषुणोः शितिकण्ठस्य विष्णोश्च विरोधे महद्युद्धं रोमहर्षणमभवत्॥
Verse 17
तदा तु जृम्भितं शैवं धनुर्भीमपराक्रमम्।हुङ्कारेण महादेव स्तम्भितोऽथ त्रिलोचन:।।।।
तदा शैवं धनुः भीमपराक्रमं जृम्भितम्; विष्णोर्हुङ्कारेण त्रिलोचनः महादेवः स्तम्भितोऽभवत्॥
Verse 18
देवैस्तदा समागम्य सर्षिसघै स्सचारणै:।याचितौ प्रशमं तत्र जग्मतुस्तौ सुरोत्तमौ।।।।
तदा देवाः सर्षिसङ्घैः सचारणैः सह समागम्य, तौ सुरोत्तमौ प्रशमं याचितवन्तः; तौ च तत्र शान्तिं जग्मतुः॥
Verse 19
जृम्भितं तद्धनुर्द्रृष्ट्वा शैवं विष्णुपराक्रमै:।अधिकं मेनिरे विष्णुं देवा स्सर्षिगणास्तदा ।।।।
शैवस्य तद्धनुर्जृम्भितं विष्णोः पराक्रमात् दृष्ट्वा, तदा देवाः सर्षिगणाश्च विष्णुमधिकतरं मन्यन्ते स्म।
Verse 20
धनू रुद्रस्तु सङ्कृद्धो विदेहेषु महायशा:।देवरातस्य राजर्षेर्ददौ हस्ते ससायकम्।।।।
रुद्रस्तु महायशाः सङ्कृद्धो विदेहेषु देवरातस्य राजर्षेः हस्ते ससायकं धनुः ददौ।
Verse 21
इदं च वैष्णवं राम धनु: परपुरञ्जयम्।ऋचीके भार्गवे प्रादाद्विष्णु: स न्यासमुत्तमम्।।।।
इदं च वैष्णवं राम धनुः परपुरञ्जयम्; विष्णुः ऋचीके भार्गवे न्यासमुत्तमं प्रादात्।
Verse 22
ऋचीकस्तु महातेजा: पुत्रस्याप्रतिकर्मण:।पितुर्मम ददौ दिव्यं जमदग्नेर्महात्मन:।।।।
ऋचीकस्तु महातेजाः पुत्रस्याप्रतिकर्मणः पितुर्मम जमदग्नेर्महात्मनः दिव्यं धनुः ददौ।
Verse 23
न्यस्तशस्त्रे पितरि मे तपोबलसमन्विते।अर्जुनो विदधे मृत्युं प्राकृतां बुद्धिमास्थित:।।।।
न्यस्तशस्त्रे मम पितरि तपोबलसमन्विते, अर्जुनः प्राकृतबुद्धिमास्थाय तस्य मृत्युं विदधे।
Verse 24
वधमप्रतिरूपं तु पितु श्शृत्वा सुदारुणम्।क्षत्रमुत्सादयन्रोषाज्जातं जातमनेकश:।।।।पृथिवीं चाखिलां प्राप्य काश्यपाय महात्मने ।यज्ञस्यान्ते तदा राम दक्षिणां पुण्यकर्मणे ।दत्त्वा महेन्द्रनिलयस्तपोबलसमन्वित:।।।।
पितुर्वधं सुदारुणमप्रतिरूपं श्रुत्वा, अहं रोषात् जातं जातमनैकशः क्षत्रमुत्सादितवान्। अखिलां पृथिवीं प्राप्य, हे राम, यज्ञस्यान्ते पुण्यकर्मणे महात्मने काश्यपाय दक्षिणां दत्त्वा, तपोबलसमन्वितो महेन्द्रनिलयोऽभवम्।
Verse 25
वधमप्रतिरूपं तु पितु श्शृत्वा सुदारुणम्।क्षत्रमुत्सादयन्रोषाज्जातं जातमनेकश:।।1.75.24।।पृथिवीं चाखिलां प्राप्य काश्यपाय महात्मने ।यज्ञस्यान्ते तदा राम दक्षिणां पुण्यकर्मणे ।दत्त्वा महेन्द्रनिलयस्तपोबलसमन्वित:।।1.75.25।।
पितुर्वधं सुदारुणमप्रतिरूपं श्रुत्वा, अहं रोषात् जातं जातमनैकशः क्षत्रमुत्सादितवान्। अखिलां पृथिवीं प्राप्य, हे राम, यज्ञस्यान्ते पुण्यकर्मणे महात्मने काश्यपाय दक्षिणां दत्त्वा, तपोबलसमन्वितो महेन्द्रनिलयोऽभवम्।
Verse 26
अद्यतूत्तमवीर्येण त्वया राम महाबल।श्रुतवान् धनुषो भेदं ततोऽहं द्रुतमागत:।।।।
अद्य, हे महाबल राम, त्वया उत्तमवीर्येण धनुषो भेदं श्रुत्वा, ततोऽहं द्रुतमागतः।
Verse 27
तदिदं वैष्णवं राम पितृपैतामहं महत्।क्षत्रधर्मं पुरस्कृत्य गृह्णीष्व धनुरुत्तमम्।।।।
तदिदं वैष्णवं राम पितृपैतामहं महत्; क्षत्रधर्मं पुरस्कृत्य गृह्णीष्व धनुरुत्तमम्।
Verse 28
योजयस्व धनुश्श्रेष्ठे शरं परपुरञ्जयम्।यदि शक्नोषि काकुत्स्थ द्वन्द्वं दास्यामि ते तत:।।।।
योजयस्व धनुःश्रेष्ठे शरं परपुरञ्जयम्। यदि शक्नोषि काकुत्स्थ ततः ते द्वन्द्वं दास्यामि॥
Frequently Asked Questions
Rāma is placed under a public dharma-test: whether he can accept Paraśurāma’s challenge to string the Vaiṣṇava bow (and potentially duel) without violating maryādā—balancing kṣatriya obligation, respect to a brahmin-ascetic warrior, and the risks to familial and royal stability.
Power is validated not only by capability (stringing the bow) but by disciplined restraint and rightful context; the sarga frames prowess as legitimate when governed by dharma, while also critiquing cycles of vengeance through Paraśurāma’s autobiographical remembrance and withdrawal.
Videha is referenced as the locale where Rudra’s bow is placed into Devarāta’s hands, and Mahendra mountain appears as Paraśurāma’s ascetic abode—both functioning as cultural anchors linking royal courts, sacred geography, and the transmission of divine weapons.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.