Sarga 26
ताटकावधः (The Slaying of Tāṭakā)
बालकाण्ड
अस्मिन् षड्विंशतितमे सर्गे विश्वामित्रस्य आज्ञां श्रुत्वा रामः स्वानुशासनं प्रतिपादयति—दशरथस्य वचनपालनम्, कौशिकस्य गुरुवाक्यगौरवम्, तथा गो-ब्राह्मणहिताय राष्ट्रस्य च कल्याणाय राक्षसानां निग्रहः कर्तव्य इति। ततः धनुषि ज्याघोषं कृत्वा स सज्जतां दर्शयति; तेन वनं त्रस्तं भवति, ताटकापि शब्दं श्रुत्वा क्रोधात् समागच्छति। रामः तस्याः भीमां विकृतां मूर्तिं निरीक्ष्य प्रथमं मितं प्रतिकारं चिन्तयति—स्त्रीत्वात् तां न हन्तुम् इव, किंतु बलं गतिं च छेत्तुं; परं ताटका मायया धूलिवृष्टिं शिलावर्षं च करोति, अदृश्यत्वं रूपपरिवर्तनं च प्रयुङ्क्ते। विश्वामित्रः तदा करुणां त्यक्तुम् उपदिशति, सन्ध्याकाले राक्षसीनां बलवृद्धिं च स्मारयति। रामः शब्दवेधित्वेन तस्याः मायां निवार्य शिलावर्षं च प्रतिहन्य, वज्रवेगं धावन्तीं ताटकां वक्षःस्थले बाणेन विदार्य हन्ति। इन्द्रप्रमुखा देवाः रामं प्रशंसन्ति, विश्वामित्रं च योग्याय राजकुमाराय दिव्यास्त्रदानाय प्रेरयन्ति। सन्ध्यायां प्राप्तायां शापमुक्ते वने तत्रैव निवासं कृत्वा विश्वामित्रः रामं स्नेहेन आशीर्भिः पूजयति, प्रातः स्वाश्रमं गन्तुं निश्चित्य।
Shlokas
Verse 1
मुनेर्वचनमक्लीबं श्रुत्वा नरवरात्मज:।राघव: प्राञ्जलिर्भूत्वा प्रत्युवाच दृढव्रत:।।1.26.1।।
मुनेर्वचनमक्लीबं श्रुत्वा नरवरात्मजः। राघवः प्राञ्जलिर्भूत्वा प्रत्युवाच दृढव्रतः॥
Verse 2
पितुर्वचननिर्देशात्पितुर्वचनगौरवात्। वचनं कौशिकस्येति कर्तव्यमविशङ्कया।।1.26.2।।
पितुर्वचननिर्देशात् पितुर्वचनगौरवात्। वचनं कौशिकस्येति कर्तव्यम् अविशङ्कया॥
Verse 3
अनुशिष्टोऽस्म्ययोध्यायां गुरुमध्ये महात्मना।पित्रा दशरथेनाहं नावज्ञेयं हि तद्वच:।।1.26.3।।
अयोध्यायां गुरुमध्ये महात्मना पित्रा दशरथेनाहम् अनुशिष्टः; तद्वचनं हि मया नावज्ञेयम्।
Verse 4
सोऽहं पितुर्वचश्श्रुत्वा शासनाद्ब्रह्मवादिन:।करिष्यामि न सन्देहस्ताटकावधमुत्तमम्।।1.26.4।।
पितुर्वचः श्रुत्वा ब्रह्मवादिनः शासनादपि अहम्। ताटकावधमुत्तमं करिष्यामि—न सन्देहः॥
Verse 5
गोब्राह्मणहितार्थाय देशस्यास्य सुखाय च।तव चैवाप्रमेयस्य वचनं कर्तुमुद्यत:।।1.26.5।।
गोब्राह्मणहितार्थाय अस्य देशस्य सुखाय च। अप्रमेयस्य तव वचनं कर्तुमुद्यतः॥
Verse 6
एवमुक्त्वा धनुर्मध्ये बध्वा मुष्टिमरिन्दम:।ज्याशब्दमकरोत्तीव्रं दिशश्शब्देन नादयन्।।1.26.6।।
एवमुक्त्वा धनुर्मध्ये मुष्टिं बद्ध्वा अरिन्दमः। तीव्रं ज्याशब्दमकरोत्, तेन शब्देन दिशो नादयन्॥
Verse 7
तेन शब्देन वित्रस्तास्ताटकावनवासिन:।ताटका च सुसंक्रुद्धा तेन शब्देन मोहिता।।1.26.7।।
तेन शब्देन वित्रस्ताः ताटकावनवासिनः। ताटका च सुसंक्रुद्धा तेन शब्देन मोहिता॥
Verse 8
तं शब्दमभिनिध्याय राक्षसी क्रोधमूर्छिता।श्रुत्वा चाभ्यद्रवद्वेगाद्यतश्शब्दो विनिस्सृत:।।1.26.8।।
तं शब्दं मनसि निधाय सा राक्षसी क्रोधमूर्छिता। तं श्रुत्वा वेगवती तूर्णं यतश्शब्दो विनिस्सृतः ततोऽभ्यद्रवत्॥
Verse 9
तां दृष्ट्वा राघव: क्रुद्धां विकृतां विकृताननाम्।प्रमाणेनातिवृद्धां च लक्ष्मणं सोऽभ्यभाषत।।1.26.9।।
तां क्रुद्धां विकृतां घोरां विकृताननां महाप्रमाणां च दृष्ट्वा राघवः लक्ष्मणं प्रति वचनमब्रवीत्॥
Verse 10
पश्य लक्ष्मण यक्षिण्या भैरवं दारुणं वपु:।भिद्येरन् दर्शनादस्या भीरूणां हृदयानि च।।1.26.10।।
पश्य लक्ष्मण यक्षिण्या भैरवं दारुणं वपुः। भिद्येरन् दर्शनादस्या भीरूणां हृदयानि च॥
Verse 11
एनां पश्य दुराधर्षां मायाबलसमन्विताम्।विनिवृत्तां करोम्यद्य हृतकर्णाग्रनासिकाम्।।1.26.11।।
एनां पश्य दुराधर्षां मायाबलसमन्विताम्। विनिवृत्तां करोम्यद्य हृतकर्णाग्रनासिकाम्॥
Verse 12
न ह्येनामुत्सहे हन्तुं स्त्रीस्वभावेन रक्षिताम्।वीर्यं चास्यां गतिं चापि हनिष्यामीति मे मति:।।1.26.12।।
न ह्येनामुत्सहे हन्तुं स्त्रीस्वभावेन रक्षिताम्। वीर्यं चास्यां गतिं चापि हनिष्यामीति मे मतिः॥
Verse 13
एवं ब्रुवाणे रामे तु ताटका क्रोधमूर्छिता।उद्यम्य बाहू गर्जन्ती राममेवाभ्यधावत।।1.26.13।।
एवं वदति रामे तु ताटका क्रोधमूर्छिता। बाहू उद्यम्य गर्जन्ती राममेवाभ्यधावत॥
Verse 14
विश्वामित्रस्तु ब्रह्मर्षिर्हुङ्कारेणाभिभर्त्स्यताम्।स्वस्ति राघवयोरस्तु जयं चैवाभ्यभाषत।।1.26.14।।
विश्वामित्रो ब्रह्मर्षिर्हुङ्कारेणाभिभर्त्स्य ताम्। स्वस्ति राघवयोः अस्तु जयं चैवाभ्यभाषत॥
Verse 15
उद्धून्वाना रजो घोरं ताटका राघवावुभौ।रजोमोहेन महता मुहूर्तं सा व्यमोहयत्।।1.26.15।।
उद्धून्वाना रजो घोरं ताटका राघवावुभौ। रजोमोहेन महता मुहूर्तं सा व्यमोहयत्॥
Verse 16
ततो मायां समास्थाय शिलावर्षेण राघवौ।अवाकिरत्सुमहता ततश्चुक्रोध राघव:।।1.26.16।।
ततो मायां समास्थाय शिलावर्षेण राघवौ। अवाकिरत् सुमहता ततश्चुक्रोध राघवः॥
Verse 17
शिलावर्षं महत्तस्याश्शरवर्षेण राघव:।प्रतिहत्योपधावन्त्या: करौ चिच्छेद पत्रिभि: ।।1.26.17।।
शिलावर्षं महत्तस्याः शरवर्षेण राघवः। प्रतिहत्योपधावन्त्याः करौ चिच्छेद पत्रिभिः॥
Verse 18
ततश्छिन्नभुजां श्रान्तामभ्याशे परिगर्जतीम्।सौमित्रिरकरोत्क्रोधाद्धृतकर्णाग्रनासिकाम्।।1.26.18।।
ततः छिन्नभुजां श्रान्ताम् अभ्याशे परिगर्जतीम्। सौमित्रिः क्रोधसमाविष्टो धृतकर्णाग्रनासिकाम् अकरोत्॥
Verse 19
कामरूपधरा सद्य: कृत्वा रूपाण्यनेकश: ।अन्तर्धानं गता यक्षी मोहयन्तीव मायया ।।1.26.19।।अश्मवर्षं विमुञ्चन्ती भैरवं विचचार ह ।
कामरूपधरा यक्षी सद्यः कृत्वा रूपाण्यनेकशः। अन्तर्धानं गता मायया मोहयन्तीव॥ अश्मवर्षं विमुञ्चन्ती भैरवं विचचार ह॥
Verse 20
ततस्तावश्मवर्षेण कीर्यमाणौ समन्तत:।।1.26.20।।दृष्ट्वा गाधिसुतश्श्रीमानिदं वचनमब्रवीत्।
ततः ताव् अश्मवर्षेण कीर्यमाणौ समन्ततः। दृष्ट्वा गाधिसुतः श्रीमान् इदं वचनम् अब्रवीत्॥
Verse 21
अलं ते घृणया राम पापैषा दुष्टचारिणी।।1.26.21।।यज्ञविघ्नकरी यक्षी पुरावर्धति मायया।
अलं ते घृणया राम पापैषा दुष्टचारिणी। यज्ञविघ्नकरी यक्षी पुरा वर्धति मायया॥
Verse 22
वध्यतां तावदेवैषा पुरा सन्ध्या प्रवर्तते।।1.26.22।।रक्षांसि सन्ध्याकालेषु दुर्धर्षाणि भवन्ति वै।
वध्यताम् एषा तावदेव, पुरा सन्ध्या प्रवर्तते; सन्ध्याकालेषु हि रक्षांसि दुर्धर्षाणि भवन्ति वै।
Verse 23
इत्युक्तस्तु तदा यक्षी अश्मवृष्ट्याभिवर्षतीम्।।1.26.23।।दर्शयन् शब्दवेधित्वं तां रुरोध स सायकै:।
एवमुक्ता तदा सा यक्षी अश्मवृष्टिम् अभिवर्षतीम्; रामः शब्दवेधित्वं दर्शयन् सायकैस्तां रुरोध।
Verse 24
सा रुद्धा शरजालेन मायाबलसमन्विता।।1.26.24।।अभिदुद्राव काकुत्स्थं लक्ष्मणं च विनेदुषी।
सा शरजालेन रुद्धा मायाबलसमन्विता; विनेदुषी काकुत्स्थम् लक्ष्मणं चाभिदुद्राव।
Verse 25
तामापतन्तीं वेगेन विक्रान्तामशनीमिव।।1.26.25।।शरेणोरसि विव्याथ सा पपात ममार च।
तामापतन्तीं वेगेन विक्रान्ताम् अशनीमिव; शरेणोरसि विव्याथ, सा पपात ममार च।
Verse 26
तां हतां भीमसङ्काशां दृष्ट्वा सुरपतिस्तदा।।1.26.26।।साधु साध्विति काकुत्स्थं सुराश्च समपूजयन्।
तां हतां भीमसङ्काशां दृष्ट्वा सुरपतिस्तदा; साधु साध्विति काकुत्स्थं सुराश्च समपूजयन्।
Verse 27
उवाच परमप्रीत स्सहस्राक्ष: पुरन्दर:।।1.26.27।।सुराश्च सर्वे संहृष्टा विश्वामित्रमथाब्रुवन्।
तदा परमप्रीतः सहस्राक्षः पुरन्दर इन्द्रः, सर्वैः सुरैः सह संहृष्टः, विश्वामित्रं प्रति वचनमुवाच।
Verse 28
मुने कौशिक भद्रं ते सेन्द्रास्सर्वे मरुद्गणा:।।1.26.28।।तोषिता: कर्मणाऽनेन स्नेहं दर्शय राघवे।
मुने कौशिक, भद्रं ते। सेन्द्राः सर्वे मरुद्गणाश्च, अनेन कर्मणा तोषिताः; राघवे स्नेहं दर्शय।
Verse 29
प्रजापतेर्भृशाश्वस्य पुत्रान् सत्यपराक्रमान्।।1.26.29।।तपोबलभृतो ब्रह्मन् राघवाय निवेदय।
ब्रह्मन्, प्रजापतेर्भृशाश्वस्य सत्यपराक्रमान् पुत्रान्—तपोबलभृतोऽस्त्राणि—राघवाय निवेदय।
Verse 30
पात्रभूतश्च ते ब्रह्मंस्तवानुगमने धृत:।।1.26.30।।कर्तव्यं च महत्कर्म सुराणां राजसूनुना।
ब्रह्मन्, स तव अनुगमने धृतः पात्रभूतश्च; सुराणां हिताय महत्कर्म राजसूनुना कर्तव्यम्।
Verse 31
एवमुक्त्वा सुरास्सर्वे हृष्टा जग्मुर्यथागतम्।।1.26.31।।विश्वामित्रं पुरस्कृत्य ततस्सन्ध्या प्रवर्तते।
एवमुक्त्वा सुराः सर्वे हृष्टाः स्वस्थानमागताः। विश्वामित्रं पुरस्कृत्य ततः सन्ध्या प्रवर्तते॥
Verse 32
ततो मुनिवर: प्रीतस्ताटकावधतोषित:।।1.26.32।।मूर्ध्नि राममुपाघ्राय इदं वचनमब्रवीत्।
ततो मुनिवरः प्रीतस्ताटकावधतोषितः। मूर्ध्नि राममुपाघ्राय वचनं चेदमब्रवीत्॥
Verse 33
इहाद्य रजनीं राम वसेम शुभदर्शन।।1.26.33।।श्व: प्रभाते गमिष्यामस्तदाश्रमपदं मम।
इहाद्य रजनीं राम वसेम शुभदर्शन। श्वः प्रभाते गमिष्यामस्तदाश्रमपदं मम॥
Verse 34
विश्वामित्रवच: श्रुत्वा हृष्टो दशरथात्मज:।।1.26.34।।उवास रजनीं तत्र ताटकाया वने सुखम्।
विश्वामित्रवचः श्रुत्वा हृष्टो दशरथात्मजः। उवास रजनीं तत्र ताटकाया वने सुखम्॥
Verse 35
मुक्तशापं वनं तच्च तस्मिन्नेव तदाहनि।।1.26.35।।रमणीयं विबभ्राज यथा चैत्ररथं वनम्।
मुक्तशापं वनं तच्च तस्मिन्नेव तदाहनि। रमणीयं विबभ्राज यथा चैत्ररथं वनम्॥
Verse 36
निहत्य तां यक्षसुतां स राम:प्रशस्यमानस्सुरसिद्धसङ्घै:।उवास तस्मिन्मुनिना सहैवप्रभातवेलां प्रतिबोध्यमान:।।1.26.36।।
तां यक्षसुतां निहत्य स रामः सुरसिद्धसङ्घैः प्रशस्यमानः। तस्मिन् स्थाने मुनिना सहैव उवास, प्रभातवेलायां च प्रतिबोध्यमानः॥
Frequently Asked Questions
Rāma confronts the dharma-tension between compassion and protective duty: he initially hesitates to kill Tāṭakā because she is a woman, proposing instead to disable her, but accepts that yajña-protection and public safety require decisive action before dusk.
The chapter teaches calibrated ethics in governance: compassion must be guided by discernment, and kṣātra power is justified when exercised to prevent harm to ritual-social order, under legitimate instruction and with restraint until escalation makes force unavoidable.
The narrative centers on Tāṭakā-vana (a cursed, fearsome forest later described as transformed and charming) and references sandhyā (dusk) as a culturally charged liminal period when hostile forces are believed to intensify.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.