Sarga 69
एकोनसप्ततितमः सर्गः — Daśaratha’s Departure to Videha and Marriage Arrangements
बालकाण्ड
एकोनसप्ततितमे सर्गे रात्र्यतीते राजा दशरथः पुरोहितैः बान्धवैश्च सह सुमन्त्रं प्रति आज्ञापयामास। कोशाध्यक्षाः बहुधनरत्नसमृद्धिं पुरतः प्रेष्यन्ताम्, चतुरङ्गिणी सेना शीघ्रं यानैः सह सज्जीभवतु, तथा जनकदूतैः शीघ्रतां प्रार्थितत्वात् विलम्बनिवारणार्थं वसिष्ठ-वामदेव-जाबालि-काश्यप-मार्कण्डेय-कात्यायनादयः ब्राह्मणर्षयः अग्रे गच्छन्त्विति। ततः सर्वः परिवारः प्रयाणं कृत्वा चतुर्भिर्दिनैः विदेहान् प्राप। जनकः तेषामागमनं श्रुत्वा सत्कारविधानं कृत्वा वृद्धं दशरथं मङ्गलाशंसाभिः ‘दिष्ट्या’ इति समभिनन्द्य प्रत्युद्गच्छति। स रामपुत्रवीर्यफलत्वेन एतत्समागमं मन्यते, वसिष्ठस्य आगमनं देवानामिव इन्द्रसदृशं प्रशंसति, रघुवंशेन सह सम्बन्धेन विघ्नानां निवारणं कुलस्य च मानवृद्धिं प्रतिपादयति। स प्रातः यज्ञसमाप्त्यनन्तरं ऋषिसम्मतं विवाहकर्म कर्तुं याचते। दशरथः धर्मसंयतया वाचा प्रस्तावं प्रतिगृह्य यथोचितं धर्मोपदेशानुसारं कर्तुमङ्गीकरोति। ततः ऋषयः नृपाश्च परस्परहर्षेण रात्रिं निन्युः; जनकश्च यज्ञकर्माणि स्वदुहितृणां च मङ्गलक्रियाः समापयामास।
Shlokas
Verse 1
ततो रात्र्यां व्यतीतायां सोपाध्याय: सबान्धव:।राजा दशरथो हृष्ट स्सुमन्त्रमिदमब्रवीत्।।।।
ततो रात्र्यां व्यतीतायां सोपाध्यायः सबान्धवः हृष्टः राजा दशरथः सुमन्त्रमिदमब्रवीत्।
Verse 2
अद्य सर्वे धनाध्यक्षा धनमादाय पुष्कलम्।व्रजन्त्वग्रे सुविहिता नानारत्नसमन्विता:।।।।
अद्य सर्वे धनाध्यक्षाः सुविहिताः पुष्कलं धनं नानारत्नसमन्वितं चादाय अग्रे व्रजन्तु।
Verse 3
चतुरङ्गबलं चापि शीघ्रं निर्यातु सर्वश:।ममज्ञासमकालं च यानयुग्यमनुत्तमम्।।।।
चतुरङ्गबलं चापि सर्वशः शीघ्रं निर्यातु; ममाज्ञासमकालं च यानयुग्यमनुत्तमं तत्क्षणं सज्जं भवतु।
Verse 4
वसिष्ठो वामदेवश्च जाबालिरथ काश्यप:।मार्कण्डेयश्च दीर्घायु:ऋषि: कात्यायनस्तथा।।।।एते द्विजा: प्रयान्त्वग्रे स्यन्दनं योजयस्व मे।यथा कालात्ययो न स्या द्दूता हि त्वरयन्ति माम्।।।।
वसिष्ठो वामदेवश्च जाबालिरथ काश्यपः। मार्कण्डेयश्च दीर्घायुः ऋषिः कात्यायनस्तथा॥ एते द्विजाः प्रयान्त्वग्रे; स्यन्दनं योजयस्व मे। यथा कालात्ययो न स्यात्, दूता हि त्वरयन्ति माम्॥
Verse 5
वसिष्ठो वामदेवश्च जाबालिरथ काश्यप:।मार्कण्डेयश्च दीर्घायु:ऋषि: कात्यायनस्तथा।।1.69.4।।एते द्विजा: प्रयान्त्वग्रे स्यन्दनं योजयस्व मे।यथा कालात्ययो न स्या द्दूता हि त्वरयन्ति माम्।।1.69.5।।
वसिष्ठो वामदेवश्च जाबालिरथ काश्यपः। मार्कण्डेयश्च दीर्घायुः ऋषिः कात्यायनस्तथा॥ एते द्विजाः प्रयान्त्वग्रे; स्यन्दनं योजयस्व मे। यथा कालात्ययो न स्यात्, दूता हि त्वरयन्ति माम्॥
Verse 6
वचनात्तु नरेन्द्रस्य सा सेना चतुरङ्गिणी।राजानमृषिभि स्सार्धं व्रजन्तं पृष्ठतोऽन्वगात्।।।।
नरेन्द्रस्य वचनात् सा चतुरङ्गिणी सेना ऋषिभिः सार्धं व्रजन्तं राजानं पृष्ठतोऽन्वगात्।
Verse 7
गत्वा चतुरहं मार्गं विदेहानभ्युपेयिवान्।राजा तु जनक श्श्रीमान् श्श्रुत्वा पूजामकल्पयत्।।।।
चतुरहं मार्गं गत्वा ते विदेहान् अभ्युपेयिवान्। तेषामागमनं श्रुत्वा श्रीमान् जनकराजः पूजां सत्कारं च समकल्पयत्॥
Verse 8
ततो राजानमासाद्य वृद्धं दशरथं नृपम्।जनको मुदितो राजा हर्षं च परमं ययौ।।।।
ततो जनकराजो मुदितः वृद्धं दशरथं नृपम् आसाद्य परमं हर्षं ययौ॥
Verse 9
उवाच च नरश्रेष्ठो नरश्रेष्ठं मुदाऽन्वित:।स्वागतं ते महाराज दिष्ट्या प्राप्तोऽसि राघव।।।।पुत्रयोरुभयो: प्रीतिं लप्स्यसे वीर्यनिर्जिताम्।
नरश्रेष्ठो जनकः मुदाऽन्वितो नरश्रेष्ठं दशरथं उवाच— “स्वागतं ते महाराज, दिष्ट्या प्राप्तोऽसि राघव। पुत्रयोरुभयोः प्रीतिं लप्स्यसे वीर्यनिर्जिताम्॥”
Verse 10
दिष्ट्या प्राप्तो महातेजा वसिष्ठो भगवानृषि:।।।।सह सर्वैर्द्विजश्रेष्ठैर्देवैरिव शतक्रतु:।
दिष्ट्या प्राप्तो महातेजा भगवानृषिर्वसिष्ठः, सर्वैर्द्विजश्रेष्ठैः सह—यथा देवैः सह शतक्रतुः।
Verse 11
दिष्ट्या मे निर्जिता विघ्ना दिष्ट्या मे पूजितं कुलम्।।।।राघवै स्सह सम्बन्धाद्वीर्यश्रेष्ठैर्महात्मभि:।
दिष्ट्या मे निर्जिता विघ्नाः, दिष्ट्या मे पूजितं कुलम्; राघवैः सह सम्बन्धात् वीर्यश्रेष्ठैर्महात्मभिः।
Verse 12
श्व: प्रभाते नरेन्द्रेन्द्र निर्वर्तयितुमर्हसि।।।।यज्ञस्यान्ते नरश्रेष्ठ विवाहमृषिसम्मतम्।
श्वः प्रभाते, नरेन्द्रेन्द्र नरश्रेष्ठ, यज्ञसमाप्त्यनन्तरं ऋषिसम्मतं विवाहकर्म विधिवत् निर्वर्तयितुमर्हसि।
Verse 13
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा ऋषिमध्ये नराधिप:।।।।वाक्यं वाक्यविदां श्रेष्ठ: प्रत्युवाच महीपतिम्।
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा ऋषिमध्ये नराधिपः। वाक्यविदां श्रेष्ठः स महीपतिं प्रत्युवाच॥
Verse 14
प्रतिग्रहो दातृवश श्श्रृतमेतन्मया पुरा।।।।यथा वक्ष्यसि धर्मज्ञ तत्करिष्यामहे वयम्।
प्रतिग्रहो दातृवशः—श्रुतमेतन्मया पुरा। धर्मज्ञ, यथा वक्ष्यसि तत् वयं यथावत् करिष्यामहे॥
Verse 15
धर्मिष्ठं च यशस्यं च वचनं सत्यवादिन:।।।।श्रुत्वा विदेहाधिपति: परं विस्मयमागत:।।
सत्यवादिनो धर्मिष्ठं यशस्यं च वचनं श्रुत्वा विदेहाधिपतिः परं विस्मयमागतः।
Verse 16
तत स्सर्वे मुनिगणा: परस्परसमागमे।।हर्षेण महता युक्तास्तां निशामवसन् सुखम्।।
ततः सर्वे मुनिगणाः परस्परसमागमे। महता हर्षेण युक्ताः तां निशाम् अवसन् सुखम्॥
Verse 17
राजा च राघवौ पुत्रौ निशाम्य परिहर्षित:।।।।उवास परमप्रीतो जनकेन सुपूजित:।
राजा दशरथो राघवौ पुत्रौ निशाम्य परिहर्षितः। जनकेन सुपूजितः परमप्रीतः तत्र उवास॥
Verse 18
जनकोऽपि महातेजा: क्रियां धर्मेण तत्त्ववित्।।।।यज्ञस्य च सुताभ्यां च कृत्वा रात्रिमुवास ह ।
जनकोऽपि महातेजाः धर्मतत्त्ववित् यज्ञस्य च सुताभ्यां च धर्मेण क्रियां कृत्वा रात्रिमुवास॥
Frequently Asked Questions
The pivotal action is the dharma-governed coordination of a royal mission: Daśaratha must respond promptly to Janaka’s summons while ensuring ritual propriety—sending wealth and jewels, mobilizing the caturaṅga army, and placing brahmin-sages in the lead to secure auspicious, legitimate proceedings.
The chapter teaches that public decisions gain legitimacy through alignment with ṛṣi-approved dharma: auspicious outcomes are framed as diṣṭi (providential favor), but they are realized through disciplined readiness, truthful speech, and adherence to ritual sequence (yajña completion followed by marriage).
Videha is the primary geographic focus, presented as Janaka’s realm of formal hospitality and sacrificial culture; culturally, the landmarks are the yajña venue, the courtly reception protocol (pūjā), and the ṛṣi-sammata vivāha performed at dawn after ritual completion.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.