Sarga 24
गङ्गा–सरयू-सङ्गमः, मलद–करूश-देशकथा, ताटकावनप्रवेशोपदेशः (The Confluence of Gaṅgā and Sarayū; the Tale of Malada–Karūśa; Counsel on Tātakā’s Forest)
बालकाण्ड
प्रभाते शुभे रामलक्ष्मणौ स्वकर्माणि कृत्वा विश्वामित्रेण सह नदीतीरं जग्मतुः। तपस्विनः पुण्यां नौकां प्रदाय तैः सह गङ्गां तरितवन्तः। मध्ये तु सलिलस्य महाशब्दं श्रुत्वा रामः पप्रच्छ; विश्वामित्रोऽब्रवीत्—यत्र गङ्गा सरयू-समीपं गच्छति तत्र सङ्गमेऽयं निनादः, तस्मात् एकाग्रचित्तेन नमस्कुरु इति। तौ भ्रातरौ उभयोर्नद्योर् भक्त्या प्रणम्य दक्षिणतीरं प्राप्तवन्तौ। ततः अप्रविष्टपूर्वं घोरं वनं दृष्ट्वा—घनवृक्षसमाकीर्णं, मृगपक्षिणां अशुभरवैः निनादितं—रामः मुनिं पप्रच्छ। विश्वामित्रः पूर्वं तस्य देशस्य समृद्धिं कथयामास—मलदं करूँशं च, दिव्यशिल्पिभिः निर्मितमिव, इन्द्रस्य वृत्रवधोत्तर-शुद्ध्यनन्तरं वरप्राप्त्या नामभ्यां प्रसिद्धं च। कालान्तरे तु यक्षी ताटका, बहुरूपिणी मारीचमाता, तं प्रदेशं बलात् गृहीत्वा जनान् त्रासयामास, मार्गं च अवरुद्धवती। अथ विश्वामित्रः रामं आज्ञापयामास—स्वबलेनैव एतां ‘कण्टकभूतां’ ताटकां निहत्य देशं क्षेमं कुरु; तपस्व्यनुज्ञया धर्म्यं कर्मैतदिति।
Shlokas
Verse 1
तत: प्रभाते विमले कृताह्निकमरिन्दमौ।विश्वामित्रं पुरस्कृत्य नद्यास्तीरमुपागतौ।।1.24.1।।
ततः प्रभाते विमले कृताह्निकमरिन्दमौ। विश्वामित्रं पुरस्कृत्य नद्यास्तीरमुपागतौ॥
Verse 2
ते च सर्वे महात्मानो मुनयस्संश्रितव्रता:।उपस्थाप्य शुभां नावं विश्वामित्रमथाब्रुवन्।।1.24.2।।
ततः ते सर्वे महात्मानो मुनयः संश्रितव्रताः। उपस्थाप्य शुभां नावं विश्वामित्रमथाब्रुवन्॥
Verse 3
आरोहतु भवान्नावं राजपुत्रपुरस्कृत:।अरिष्टं गच्छ पन्थानं मा भूत्कालविपर्यय:।।1.24.3।।
राजपुत्रपुरस्कृतः भवान् नावमारोहतु। अरिष्टं पन्थानं गच्छ; मा भूत् कालविपर्ययः।
Verse 4
विश्वामित्रस्तथेत्युक्तवा तानृषीनभिपूज्य च।ततार सहितस्ताभ्यां सरितं सागरङ्गमाम्।।1.24.4।।
विश्वामित्रस्तथेत्युक्त्वा तानृषीनभिपूज्य च। ताभ्यां सह सरितं सागरगामिनीं ततार।
Verse 5
ततश्शुश्राव वै शब्दमतिसंरम्भवर्धितम्।मध्यमागम्य तोयस्य सह राम:कनीयसा।।1.24.5।।
ततः तोयस्य मध्यमागम्य रामः कनीयसा सह अतिसंरम्भवर्धितं शब्दं शुश्राव।
Verse 6
अथ रामस्सरिन्मध्ये पप्रच्छ मुनिपुङ्गवम्।वारिणो भिद्यमानस्य किमयं तुमुलो ध्वनि:।।1.24.6।।
अथ रामः सरितो मध्ये मुनिपुङ्गवं पप्रच्छ— “वारिणो भिद्यमानस्यायं किमर्थं तुमुलो ध्वनिः?”
Verse 7
राघवस्य वचश्श्रुत्वा कौतूहलसमन्वित:।कथयामास धर्मात्मा तस्य शब्दस्य निश्चयम्।।1.24.7।।
राघवस्य वचः श्रुत्वा कौतूहलसमन्वितम्। कथयामास धर्मात्मा तस्य शब्दस्य निश्चयम्॥
Verse 8
कैलासपर्वते राम मनसा निर्मितं सर:।ब्रह्मणा नरशार्दूल तेनेदं मानसं सर:।।1.24.8।।
कैलासपर्वते राम मनसा निर्मितं सरः। ब्रह्मणा नरशार्दूल तेनेदं मानसं सरः॥
Verse 9
तस्मात्सुस्राव सरसस्सायोध्यामुपगूहते ।सर प्रवृत्ता सरयू: पुण्या ब्रह्मसरश्च्युता।।1.24.9।।
तस्मात् सुस्राव सरसः सायोध्यामुपगूहते। सरप्रवृत्ता सरयूः पुण्या ब्रह्मसरश्च्युता॥
Verse 10
तस्यायमतुलश्शब्दो जाह्नवीमभिवर्तते।वारिसङ्क्षोभजो राम प्रणामं नियत:कुरु।।1.24.10।।
तस्यायमतुलः शब्दो जाह्नवीमभिवर्तते। वारिसङ्क्षोभजो राम प्रणामं नियतः कुरु॥
Verse 11
ताभ्यां तु तावुभौ कृत्वा प्रणाममतिधार्मिकौ।तीरं दक्षिणमासाद्य जग्मतुर्लघुविक्रमौ।।1.24.11।।
ताभ्यां नदीभ्यां प्रणामं कृत्वा तौ अतिधार्मिकौ। दक्षिणतीरमासाद्य लघुविक्रमौ जग्मतुः॥
Verse 12
स वनं घोरसङ्काशं दृष्ट्वा नृपवरात्मज:।अविप्रहतमैक्ष्वाक: पप्रच्छ मुनिपुङ्गवम्।।1.24.12।।
घोरसङ्काशं वनं दृष्ट्वा नृपवरात्मजः। अविप्रहतमैक्ष्वाकः मुनिपुङ्गवं पप्रच्छ॥
Verse 13
अहो वनमिदं दुर्गं झिल्लिकागणनादितम्।भैरवैश्शपदै: पूर्णं शकुन्तैर्दारुणारुतै:।।1.24.13।।
अहो इदं वनं दुर्गं झिल्लिकागणनादितम्। भैरवैः श्वपदैः पूर्णं शकुन्तैर्दारुणारुतैः॥
Verse 14
नानाप्रकारैश्शकुनै र्वाश्यद्भिर्भैरवस्वनै:।सिंहव्याघ्रवराहैश्च वारणैश्चोपशोभितम्।।1.24.14।।
नानाप्रकारैः शकुनैः वाश्यद्भिः भैरवस्वनैः। सिंहव्याघ्रवराहैश्च वारणैश्चोपशोभितम्॥
Verse 15
धवाश्वकर्णककुभैर्बिल्वतिन्दुकपाटलै:। सङ्कीर्णं बदरीभिश्च किन्न्वेतद्दारुणं वनम्।।1.24.15।।
धवाश्वकर्णककुभैर्बिल्वतिन्दुकपाटलैः। सङ्कीर्णं बदरीभिश्च किम् न्वेतद्दारुणं वनम्॥
Verse 16
तमुवाच महातेजा विश्वामित्रो महामुनि:।श्रूयतां वत्स काकुत्स्थ यस्यैतद्दारुणं वनम्।।1.24.16।।
ततः स महातेजा विश्वामित्रो महामुनिः तमुवाच— “श्रूयतां वत्स काकुत्स्थ, यस्येदं दारुणं वनं तस्याहं ते निवेदयामि।”
Verse 17
एतौ जनपदौ स्फीतौ पूर्वमास्तां नरोत्तम।मलदाश्च करूशाश्च देवनिर्माणनिर्मितौ।।1.24.17।।
“पूर्वं नरोत्तम, अत्र स्फीतौ जनपदावास्तां— मलदाश्च करूशाश्च; देवनिर्माणनिर्मितौ।”
Verse 18
पुरा वृत्रवधे राम मलेन समभिप्लुतम्।क्षुधा चैव सहस्राक्षं ब्रह्महत्या समाविशत्।।1.24.18।।
“पुरा वृत्रवधे राम, मलेन समभिप्लुतं सहस्राक्षं क्षुधा चैव ब्रह्महत्या समाविशत्।”
Verse 19
तमिन्द्रं स्नापयन् देवा ऋषयश्च तपोधना:।कलशैस्स्नापयामासुर्मलं चास्य प्रमोचयन्।।1.24.19।।
तमिन्द्रं स्नापयन् देवा ऋषयश्च तपोधनाः। कलशैः स्नापयामासुर्मलं चास्य प्रमोचयन्॥
Verse 20
इह भूम्यां मलं दत्वा दत्वा कारूशमेव च।शरीरजं महेन्द्रस्य ततो हर्षं प्रपेदिरे।।1.24.20।।
इह भूमौ महेन्द्रस्य शरीरसमुत्थं मलं कारूशं च परित्यज्य, ततः परं देवाः परमं हर्षं प्रपेदिरे।
Verse 21
निर्मलो निष्करूशश्च शुचिरिंन्द्रो यदाभवत्।ददौ देशस्य सुप्रीतो वरं प्रभुरनुत्तमम्।।1.24.21।।
यदा इन्द्रो निर्मलो निष्करूशश्च शुचिर्भवत्, तदा प्रभुरनुत्तमः सुप्रीतः स देशाय वरमनुत्तमं ददौ।
Verse 22
इमौ जनपदौ स्फीतौ ख्यातिं लोके गमिष्यत:।मलदाश्च करूशाश्च ममाङ्गमलधारिणौ।।1.24.22।।
इमौ जनपदौ स्फीतौ लोके ख्यातिं गमिष्यतः—ममाङ्गमलधारिणौ मलदाश्च करूशाश्च।
Verse 23
साधु साध्विति तं देवा: पाकशासनमब्रुवन्।देशस्य पूजां तां दृष्ट्वा कृतां शक्रेण धीमता।।1.24.23।।
धीमता शक्रेण देशस्य पूजां कृतां दृष्ट्वा देवाः पाकशासनं तमब्रुवन्—“साधु साधु” इति।
Verse 24
एतौ जनपदौ स्फीतौ दीर्घकालमरिन्दम।मलदाश्च करूशाश्च मुदितौ धनधान्यत:।।1.24.24।।
अरिन्दम, एतौ जनपदौ स्फीतौ मलदाश्च करूशाश्च दीर्घकालं धनधान्यतः मुदितौ बभूवतुः।
Verse 25
कस्यचित्त्वथ कालस्य यक्षी वै कामरूपिणी।बलं नागसहस्रस्य धारयन्ती तदा ह्यभूत्।।1.24.25।। ताटका नाम भद्रं ते भार्या सुन्दस्य धीमत:। 2मारीचो राक्षस: पुत्रो यस्याश्शक्रपराक्रम:।।1.24.26।।
अथ कस्यचित्कालस्य यक्षी कामरूपिणी समुत्पन्ना, या नागसहस्रबलधारिणी बभूव। सा ताटका नाम, भद्रं ते, सुन्दस्य धीमतः पत्नी, शक्रपराक्रमस्य राक्षसस्य मारीचस्य जननी च।
Verse 26
कस्यचित्त्वथ कालस्य यक्षी वै कामरूपिणी।बलं नागसहस्रस्य धारयन्ती तदा ह्यभूत्।।1.24.25।। ताटका नाम भद्रं ते भार्या सुन्दस्य धीमत:। 2मारीचो राक्षस: पुत्रो यस्याश्शक्रपराक्रम:।।1.24.26।।
अथ कस्यचित्कालस्य यक्षी कामरूपिणी समुत्पन्ना, या नागसहस्रबलधारिणी बभूव। सा ताटका नाम, भद्रं ते, सुन्दस्य धीमतः पत्नी, शक्रपराक्रमस्य राक्षसस्य मारीचस्य जननी च।
Verse 27
वृत्तबाहुर्महावीर्यो विपुलास्य तनुर्महान्।राक्षसो भैरवाकारो नित्यं त्रासयते प्रजा:।।1.24.27।।
वृत्तबाहुर्महावीर्यः विपुलास्यः महातनुः। भैरवाकारो राक्षसो नित्यं प्रजास्त्रासयति।
Verse 28
इमौ जनपदौ नित्यं विनाशयति राघव।मलदांश्च करूशांश्च ताटका दुष्टचारिणी।।1.24.28।।
“राघव, दुष्टचारिणी ताटका नित्यं मलद-करूशौ जनपदौ विनाशयति।”
Verse 29
सेयं पन्थानमावृत्य वसत्यध्यर्धयोजने।अत एव न गन्तव्यं ताटकाया वनं यत:।।1.24.29।।
“सेयं पन्थानमावृत्य अध्यार्धयोजने वसति; अत एव ताटकावनं यतः, न गन्तव्यम्।”
Verse 30
स्वबाहुबलमाश्रित्य जहीमां दुष्टचारिणीम्।मन्नियोगादिमं देशं कुरु निष्कण्टकं पुन:।।1.24.30।।
“स्वबाहुबलमाश्रित्य इमां दुष्टचारिणीं जहि; मन्नियोगादिमं देशं पुनर्निष्कण्टकं कुरु।”
Verse 31
न हि कश्चिदिमं देशं शक्नोत्यागन्तुमीदृशम्।यक्षिण्या घोरया राम उत्सादितमसह्यया।।1.24.31।।
“राम, असह्यया घोरया यक्षिण्या उत्सादितमिदृशं देशमिमं कश्चिदपि आगन्तुं न शक्नोति।”
Verse 32
एतत्ते सर्वमाख्यातं यथैतद्दारुणं वनम्।यक्ष्या चोत्सादितं सर्वमद्यापि न निवर्तते।।1.24.32।।
एतत् ते सर्वम् आख्यातं यथा एतद् दारुणं वनम्। यक्ष्या चोत्सादितं सर्वम् अद्यापि न निवर्तते॥
Verse 33
“स्वबाहुबलमाश्रित्य इमां दुष्टचारिणीं जहि; मन्नियोगादिमं देशं पुनर्निष्कण्टकं कुरु।”
Frequently Asked Questions
The pivotal action is Viśvāmitra’s injunction that Rāma neutralize Tātakā, who persistently devastates Malada–Karūśa and obstructs passage. The episode frames force as ethically bounded: a protective act undertaken under sage-guidance to restore public safety and lawful movement.
The chapter teaches that dharma is not only personal piety (morning rites, salutations to rivers) but also restorative responsibility: when a region is rendered uninhabitable by recurring harm, a qualified agent must act to remove the cause, guided by legitimate authority and disciplined intention.
Key landmarks include Gaṅgā (Jāhnavī), Sarayū and their confluence (marked by the ‘clash of waters’ sound), Manasa Sarovara on Kailāsa as Sarayū’s source, Ayodhyā as Sarayū’s embraced city, and the Malada–Karūśa region culminating in the feared Tātakā forest.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.