Sarga 31
सिद्धाश्रमात् शोणातटं प्रस्थानम् — Departure from Siddhāśrama and the Invitation to Janaka’s Yajña (Bow of Mithilā)
बालकाण्ड
एकत्र सिद्धाश्रमे विश्वामित्रस्य कार्ये सफलतां प्राप्तायां कथाप्रवाहः उत्तरदिशि मिथिलां प्रति प्रवर्तते। रामलक्ष्मणौ तत्र रात्रिं कृतकृत्यौ हृष्टौ च न्यवसताम्; प्रातःकाले नित्यकर्माणि कृत्वा मुनिवचनानुवर्तिनौ शिष्यधर्मेण स्वात्मानं समर्पयन्तौ, तपोयज्ञपरम्परायां नियतसेवां प्रकाशयतः। ततः समागताः ऋषयः मिथिलायां जनकस्य परमधार्मिकं यज्ञं निवेदयन्ति, रामं च तत्र द्रष्टुं निमन्त्रयन्ति—मिथिलायाः “धनुरत्नं” नाम महदद्भुतं धनुः, भीषणं, अपरिमेयवीर्यं, देवैः पुरा यज्ञसमये दत्तमिति। तस्य दुर्गमत्वं प्रतिपाद्यते—देवाः गन्धर्वाः असुराः राक्षसाश्च, महाबलाः राजानः कुमाराश्च, न तद् धनुः सज्जीकर्तुं न वा उत्थापयितुं शक्नुवन्ति। तत् यज्ञफलरूपेण दीक्षितं जनकभवने गन्धैः चन्दनधूपैः अगरुणा च पूज्यते, राजचिह्नं च यज्ञवस्तु च इति। विश्वामित्रः ऋषिभिः सह वनदेवताभ्यो नमस्कृत्य प्रस्थितः; पक्षिणो मृगाश्च अनुगच्छन्ति, ततो विसृष्टाः। सायंकाले शोणातटे निवसन्ति; स्नात्वा वह्नीन् प्रज्वाल्य विश्वामित्रेण सहोपविशन्ति। तत्र रम्यप्रदेशदर्शनात् रामस्य जिज्ञासा जायते, येन परं कारणकथनं प्रवर्तते।
Shlokas
Verse 1
अथ तां रजनीं तत्र कृतार्थौ रामलक्ष्मणौ।ऊषतुर्मुदितौ वीरौ प्रहृष्टेनान्तरात्मना।।1.31.1।।
अथ तत्र तां रजनीं कृतार्थौ रामलक्ष्मणौ वीरौ मुदितौ प्रहृष्टेनान्तरात्मना ऊषतुः।
Verse 2
प्रभातायां तु शर्वर्यां कृतपौर्वाह्णिकक्रियौ।विश्वामित्रमृषींश्चान्यान् सहितावभिजग्मतु:।।1.31.2।।
प्रभातायां शर्वर्यां तु कृतपौर्वाह्णिकक्रियौ। तौ भ्रातरौ विश्वामित्रं चान्यान् ऋषींश्च सहितावभिजग्मतुः।
Verse 3
अभिवाद्य मुनिश्रेष्ठं ज्वलन्तमिव पावकम्।ऊचतुर्मधुरोदारं वाक्यं मधुरभाषिणौ।।1.31.3।।
मुनिश्रेष्ठं ज्वलन्तमिव पावकम् अभिवाद्य। मधुरभाषिणौ तौ भ्रातरौ मधुरोदारं वाक्यमूचतुः।
Verse 4
इमौ स्म मुनिशार्दूल किङ्करौ समुपस्थितौ।आज्ञापय यथेष्टं वै शासनं करवाव किम्।।1.31.4।।
मुनिशार्दूल, इमौ स्म किङ्करौ समुपस्थितौ। यथेष्टमाज्ञापय; किं शासनं करवाव?
Verse 5
एवमुक्ता स्ततस्ताभ्यां सर्व एव महर्षय:।विश्वामित्रं पुरस्कृत्य रामं वचनमब्रुवन्।।1.31.5।।
एवमुक्तौ तु ताभ्यां वै सर्वे ते महर्षयः। विश्वामित्रं पुरस्कृत्य रामं वचनमब्रुवन्॥
Verse 6
मैथिलस्य नरश्रेष्ठ जनकस्य भविष्यति।यज्ञ: परमधर्मिष्ठस्तस्य यास्यामहे वयम्।।1.31.6।।
मैथिलस्य नरश्रेष्ठ जनकस्य भविष्यति। यज्ञः परमधर्मिष्ठस्तं यास्यामो वयं ध्रुवम्॥
Verse 7
त्वं चैव नरशार्दूल सहास्माभिर्गमिष्यसि।अद्भुतं धनुरत्नं च तत्र तद्रष्टुमर्हसि।।1.31.7।।
त्वं चैव नरशार्दूल सहास्माभिर्गमिष्यसि। अद्भुतं धनुरत्नं च तत्र द्रष्टुमिहार्हसि॥
Verse 8
तद्धि पूर्वं नरश्रेष्ठ दत्तं सदसि दैवतै:।अप्रमेयबलं घोरं मखे परमभास्वरम्।।1.31.8।।
तद्धि पूर्वं नरश्रेष्ठ दत्तं सदसि दैवतैः। अप्रमेयबलं घोरं मखे परमभास्वरम्॥
Verse 9
नास्य देवा न गन्धर्वा नासुरा न च राक्षसा:।कर्तुमारोपणं शक्ता न कथञ्चन मानुषा:।।1.31.9।।
नास्य देवा न गन्धर्वा नासुरा न च राक्षसाः। कर्तुमारोपणं शक्ता न कथञ्चन मानुषाः॥
Verse 10
धनुषस्तस्य वीर्यं तु जिज्ञासन्तो महीक्षित:।न शेकुरारोपयितुं राजपुत्रा महाबला:।।1.31.10।।
तस्य धनुषो वीर्यं जिज्ञासन्तो महीक्षितो राजपुत्रा महाबलाः अपि तद् धनुः आरोपयितुं न शेकुः।
Verse 11
तद्धनुर्नरशार्दूल मैथिलस्य महात्मन:।तत्र द्रक्ष्यसि काकुत्स्थ यज्ञं चाद्भुतदर्शनम्।।1.31.11।।
तद् धनुः नरशार्दूल काकुत्स्थ तत्र द्रक्ष्यसि—मैथिलस्य महात्मनः—यज्ञं च अद्भुतदर्शनम् अपि।
Verse 12
तद्धि यज्ञफलं तेन मैथिलेनोत्तमं धनु:।याचितं नरशार्दूल सुनाभं सर्वदैवतै:।।1.31.12।।
तद् उत्तमं धनुः सुनाभं सर्वदैवतैः याचितं तेन मैथिलेन यज्ञफलत्वेन प्राप्तम्।
Verse 13
आयागभूतं नृपतेस्तस्य वेश्मनि राघव।अर्चितं विविधैर्गन्धैर्धूपैश्चागरुगन्धिभि:।।1.31.13।।
हे राघव, तस्य नृपतेर्वेश्मनि धनुः आयागभूतं प्रतिष्ठितम्; विविधैर्गन्धैः धूपैश्चागरुगन्धिभिः सम्यगर्चितं पूजितं च।
Verse 14
एवमुक्त्वा मुनिवर: प्रस्थानमकरोत्तदा।सर्षिसङ्घ स्सकाकुत्स्थ: आमन्त्र्य वनदेवता:।।1.31.14।।
एवमुक्त्वा मुनिवरस्तदा प्रस्थानमकरोत्; सर्षिसङ्घः सकाकुत्स्थो वनदेवताः आमन्त्र्य ययौ।
Verse 15
स्वस्ति वोऽस्तु गमिष्यामि सिद्वस्सिद्धाश्रमादहम्।उत्तरे जाह्नवीतीरे हिमवन्तं शिलोच्चयम्।।1.31.15।।
स्वस्ति वोऽस्तु; सिद्धोऽहम्। अस्मात् सिद्धाश्रमाद् गमिष्यामि—उत्तरे जाह्नवीतीरे हिमवन्तं शिलोच्चयम्।
Verse 16
प्रदक्षिणं तत: कृत्वा सिद्धाश्रममनुत्तमम्।उत्तरां दिशमुद्दिश्य प्रस्थातुमुपचक्रमे।।1.31.16।।
ततः सिद्धाश्रममनुत्तमं प्रदक्षिणं कृत्वा, उत्तरां दिशमुद्दिश्य प्रस्थातुमुपचक्रमिरे।
Verse 17
तं प्रयान्तं मुनिवरमन्वयादनुसारिणम्।शकटीशतमात्रं तु प्रायेण ब्रह्मवादिनाम्।।1.31.17।।
तं प्रयान्तं मुनिवरमन्वयादनुसारिणम्; ब्रह्मवादिनां शकटीशतमात्रं तु प्रायेण तस्य पृष्ठतः।
Verse 18
मृगपक्षिगणाश्चैव सिद्धाश्रमनिवासिन:।अनुजग्मुर्महात्मानं विश्वामित्रं महामुनिम्।।1.31.18।।निवर्तयामास तत: पक्षिसङ्घान् मृगानपि।
सिद्धाश्रमनिवासिनो मृगपक्षिगणाश्चैव महात्मानं महामुनिं विश्वामित्रमनुजग्मुः। ततः स मुनिः पक्षिसङ्घान् मृगानपि च निवर्तयामास॥
Verse 19
ते गत्वा दूरमध्वानं लम्बमाने दिवाकरे।वासं चक्रुर्मुनिगणाः शोणाकूले समाहिता:।।1.31.19।।
ते दूरमध्वानं गत्वा लम्बमाने दिवाकरे समाहिताः मुनिगणाः शोणाकूले वासं चक्रुः॥
Verse 20
तेऽस्तं गते दिनकरे स्नात्वा हुतहुताशना:।विश्वामित्रं पुरस्कृत्य निषेदुरमितौजस:।।1.31.20।।
अस्तं गते दिनकरे स्नात्वा हुतहुताशनाः। अमितौजसो जनाः विश्वामित्रं पुरस्कृत्य निषेदुः॥
Verse 21
रामोऽपि सहसौमित्रिर्मुनीं स्तानभिपूज्य च।अग्रतो निषसादाथ विश्वामित्रस्य धीमत:।।1.31.21।।
रामोऽपि सहसौमित्रिः तान् मुनीन् अभिपूज्य। ततः धीमतः विश्वामित्रस्य अग्रतः निषसाद॥
Verse 22
अथ रामो महातेजाः विश्वामित्रं महामुनिम्।पप्रच्छ नरशार्दूल: कौतूहलसमन्वित:।।1.31.22।।
अथ महातेजाः नरशार्दूलः रामः कौतूहलसमन्वितः। महामुनिं विश्वामित्रं पप्रच्छ॥
Verse 23
भगवन् कोऽन्वयं देशस्समृद्धवनशोभित:।श्रोतुमिच्छामि भद्रं ते वक्तुमर्हसि तत्त्वत:।।1.31.23।।
भगवन्, कस्यायं देशोऽन्वयः किमर्थं च समृद्धवनशोभितः? श्रोतुमिच्छामि; भद्रं ते—तत्त्वतः सम्यग्वक्तुमर्हसि।
Verse 24
चोदितो रामवाक्येन कथयामास सुव्रत:।तस्य देशस्य निखिलमृषिमध्ये महातपा:।।1.31.24।।
रामवाक्येन चोदितः सुव्रतो महातपाः। ऋषिमध्ये तस्य देशस्य निखिलं वृत्तान्तं कथयामास।
Frequently Asked Questions
The pivotal action is voluntary submission to dharmic command: Rāma and Lakṣmaṇa explicitly present themselves as ‘servants’ ready to execute Viśvāmitra’s orders, framing power as accountable service rather than autonomous prowess.
Sacred authority is validated through ritual and restraint: the bow’s greatness is not a spectacle of strength alone but a sign of yajña-born legitimacy, teaching that extraordinary capability must be approached through reverence, discipline, and rightful context.
Siddhāśrama (as an accomplished sacred mission-site), the northern bank of Jahnavī (Gaṅgā) and Himavanta (directional pilgrimage frame), and the Śoṇā riverbank (sunset rites and encampment) function as a mapped itinerary linking ascetic space to Mithilā’s royal-ritual culture.
Ask anything about Sarga 31 of the Valmiki Ramayana
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free Google sign-in keeps your chat saved across web and the app.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.