Sarga 72
वैवाहिकसंबन्ध-निश्चयः / Fixing the Mithila–Ayodhya Marital Alliance
बालकाण्ड
अस्मिन् द्विसप्ततितमे सर्गे मिथिलायाः अयोध्यायाश्च राजवंशयोः वैवाहिकसंबन्धः सभायां संवादैः कर्मविधानैश्च निश्चीयते। जनकस्य वंशवर्णनानन्तरं विश्वामित्रो वसिष्ठसमन्वितः इक्ष्वाकुविदेहकुलयोः अतुल्यां कीर्तिं प्रतिपाद्य ‘सदृशं’ विवाहं समुपदिशति—सीताया रामेण सह, ऊर्मिलाया लक्ष्मणेन सह; तथा कुशध्वजस्य दुहितरौ भरतशत्रुघ्नयोः दातव्ये इति। जनकः कराञ्जलिं कृत्वा तदनुशासनं प्रीत्या गृह्णाति, स्वकुलं धन्यं मन्यते, फाल्गुनीनक्षत्रसमये भगप्रजापतिसंयुक्ते प्रशस्ते मुहूर्ते विवाहान् स्थापयति। स मुनिभ्यः आसनानि दत्त्वा मिथिलायाः अयोध्यायाश्च राजसत्तासाम्यं प्रतिजानाति, यथोचितं विधिव्यवस्थापनाय आमन्त्रयति। दशरथः कृतज्ञतया स्तुतिं कृत्वा ततः पुत्रार्थं श्राद्धकर्माणि दीक्षागोदाने च प्रवर्तते। स सुवर्णरजतवस्त्रालङ्कारैः समलङ्कृताः बह्वीः गावो ब्राह्मणेभ्यः ददाति। अन्ते दशरथः पुत्रैः परिवृतः तेजस्वी प्रजापतिरिव लोकपालैः सह दृश्यते—येन दानयज्ञैः राजकीयः सम्बन्धः पावनतां प्राप्नोति।
Shlokas
Verse 1
तमुक्तवन्तं वैदेहं विश्वामित्रो महामुनि:।उवाच वचनं वीरं वसिष्ठसहितो नृपम्।।।।
तं वैदेहं वीरं नृपं तथोक्तवन्तं महामुनिर्विश्वामित्रः। वसिष्ठसहितो वचनमुवाच यथोचितम्।।
Verse 2
अचिन्त्यान्यप्रमेयानि कुलानि नरपुङ्गव।इक्ष्वाकूणां विदेहानां नैषां तुल्योऽस्ति कश्चन।।।।
अचिन्त्यान्यप्रमेयानि इक्ष्वाकूणां विदेहानां च कुलानि, नरपुङ्गव। एतेषां तुल्यो लोके कश्चन न विद्यते॥
Verse 3
सदृशो धर्मसम्बन्ध: सदृशो रूपसम्पदा।रामलक्ष्मणयो राजन् सीता चोर्मिलया सह।।।।
राजन्, रामलक्ष्मणयोः सीतया चोर्मिलया सह धर्मसम्बन्धः सदृशः, रूपसम्पदा च सदृशी॥
Verse 4
वक्तव्यं च नरश्रेष्ठ श्रूयतां वचनं मम।भ्राता यवीयान् धर्मज्ञ एष राजा कुशध्वज:।।।।
वक्तव्यं च, नरश्रेष्ठ, श्रूयतां वचनं मम; एष मे भ्राता यवीयान् धर्मज्ञः राजा कुशध्वजः।
Verse 5
अस्य धर्मात्मनो राजन् रूपेणाप्रतिमं भुवि ।सुताद्वयं नरश्रेष्ठ पत्न्यर्थं वरयामहे।।।।
अस्य धर्मात्मनः, राजन्, भुवि रूपेणाप्रतिमस्य नरश्रेष्ठस्य पत्न्यर्थं सुताद्वयं वरयामहे।
Verse 6
भरतस्य कुमारस्य शत्रुघ्नस्य च धीमत:।वरयामस्सुते राजन् तयोरर्थे महात्मनो:।।।।
राजन्, भरतस्य कुमारस्य च धीमतः शत्रुघ्नस्य च महात्मनोः तयोरर्थे सुतौ वरयामः।
Verse 7
पुत्रा दशरथस्येमे रूपयौवनशालिन:।लोकपालोपमास्सर्वे देवतुल्यपराक्रमा:।।।।
दशरथस्येमे पुत्रा रूपयौवनशालिनः; सर्वे लोकपालोपमाः, देवतुल्यपराक्रमाः।
Verse 8
उभयोरपि राजेन्द्र सम्बन्धेनानुबध्यताम्।इक्ष्वाको: कुलमव्यग्रं भवत:पुण्यकर्मण:।।।।
राजेन्द्र, उभयोरपि सम्बन्धेनानुबध्यताम्; भवतः पुण्यकर्मणः इक्ष्वाकोः कुलं च अव्यग्रं भवतु।
Verse 9
विश्वामित्रवच श्शृत्वा वसिष्ठस्य मते तदा।जनक: प्रांजलिर्वाक्यमुवाच मुनिपुङ्गवौ।।।।
विश्वामित्रवचः श्रुत्वा वसिष्ठस्य मते तदा; जनकः प्राञ्जलिर्वाक्यं मुनिपुङ्गवौ उवाच।
Verse 10
कुलं धन्यमिदं मन्ये येषां नो मुनिपुङ्गवौ ।सदृशं कुलसम्बन्धं यदाज्ञापयथ: स्वयम्।।।।
कुलं धन्यमिदं मन्ये, येषां नो मुनिपुङ्गवौ। सदृशं कुलसम्बन्धं यदाज्ञापयथः स्वयम्।।
Verse 11
एवं भवतु भद्रं व: कुशध्वजसुते इमे।पत्न्यौ भजेतां सहितौ शत्रुघ्नभरतावुभौ।।।।
एवं भवतु, भद्रं वः। कुशध्वजसुते इमे। पत्न्यौ भजेतां सहितौ शत्रुघ्नभरतावुभौ।।
Verse 12
एकाह्ना राजपुत्रीणां चतसृणां महामुने।पाणीन् गृह्णन्तु चत्वारो राजपुत्रा महाबला:।।।।
एकाह्ना राजपुत्रीणां चतसृणां महामुने। पाणीन् गृह्णन्तु चत्वारो राजपुत्रा महाबलाः।।
Verse 13
उत्तरे दिवसे ब्रह्मन् फल्गुनीभ्यां मनीषिण:।वैवाहिकं प्रशंसन्ति भगो यत्र प्रजापति:।।।।
उत्तरे दिवसे, ब्रह्मन्, फल्गुनीद्वयसम्बद्धे दिवसे मनीषिणः वैवाहिकं कर्म शुभमिति प्रशंसन्ति—यत्र प्रजापतिरूपेण भगः अधिष्ठाता भवति॥
Verse 14
एवमुक्त्वा वचस्सौम्यं प्रत्युत्थाय कृताञ्जलि:।उभौ मुनिवरौ राजा जनको वाक्यमब्रवीत्।।।।
एवं सौम्यं वचः उक्त्वा जनको राजा प्रत्युत्थाय कृताञ्जलिः। उभौ मुनिवरौ प्रति वाक्यमब्रवीत्॥
Verse 15
परो धर्म: कृतो मह्यं शिष्योऽस्मिभवतो सदा।इमान्यासनमुख्यानि आसातां मुनिपुङ्गवौ।।।।
परो धर्मः कृतो मह्यं; शिष्योऽस्मि भवतो सदा। इमानि आसनमुख्यानि मुनिपुङ्गवौ, आसाताम्॥
Verse 16
यथा दशरथस्येयं तथाऽयोध्या पुरी मम।प्रभुत्वे नास्ति सन्देहो यथार्हं कर्तुमर्हथ।।।।
यथा दशरथस्येयं, तथा अयोध्या पुरी मम। प्रभुत्वे नास्ति सन्देहः; यथार्हं कर्तुमर्हथ॥
Verse 17
तथा ब्रुवति वैदेहे जनके रघुनन्दन:।राजा दशरथो हृष्ट: प्रत्युवाच महीपतिम्।।।।
तथा ब्रुवति वैदेहे जनके, रघुनन्दनः। राजा दशरथो हृष्टः महीपतिं प्रत्युवाच॥
Verse 18
युवामसङ्ख्येयगुणौ भ्रातरौ मिथिलेश्वरौ।ऋषयो राजसङ्घाश्च भवद्भ्यामभिपूजिता:।।।।
मिथिलेश्वरौ युवां भ्रातरौ असङ्ख्येयगुणौ। भवद्भ्यां ऋषयः राजसङ्घाश्च यथावत् अभिपूजिताः॥
Verse 19
स्वस्ति प्राप्नुहि भद्रं ते गमिष्यामि स्वमालयम्।श्राद्धकर्माणि सर्वाणि विधास्यामीति चाब्रवीत्।।।।
स्वस्ति प्राप्नुहि, भद्रं ते। अहं स्वमालयं गमिष्यामि, सर्वाणि श्राद्धकर्माणि विधास्यामि—इति च अब्रवीत्॥
Verse 20
तमापृष्ट्वा नरपतिं राजा दशरथस्तदा।मुनीन्द्रौ तौ पुरस्कृत्य जगामाशु महायशा:।।।।
तं नरपतिं आपृष्ट्वा तदा महायशाः राजा दशरथः। तौ मुनीन्द्रौ पुरस्कृत्य आशु जगाम॥
Verse 21
स गत्वा निलयं राजा श्राद्धं कृत्वा विधानत:।प्रभाते काल्यमुत्थाय चक्रे गोदानमुत्तमम्।।।।
स निलयं गत्वा राजा विधानतः श्राद्धं कृत्वा, प्रभाते काले सम्यगुत्थाय उत्तमं गोदानं चकार।
Verse 22
गवां शतसहस्राणि ब्राह्मणेभ्यो नराधिप:।एकैकशो ददौ राजा पुत्रानुद्दिश्य धर्मत:।।।।
नराधिपो राजा धर्मतः पुत्रानुद्दिश्य ब्राह्मणेभ्यः गवां शतसहस्राणि एकैकशो ददौ।
Verse 23
सुवर्णश्रुङ्गा स्सम्पन्ना स्सवत्सा: कांस्यदोहना:।गवां शतसहस्राणि चत्वारि पुरुषर्षभ:।।।।वित्तमन्यच्च सुबहुद्विजेभ्यो रघुनन्दन:।ददौ गोदानमुद्दिश्य पुत्राणां पुत्रवत्सल:।।।।
पुरुषर्षभो रघुनन्दनः पुत्रवत्सलः पुत्राणामुद्दिश्य द्विजेभ्यः चत्वारि गवां शतसहस्राणि गोदानं ददौ—सुवर्णश्रुङ्गाः सम्पन्नाः सवत्साः कांस्यदोहनाś्च; अन्यच्च बहु वित्तं ददौ।
Verse 24
सुवर्णश्रुङ्गा स्सम्पन्ना स्सवत्सा: कांस्यदोहना:।गवां शतसहस्राणि चत्वारि पुरुषर्षभ:।।1.72.23।।वित्तमन्यच्च सुबहुद्विजेभ्यो रघुनन्दन:।ददौ गोदानमुद्दिश्य पुत्राणां पुत्रवत्सल:।।1.72.24।।
पुरुषर्षभो रघुनन्दनः पुत्रवत्सलः पुत्राणामुद्दिश्य द्विजेभ्यः चत्वारि गवां शतसहस्राणि गोदानं ददौ—सुवर्णश्रुङ्गाः सम्पन्नाः सवत्साः कांस्यदोहनाś्च; अन्यच्च बहु वित्तं ददौ।
Verse 25
स सुतै: कृतगोदानैर्वृतस्तु नृपतिस्तदा।लोकपालैरिवाभाति वृत: स्सौम्य: प्रजापति:।।।।
तदा स नृपतिः सुतैः कृतगोदानैः परिवृतः सौम्यः प्रजापतिरिव लोकपालैः परिवृतः शोभते स्म।
Frequently Asked Questions
The pivotal action is the dharmic authorization of inter-dynastic marriage: Janaka must publicly accept the sages’ recommendation that the alliances are ‘sadṛśa’ (properly matched) and then bind political intent to ritual correctness through auspicious timing and sanctioned gifts.
Legitimate power is shown as counsel-responsive and rite-grounded: kings act within an ethical framework where lineage prestige alone is insufficient unless confirmed by humility before sages, correct muhurta selection, and charitable redistribution (go-dāna) that anchors prosperity in dharma.
Geographically, Mithilā (Videha) and Ayodhyā are paired as equal royal spheres; culturally, the sarga highlights nakṣatra-based wedding timing (Pūrva/Uttara Phalgunī with Bhaga as Prajāpati), śrāddha observance, and the go-dāna ceremony with ritually described cattle and vessels.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.