Sarga 63
विश्वामित्रस्य तपोविघ्नः, मेनकाप्रसङ्गः, महर्षिपदप्रदानम् (Visvamitra’s Austerity Obstructed; Menaka Episode; Conferment of Maharshi Status)
बालकाण्ड
अस्मिन् सर्गे तपसः परीक्षाक्रमो देवप्रतिक्रिया च निरूप्यते। विश्वामित्रः सहस्रवर्षाणि घोरं तपः कृत्वा तपसः समाप्तौ स्नानकर्म समाप्य, तदा देवाः समागत्य तपःफलप्रदानमिव कर्तुमिच्छन्ति; एषा तु तस्य आध्यात्मिकपरिपाकस्य परीक्षा इति कथासूत्रे दर्श्यते। पुष्करे मेनकानामाप्सरसा कामवशं विश्वामित्रं मोहयति। स तां स्वाश्रमे वासयति, अहोरात्रव्याजेन दश वर्षाणि व्यतीतानि; पश्चात् स आत्मग्लानिं प्राप्य एतद् तपोविघ्नमिति ज्ञात्वा मधुरवचोभिः मेनकां विसृजति। ततः नैष्ठिकबुद्ध्या ब्रह्मचर्यं प्रतिज्ञाय कौशिकीतटे, अनन्तरं उत्तरपर्वतेषु च अतिदारुणं तपः समारभते, येन देवाः सन्त्रस्ताः। देवानां मन्त्रणानन्तरं ब्रह्मा “महर्षि” इति पदं तस्मै ददाति। विश्वामित्रस्तु निर्विकारः सन् इन्द्रियजयसिद्धिमेव तस्य पदस्यार्थं मन्यते; ब्रह्मा तं प्रत्याह—अद्यापि पूर्णः संयमः न सिद्धः—इति निवर्तते। अन्ते विश्वामित्रः ऊर्ध्वबाहुत्वं, वायुभक्षणं, पञ्चतपः, ऋतुसहिष्णुतां चादाय तपः तीव्रीकरोति; ततो देवभयम् पुनरुत्पद्यते, इन्द्रश्च रम्भां प्रेषयितुं योजयति—तपः इन्द्रियजयेन सहैव सिद्ध्यतीति भावः पुनः प्रतिपाद्यते।
Shlokas
Verse 1
पूर्णे वर्षसहस्रे तु व्रतस्नातं महामुनिम्।अभ्यागच्छन् सुरास्सर्वे तप: फलचिकीर्षव:।।।।
वर्षसहस्रे पूर्णे तु व्रतान्तस्नातं महामुनिम्। तपःफलप्रदानार्थं सर्वे देवाः समभ्यगच्छन्।।
Verse 2
अब्रवीत्सुमहातेजा ब्रह्मा सुरुचिरं वच:।ऋषिस्त्वमसि भद्रं ते स्वार्जितै: कर्मभिश्शुभै:।।।।
सुमहातेजा ब्रह्मा सुरुचिरं वचोऽब्रवीत्— भद्रं ते; स्वार्जितैः शुभैः कर्मभिस्त्वं ऋषिरसि॥
Verse 3
तमेवमुक्त्वा देवेशस्त्रिदिवं पुनरभ्यगात् ।विश्वामित्रो महातेजा भूयस्तेपे महत्तप:।।।।
तमेवमुक्त्वा देवेशस्त्रिदिवं पुनरभ्यगात्। विश्वामित्रो महातेजा भूयस्तेपे महत्तपः॥
Verse 4
तत: कालेन महता मेनका परमाऽप्सरा:।पुष्करेषु नरश्रेष्ठ स्नातुं समुपचक्रमे।।।।
ततः कालेन महता मेनका परमाऽप्सराः। पुष्करेषु नरश्रेष्ठ स्नातुं समुपचक्रमे॥
Verse 5
तां ददर्श महातेजा मेनकां कुशिकात्मज:।रूपेणाप्रतिमां तत्र विद्युतं जलदे यथा।।।।
तत्र कुशिकात्मजो महातेजाः मेनकां ददर्श—रूपेणाप्रतिमां, जलदे विद्युतमिव दीप्ताम्॥
Verse 6
दृष्ट्वा कन्दर्पवशगो मुनिस्तामिदमब्रवीत्।अप्सरस्स्वागतं तेऽस्तु वस चेह ममाश्रमे।।।।अनुगृह्णीष्व भद्रं ते मदनेन सुमोहितम्।
तां दृष्ट्वा कन्दर्पवशगो मुनिरिदमब्रवीत्—“अप्सरसि, स्वागतं तेऽस्तु; चेह ममाश्रमे वस। भद्रं ते; मदनेन सुमोहितं मामनुगृह्णीष्व”॥
Verse 7
इत्युक्ता सा वरारोहा तत्र वासमथाकरोत्।।।।तस्यां वसन्त्यां वर्षाणि पञ्च पञ्च च राघव ।विश्वामित्राश्रमे राम सुखेन व्यतिचक्रमु:।।।।
इत्युक्ता सा वरारोहा तत्र वासमथाकरोत्। तस्यां वसन्त्यां, राघव राम, विश्वामित्राश्रमे वर्षाणि पञ्च पञ्च च सुखेन व्यतिचक्रमुः॥
Verse 8
इत्युक्ता सा वरारोहा तत्र वासमथाकरोत्।।1.63.7।।तस्यां वसन्त्यां वर्षाणि पञ्च पञ्च च राघव ।विश्वामित्राश्रमे राम सुखेन व्यतिचक्रमु:।।1.63.8।।
इत्युक्ता सा वरारोहा तत्र वासमथाकरोत्। तस्यां वसन्त्यां, राघव राम, विश्वामित्राश्रमे वर्षाणि पञ्च पञ्च च सुखेन व्यतिचक्रमुः॥
Verse 9
अथ काले गते तस्मिन्विश्वामित्रो महामुनि:।सव्रीड इव सम्वृत्तश्चिन्ताशोकपरायण:।।।।
अथ तस्मिन्काले गते महामुनिर्विश्वामित्रः सव्रीड इव सम्वृत्तः, चिन्ताशोकपरायणोऽभवत्॥
Verse 10
बुद्धिर्मुनेस्समुत्पन्ना सामर्षा रघुनन्दन।सर्वं सुराणां कर्मैतत्तपोपहरणं महत्।।।।
बुद्धिर्मुनेः समुत्पन्ना सामर्षा रघुनन्दन। सर्वमेतत्सुराणां कर्म तपोपहरणं महत्।।
Verse 11
अहोरात्रापदेशेन गतास्संवत्सरा दश।काममोहाभिभूतस्य विघ्नोऽयं समुपस्थित:।।।।
अहोरात्रापदेशेन गताः संवत्सरा दश। काममोहाभिभूतस्य विघ्नोऽयं समुपस्थितः।।
Verse 12
विनिश्श्वसन्मुनिवर: पश्चात्तापेन दु:खित:।भीतामप्सरसं दृष्ट्वा वेपन्तीं प्राञ्जलिं स्थिताम्।।।।मेनकां मधुरैर्वाक्यैर्विसृज्य कुशिकात्मज:।उत्तरं पर्वतं राम विश्वामित्रो जगाम ह।।।।
विनिश्श्वसन् मुनिवरः पश्चात्तापेन दुःखितः। भीतां वेपन्तीं प्राञ्जलिं स्थितामप्सरसं दृष्ट्वा।। मेनकां मधुरैर्वाक्यैर्विसृज्य कुशिकात्मजः। उत्तरं पर्वतं राम विश्वामित्रो जगाम ह।।
Verse 13
विनिश्श्वसन्मुनिवर: पश्चात्तापेन दु:खित:।भीतामप्सरसं दृष्ट्वा वेपन्तीं प्राञ्जलिं स्थिताम्।।1.63.12।।मेनकां मधुरैर्वाक्यैर्विसृज्य कुशिकात्मज:।उत्तरं पर्वतं राम विश्वामित्रो जगाम ह।।1.63.13।।
विनिश्श्वसन् पश्चात्तापदुःखितो मुनिवरः, भीतां वेपमानामप्सरसं प्राञ्जलिं स्थितां दृष्ट्वा; मधुरैर्वाक्यैर्मेनकां विसृज्य, कुशिकात्मजो विश्वामित्रो राम, उत्तरं पर्वतं जगाम।
Verse 14
स कृत्वा नैष्ठिकीं बुद्धिं जेतुकामो महायशा:।कौशिकीतीरमासाद्य तपस्तेपे सुदारुणम्।।।।
महायशाः स नैष्ठिकीं बुद्धिं कृत्वा, जेतुकामो जितेन्द्रियत्वाय; कौशिकीतीरमासाद्य सुदारुणं तपस्तेपे।
Verse 15
तस्य वर्षसहस्रं तु घोरं तप उपासत:।उत्तरे पर्वते राम देवतानामभूद्भयम्।।।।
तस्य उत्तरे पर्वते राम, घोरं तप उपासतः वर्षसहस्रं तु; देवतानां भयमभूत्।
Verse 16
आमन्त्रयन् समागम्य सर्वे सर्षिगणा स्सुरा:।महर्षिशब्दं लभतां साध्वयं कुशिकात्मज:।।।।
समागम्य आमन्त्रयन्तः सर्वे सर्षिगणाः सुराः; ‘साध्वयं कुशिकात्मजो महर्षिशब्दं लभताम्’ इति।
Verse 17
देवतानां वच श्शृत्वा सर्वलोकपितामह:।अब्रवीन्मधुरं वाक्यं विश्वामित्रं तपोधनम्।।।।
देवतानां वचः श्रुत्वा सर्वलोकपितामहः; तपोधनं विश्वामित्रं प्रति मधुरं वाक्यमब्रवीत्।
Verse 18
महर्षे स्वागतं वत्स तपसोग्रेण तोषित:।महत्त्वमृषिमुख्यत्वं ददामि तव कौशिक ।।।।
महर्षे, स्वागतं वत्स! तपसोग्रेण तोषितोऽहं, कौशिक, तुभ्यं महत्त्वं च ऋषिमुख्यत्वं च ददामि॥
Verse 19
ब्रह्मणस्स वचश्श्रुत्वा सर्वलोकेश्वरस्य ह।न विषण्णो न सन्तुष्टो विश्वामित्रस्तपोधन:।।।।
सर्वलोकेश्वरस्य ब्रह्मणो वचः श्रुत्वा तपोधनः विश्वामित्रो न विषण्णो न च सन्तुष्टोऽभवत्॥
Verse 20
प्राञ्जलि: प्रणतो भूत्वा सर्वलोकपितामहम्।प्रत्युवाच ततो वाचं विश्वामित्रो महामुनि:।।।।
ततः प्राञ्जलिः प्रणतो भूत्वा सर्वलोकपितामहं विश्वामित्रो महामुनिः प्रत्युवाच वचः॥
Verse 21
महर्षिशब्दमतुलं स्वार्जितै: कर्मभिश्शुभै:।यदि मे भगवानाह ततोऽहं विजितेन्द्रिय:।।।।
यदि मे भगवान् स्वार्जितैः शुभैः कर्मभिरतुलं ‘महर्षि’शब्दं आह, ततोऽहं विजितेन्द्रिय इति मन्ये॥
Verse 22
तमुवाच ततो ब्रह्मा न तावत् त्त्वं जितेन्द्रिय:।यतस्व मुनिशार्दूल इत्युक्त्वा त्रिदिवं गत:।।।।
ततः ब्रह्मा तमुवाच—न तावत्त्वं जितेन्द्रियः। यतस्व मुनिशार्दूल; इत्युक्त्वा त्रिदिवं गतः॥
Verse 23
विप्रस्थितेषु देवेषु विश्वामित्रो महामुनि:।ऊर्ध्वबाहुर्निरालम्बो वायुभक्षस्तपश्चरन्।।।।
विप्रस्थितेषु देवेषु विश्वामित्रो महामुनिः। ऊर्ध्वबाहुर्निरालम्बो वायुभक्षस्तपश्चरन्॥
Verse 24
घर्मे पञ्चतपा भूत्वा वर्षास्वाकाशसंश्रय:।शिशिरे सलिलस्थायी रात्र्यहानि तपोधन:।।।।एवं वर्षसहस्रं हि तपो घोरमुपागमत्।
घर्मे पञ्चतपा भूत्वा वर्षास्वाकाशसंश्रयः। शिशिरे सलिलस्थायी रात्र्यहानि तपोधनः॥ एवं वर्षसहस्रं हि तपो घोरमुपागमत्॥
Verse 25
तस्मिन् सन्तप्यमाने तु विश्वामित्रे महामुनौ।।।।सम्भ्रमस्सुमहानासीत्सुराणां वासवस्य च।
तस्मिन् महामुनौ विश्वामित्रे तपसा दह्यमाने, सुराणां वासवस्य च सुमहान् सम्भ्रमोऽभवत्।
Verse 26
रम्भामप्सरसं शक्र स्सह सर्वैर्मरुद्गणै:।उवाचात्महितं वाक्यमहितं कौशिकस्य च।।।।
शक्रः सर्वैर्मरुद्गणैः सह रम्भामप्सरसं प्रति आत्महितं वाक्यमुवाच, कौशिकस्य चाहितं।
Frequently Asked Questions
The central dharma-crux is whether prolonged tapas alone constitutes spiritual attainment when desire (kāma) can still dominate conduct; Viśvāmitra’s lapse with Menakā and his later vow of naiṣṭhikī brahmacarya frame the corrective action: recommitment to disciplined self-regulation.
Brahmā’s intervention teaches that honorific status (e.g., “Mahārṣi”) is not merely a reward for endurance but a marker of inner conquest; the dialogue distinguishes ascetic power from ethical mastery, insisting that indriya-jaya is the decisive measure of maturity.
Puṣkara appears as a sacred bathing locale associated with Menakā’s arrival; the Kauśikī riverbank and the northern mountains function as ascetic landscapes, while the āśrama serves as the cultural site where hospitality, temptation, and renunciation are narratively staged.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.