Sarga 76
बालकाण्डे षट्सप्ततितमः सर्गः — Rāma Subdues Paraśurāma; the Vaiṣṇava Arrow Is Discharged
बालकाण्ड
अथ परशुरामवाक्यं श्रुत्वा रामो धर्मयुक्तया वाचा प्रत्युवाच। पितृगौरवात् स कलहवृद्धिं नाभ्यनन्दत्, तथापि तस्योक्तिं प्रत्याख्यातुं न शशाक। परशुरामो मां क्षत्रियधर्मेऽसमर्थमिव मन्यते इति ज्ञात्वा, रामः क्षणेनैव भार्गवं धनुरादाय बाणं च गृहित्वा धनुराकृष्य ज्यानिबद्धं चकार; तेन कर्मणा जगदिव विस्मयस्तब्धं बभूव। रामः स्पष्टमाह—ब्राह्मणत्वात्, विश्वामित्रसम्बन्धाच्च, परशुरामं न हनिष्यामि; किन्तु वैष्णवोऽयं बाणो न व्यर्थः पतितुमर्हति। अतः तव पादगतिं वा तपसा जितान् लोकान् वा विनाशयिष्यामीति विकल्पं ददौ। तदा परशुरामः स्वप्रतिज्ञां स्मृत्वा—कश्यपाय पृथिवीं दत्त्वा रात्रौ भूमिं त्यक्तुमिति—तपस्यार्जितेषु लोकेषु बाणं निपातयितुं याचते। तस्मिन्नवसरे ब्रह्मणा सह देवाः, गन्धर्वाः सिद्धाश्च समागत्य दृश्यं ददृशुः। परशुरामो रामं विष्णुमेव ज्ञात्वा लज्जां विना पराजयं स्वीकृत्य प्रदक्षिणं कृत्वा महेन्द्रं जगाम। ततः दिशो निर्मलतमाः, देवर्षयश्च रामस्य धनुर्धारणप्रभावं स्तुतिभिः प्रशशंसुः।
Shlokas
Verse 1
श्रुत्वा तज्जामदग्न्यस्य वाक्यं दाशरथिस्तदा।गौरवाद्यंन्त्रितकथ: पितू राममथाब्रवीत्।।।।
श्रुत्वा तज्जामदग्न्यस्य वाक्यं दाशरथिस्तदा। गौरवाद्यन्त्रितकथः पितुः रामोऽथाब्रवीत्॥
Verse 2
श्रुतवानस्मि यत्कर्म कृतवानसि भार्गव।अनुरुंध्यामहे ब्रह्मन् पितुरानृण्यमास्थितम्।।।।
श्रुतवानस्मि यत्कर्म कृतवानसि भार्गव। अनुरुंध्यामहे ब्रह्मन् पितुरानृण्यमास्थितम्॥
Verse 3
वीर्यहीनमिवाशक्तं क्षत्रधर्मेण भार्गव।अवजानासि मे तेज: पश्य मेऽद्य पराक्रमम्।।।।
वीर्यहीनमिवाशक्तं क्षत्रधर्मेण भार्गव। अवजानासि मे तेजः पश्य मेऽद्य पराक्रमम्॥
Verse 4
इत्युक्त्वा राघव: क्रुद्धो भार्गवस्य शरासनम्।शरं च प्रतिजग्राह हस्ताल्लघुपराक्रम:।।।।
इत्युक्त्वा राघवः क्रुद्धो भार्गवस्य करात् ततः। शरासनं शरं चैव प्रतिजग्राह लघुपराक्रमः॥
Verse 5
आरोप्य स धनू राम श्शरं सज्यं चकार ह।जामदग्न्यं ततो रामं राम: क्रुद्धोऽब्रवीद्वच:।।।।
आरोप्य स धनु रामः शरं सज्यं चकार ह। जामदग्न्यं ततः क्रुद्धो रामोऽब्रवीदिदं वचः॥
Verse 6
ब्राह्मणोऽसीति पूज्यो मे विश्वामित्रकृतेन च।तस्माच्छक्तो न ते राम मोक्तुं प्राणहरं शरम्।।।।
ब्राह्मणोऽसीति मे पूज्यः, विश्वामित्रकृतेन च; तस्मात् हे राम, ते प्राणहरं शरं मोक्तुं न शक्नोमि।
Verse 7
इमां पादगतिं राम तपोबलसमार्जिताम्।लोकानप्रतिमान्वा ते हनिष्यामि यदिच्छसि ।।।।
इमां वैष्णवीं शक्तिं व्यर्थां न करिष्यामि; हे राम, तपोबलसमार्जितां तव पादगतिं वा, अथवा लोकान् अप्रतिमान् वा, यदिच्छसि तद् हनिष्यामि—ब्रूहि।
Verse 8
न ह्ययं वैष्णवो दिव्य श्शर: परपुरञ्जय:।मोघ: पतति वीर्येण बलदर्पविनाशनः।।।।
न ह्येष दिव्यो वैष्णवः शरः परपुरञ्जयः। वीर्येण बलदर्पौ च विनाशयन् मोघं न पतति कदाचन॥
Verse 9
वरायुधधरं रामं द्रष्टुं सर्षिगणा स्सुरा:।पितामहं पुरस्कृत्य समेतास्तत्र सङ्घश:।।।।गन्धर्वाप्सरसश्चैव सिद्धचारणकिन्नरा:।यक्षराक्षसनागाश्च तद्द्रष्टुं महदद्भुतम्।।।।
वरायुधधरं रामं द्रष्टुं सर्षिगणाः सुराः। पितामहं पुरस्कृत्य समेतास्तत्र सङ्घशः॥ गन्धर्वाप्सरसश्चैव सिद्धचारणकिन्नराः। यक्षराक्षसनागाश्च तद्द्रष्टुं महदद्भुतम्॥
Verse 10
वरायुधधरं रामं द्रष्टुं सर्षिगणा स्सुरा:।पितामहं पुरस्कृत्य समेतास्तत्र सङ्घश:।।1.76.9।।गन्धर्वाप्सरसश्चैव सिद्धचारणकिन्नरा:।यक्षराक्षसनागाश्च तद्द्रष्टुं महदद्भुतम्।।1.76.10।।
गन्धर्वाप्सरसश्चैव सिद्धचारणकिन्नराः। यक्षराक्षसनागाश्च तद्द्रष्टुं महदद्भुतम्॥
Verse 11
जडीकृते तदाऽलोके रामे वरधनुर्धरे।निर्वीर्यो जामदग्न्योऽसौ रामो राममुदैक्षत।।।।।
जडीकृते तदा लोके रामे वरधनुर्धरे। निर्वीर्यो जामदग्न्योऽसौ रामं राममुदैक्षत॥
Verse 12
तेजोभिहतवीर्यत्वाज्जामदग्न्यो जडीकृत:।रामं कमलपत्राक्षं मन्दं मन्दमुवाच ह।।।।
तेजोभिहतवीर्यत्वाज्जामदग्न्यो जडीकृतः। रामं कमलपत्राक्षं मन्दं मन्दमुवाच ह॥
Verse 13
काश्यपाय मया दत्ता यदा पूर्वं वसुन्धरा।विषये मे न वस्तव्यमिति मां काश्यपोऽब्रवीत्।।।।
काश्यपाय मया दत्ता यदा पूर्वं वसुन्धरा। विषये मे न वस्तव्यमिति मां काश्यपोऽब्रवीत्॥
Verse 14
सोऽहं गुरुवच: कुर्वन् पृथिव्यां न वसे निशाम्।कृता प्रतिज्ञा काकुत्स्थ कृता भू: काश्यपस्य हि।।।।
सोऽहं गुरुवचः कुर्वन् पृथिव्यां न वसे निशाम्। कृता प्रतिज्ञा काकुत्स्थ कृता भूः काश्यपस्य हि॥
Verse 15
तदिमां त्वं गतिं वीर हन्तुं नार्हसि राघव।मनोजवं गमिष्यामि महेन्द्रं पर्वतोत्तमम्।।।।
तदिमां त्वं गतिं वीर हन्तुं नार्हसि राघव। मनोजवं गमिष्यामि महेन्द्रं पर्वतोत्तमम्॥
Verse 16
लोकास्त्वप्रतिमा राम निर्जितास्तपसा मया ।जहि तान् शरमुख्येन मा भूत्कालस्य पर्यय:।।।।
लोकास्त्वप्रतिमा राम निर्जितास्तपसा मया। तान् जहि शरमुख्येन मा भूत्कालस्य पर्ययः॥
Verse 17
अक्षय्यं मधुहन्तारं जानामि त्वां सुरेश्वरम्।धनुषोऽस्य परामर्शात् स्वस्ति तेऽस्तु परंतप।।।।
अक्षय्यं मधुहन्तारं जानामि त्वां सुरेश्वरम्। धनुषोऽस्य परामर्शात् स्वस्ति तेऽस्तु परंतप॥
Verse 18
एते सुरगणास्सर्वे निरीक्षन्ते समागता:।त्वामप्रतिमकर्माणमप्रतिद्वन्द्वमाहवे।।।।
एते सुरगणास्सर्वे निरीक्षन्ते समागताः। त्वामप्रतिमकर्माणमप्रतिद्वन्द्वमाहवे॥
Verse 19
न चेयं मम काकुत्स्थ व्रीडा भवितुमर्हति।त्वया त्रैलोक्यनाथेन यदहं विमुखीकृत:।।।।
न चेयं मम काकुत्स्थ व्रीडा भवितुमर्हति। त्वया त्रैलोक्यनाथेन यदहं विमुखीकृतः॥
Verse 20
शरमप्रतिमं राम मोक्तुमर्हसि सुव्रत।शरमोक्षे गमिष्यामि महेन्द्रं पर्वतोत्तमम्।।।।
शरमप्रतिमं राम मोक्तुमर्हसि सुव्रत। शरमोक्षे गमिष्यामि महेन्द्रं पर्वतोत्तमम्॥
Verse 21
तथा ब्रुवति रामे तु जामदग्नये प्रतापवान्।रामो दाशरथि श्श्रीमान् चिक्षेप शरमुत्तमम्।।।।
तथा ब्रुवति रामे तु जामदग्न्ये प्रतापवान्। रामो दाशरथिः श्रीमान् चिक्षेप शरमुत्तमम्॥
Verse 22
स हतान् दृश्य रामेण स्वांल्लोकांस्तपसार्जितान्।जामदग्न्यो जगामाशु महेन्द्रं पर्वतोत्तमम्।।।।
रामेण हतान् स्वान् लोकान् तपसा समार्जितान् दृष्ट्वा जामदग्न्यः शीघ्रं पर्वतोत्तमं महेन्द्रं जगाम।
Verse 23
ततो वितिमिरास्सर्वा दिशश्चोपदिशस्तथा।सुरा स्सर्षिगणा रामं प्रशशंसुरुदायुधम्।।।।
ततः सर्वा दिशश्चोपदिशश्च वितिमिरा अभवन्; सुराः सर्षिगणाः उदायुधं रामं प्रशशंसुः।
Verse 24
रामं दाशरथिं रामो जामदग्न्य: प्रशस्य च।तत: प्रदक्षिणी कृत्य जगामात्मगतिं प्रभु:।।।।
ततः प्रभुः जामदग्न्यः दाशरथिं रामं प्रशस्य, तं प्रदक्षिणीकृत्य, आत्मगतिं जगाम।
Frequently Asked Questions
Rāma must respond to Paraśurāma’s aggressive challenge without violating dharma: he demonstrates superior martial capacity yet refuses lethal force because Paraśurāma is a brahmin and linked to Viśvāmitra. The dilemma is resolved by choosing a non-lethal but consequential target for the unfailing Vaiṣṇava arrow—Paraśurāma’s tapasyā-earned realms rather than his life.
Power is validated not merely by victory but by calibrated restraint and respect for social-spiritual obligations. The sarga teaches that vows (pratijñā) and moral status (brahminhood, guru-relations) shape permissible action, and that even defeat can be integrated without shame when it aligns with cosmic order.
Mahendra Mountain is named as Paraśurāma’s destination, functioning as an ascetic-geographical marker tied to his vow of not residing on earth at night. The sarga also highlights a cultural-theological landmark: the ‘Vaiṣṇava’ weapon tradition, where a divine arrow is understood as unfailing and therefore requires an ethically appropriate discharge.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.