Sarga 40

Verse 1

. देवतानां वचश्श्रुत्वा भगवान्वै पितामहः ।प्रत्युवाच सुसन्त्रस्तान्कृतान्तबलमोहितान् ॥१॥

देवतावाक्यं श्रुत्वा कृतान्तबलमोहितान् सुसन्त्रस्तान् देवान् प्रति भगवान् पितामहः प्रत्युवाच।

Verse 2

यस्येयं वसुधा कृत्स्ना वासुदेवस्य धीमतः ।कापिलं रूपमास्थाय धारयत्यनिशं धराम् ॥२॥तस्य कोपाग्निना दग्धा भविष्यन्ति नृपात्मजाः ।

यस्येयं वसुधा कृत्स्ना वासुदेवस्य धीमतः, स कापिलं रूपमास्थाय धराम् अनिशं धारयति। तस्य कोपाग्निना नृपात्मजाः दग्धा भविष्यन्ति॥

Verse 3

पृथिव्याश्चापि निर्भेदोऽदृष्ट एव सनातनः ॥३॥सगरस्य च पुत्राणां विनाशोऽदीर्घजीविनाम् ।

पृथिव्याश्चापि निर्भेदोऽदृष्ट एव सनातनः। सगरस्य च पुत्राणां विनाशोऽदीर्घजीविनाम्॥

Verse 4

पितामहवचश्श्रुत्वा त्रयस्त्रिंशदरिन्दम ॥४॥देवाः परमसंहृष्टाः पुनर्जग्मुर्यथागतम् ।

पितामहवचः श्रुत्वा त्रयस्त्रिंशदरिन्दम। देवाः परमसंहृष्टाः पुनर्जग्मुर्यथागतम्॥

Verse 5

सगरस्य च पुत्राणां प्रादुरासीन्महात्मनाम् ॥५॥पृथिव्यां भिद्यमानायां निर्घातसमनिस्वनः ।

सगरस्य महात्मनां पुत्रैः पृथिव्यां भिद्यमानायां निर्घातसमनिस्वनः प्रादुरासीद् इव मेघगर्जितनिस्वनः।

Verse 6

ततो भित्वा महीं सर्वे कृत्वा चाभिप्रदक्षिणम् ॥६॥सहिता स्सगरास्सर्वे पितरं वाक्यमब्रुवन् ।0

ततः सर्वे सगरपुत्राः महीं भित्वा कृत्वा चाभिप्रदक्षिणं सहिता पितरं प्रति वाक्यमब्रुवन्।

Verses 7-8

परिक्रान्ता मही सर्वा सत्त्ववन्तश्च सूदिताः ॥७॥देवदानवरक्षांसि पिशाचोरगकिन्नराः ।न च पश्यामहेऽश्वं तमश्वहर्तारमेव च ॥८॥किं करिष्याम भद्रं ते बुद्धिरत्र विचार्यताम् ।

परिक्रान्ता मही सर्वा सत्त्ववन्तश्च सूदिताः। देवदानवरक्षांसि पिशाचोरगकिन्नराः॥ न च पश्यामहेऽश्वं तमश्वहर्तारमेव च। किं करिष्याम भद्रं ते बुद्धिरत्र विचार्यताम्॥

Verse 9

तेषां तद्वचनं श्रुत्वा पुत्राणां राजसत्तमः ॥९॥समन्युरब्रवीद्वाक्यं सगरो रघुनन्दन ।

तेषां तद्वचनं श्रुत्वा पुत्राणां राजसत्तमः। समन्युरब्रवीद्वाक्यं सगरो रघुनन्दन॥

Verse 10

भूयः खनत भद्रं वो निर्भिद्य वसुधातलम् ॥१०॥अश्वहर्तारमासाद्य कृतार्थाश्च निवर्तथ ।

भूयः खनत, भद्रं वः; वसुधातलं निर्भिद्य अश्वहर्तारम् आसाद्य कृतार्थाः निवर्तथ।

Verse 11

पितुर्वचनमासाद्य सगरस्य महात्मनः ॥११॥षष्टिः पुत्रसहस्राणि रसातलमभिद्रवन् ।

पितुः सगरस्य महात्मनः वचनम् आसाद्य षष्टिः पुत्रसहस्राणि रसातलम् अभिद्रवन्।

Verse 12

खन्यमाने ततस्तस्मिन् ददृशुः पर्वतोपमम् ॥१२॥दिशागजं विरूपाक्षं धारयन्तं महीतलम् ।

तस्मिन् प्रदेशे खन्यमाने ततः ते पर्वतोपमं विरूपाक्षं दिशागजं महीतलं धारयन्तं ददृशुः।

Verse 13

सपर्वतवनां कृत्स्नां पृथिवीं रघुनन्दन ॥१३॥शिरसा धारयामास विरूपाक्षो महागजः ।

रघुनन्दन, विरूपाक्षो महागजः सपर्वतवनां कृत्स्नां पृथिवीं शिरसा धारयामास।

Verse 14

यदा पर्वणि काकुत्स्थ विश्रमार्थं महागजः ॥१४॥खेदाच्चालयते शीर्षं भूमिकम्पस्तदाभवेत् ।

यदा पर्वणि काकुत्स्थ विश्रमार्थं महागजः। खेदात् शिरः चालयति तदा भूमिकम्पोऽभवत्॥

Verse 15

तं ते प्रदक्षिणं कृत्वा दिशापालं महागजम् ॥१५॥मानयन्तो हि ते राम जग्मुर्भित्त्वा रसातलम् ।

तं दिशापालं महागजं प्रदक्षिणं कृत्वा ते राम मानयन्तः। भित्त्वा च वसुधां रसातलं जग्मुः॥

Verses 16-17

ततः पूर्वां दिशं भित्त्वा दक्षिणां बिभिदुः पुनः ॥१६॥दक्षिणस्यामपि दिशि ददृशुस्ते महागजम् ।महापद्मं महात्मानं सुमहत्पर्वतोपमम् ॥१७॥शिरसा धारयन्तं ते विस्मयं जग्मुरुत्तमम् ।

ततः पूर्वां दिशं भित्त्वा दक्षिणां बिभिदुः पुनः। दक्षिणस्यां दिशि ददृशुस्ते महागजम्॥ महापद्मं महात्मानं सुमहत्पर्वतोपमम्। शिरसा धारयन्तं ते विस्मयं जग्मुरुत्तमम्॥

Verse 18

ततः प्रदक्षिणं कृत्वा सगरस्य महात्मनः ॥१८॥षष्टिः पुत्रसहस्राणि पश्चिमां बिभिदुर्दिशम् ।

ततः सगरस्य महात्मनः षष्टिः पुत्रसहस्राणि प्रदक्षिणं कृत्वा। पश्चिमां दिशं बिभिदुः॥

Verse 19

पश्चिमायामपि दिशि महान्तमचलोपमम् ॥१९॥दिशागजं सौमनसं ददृशुस्ते महाबलाः ।

पश्चिमायामपि दिशि ते महाबलाः सौमनसं दिशागजं ददृशुः—महान्तम् अचलोपमं, पर्वतसदृशं विशालम्॥

Verse 20

तं ते प्रदक्षिणं कृत्वा पृष्ट्वा चापि निरामयम् ।खनन्त स्समुपक्रान्ता दिशं हैमवतीं ततः ॥२०॥

तं ते प्रदक्षिणं कृत्वा पृष्ट्वा च निरामयम्, ततः खनन्तः समुपक्रान्ता हैमवतीं दिशम्॥

Verse 21

उत्तरस्यां रघुश्रेष्ठ ददृशुर्हिमपाण्डुरम् ॥२१॥भद्रं भद्रेण वपुषा धारयन्तं महीमिमाम् ।

उत्तरस्यां रघुश्रेष्ठ ते हिमपाण्डुरं भद्रं दिशागजं ददृशुः—भद्रेण वपुषा इमां महीम् धारयन्तम्॥

Verse 22

समालभ्य तत स्सर्वे कृत्वा चैनं प्रदक्षिणम् ॥२२॥षष्टिः पुत्रसहस्राणि बिभिदुर्वसुधातलम् ।

ततः सर्वे समालभ्य चैनं प्रदक्षिणं कृत्वा, षष्टिः पुत्रसहस्राणि वसुधातलं बिभिदुः॥

Verse 23

ततः प्रागुत्तरां गत्वा सागराः प्रथितां दिशम् ॥२३॥रोषादभ्यखनन् सर्वे पृथिवीं सगरात्मजाः ।

ततः प्रागुत्तरां प्रथितां दिशं गत्वा सगरात्मजाः सर्वे रोषवशात् पृथिवीं अभ्यखनन्।

Verses 24-25

ते तु सर्वे महात्मानो भीमवेगा महाबलाः ॥२४॥ददृशुः कपिलं तत्र वासुदेवं सनातनम् ।हयं च तस्य देवस्य चरन्तमविदूरतः ॥२५॥प्रहर्षमतुलं प्राप्तास्सर्वे ते रघुनन्दन ।

ते सर्वे महात्मानो भीमवेगा महाबलाः तत्र सनातनं वासुदेवं कपिलं ददृशुः; तस्य देवस्य हयं च अविदूरतः चरन्तं ददृशुः। रघुनन्दन, सर्वे ते अतुलं प्रहर्षं प्राप्ताः।

Verses 26-27

ते तं हयवरं ज्ञात्वा क्रोधपर्याकुलेक्षणाः ॥२६॥खनित्रलाङ्गलधरा नानावृक्षशिलाधराः ।अभ्यधावन्त सङ्क्रुद्धास्तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रुवन् ॥२७॥

ते तं हयवरं ज्ञात्वा क्रोधपर्याकुलेक्षणाः, खनित्रलाङ्गलधराः नानावृक्षशिलाधराः, सङ्क्रुद्धा अभ्यधावन्त—“तिष्ठ तिष्ठ” इति च अब्रुवन्।

Verse 28

अस्माकं त्वं हि तुरगं यज्ञीयं हृतवानसि ।दुर्मेधस्त्वं हि सम्प्राप्तान् विद्धि नस्सगरात्मजान् ॥२८॥

अस्माकं यज्ञीयं तुरगं त्वमेव हृतवानसि। दुर्मेधाः, ये वयं समुपागताः, तान् नः सगरात्मजान् विद्धि॥

Verse 29

श्रुत्वा तु वचनं तेषां कपिलो रघुनन्दन ।रोषेण महताऽऽविष्टो हुङ्कारमकरोत्तदा ॥२९॥

तेषां वचनं श्रुत्वा कपिलो रघुनन्दन। महता रोषेणाविष्टो हुङ्कारं तदाऽकरोत्॥

Verse 30

ततस्तेनाप्रमेयेन कपिलेन महात्मना ।भस्मराशीकृतास्सर्वे काकुत्स्थ सगरात्मजाः ॥३०॥

ततः तेनाप्रमेयेन कपिलेन महात्मना। भस्मराशीकृताः सर्वे काकुत्स्थ सगरात्मजाः॥