Sarga 70

Verse 1

ततः प्रभाते जनकः कृतकर्मा महर्षिभिः ।उवाच वाक्यं वाक्यज्ञ श्शतानन्दं पुरोहितम् ॥१॥

ततः प्रभाते महर्षिषु कृतकर्मसु जनकः वाक्यविशारदः शतानन्दं पुरोहितं प्रति वचनमुवाच।

Verses 2-3

भ्राता मम महातेजा यवीयानतिधार्मिकः ।कुशध्वज इति ख्यातः पुरीमध्यवसच्छुभाम् ॥२॥वार्याफलकपर्यन्तां पिबन्निक्षुमतीं नदीम् ।साङ्काश्यां पुण्यसङ्काशां विमानमिव पुष्पकम् ॥३॥

मम भ्राता महातेजा यवीयान् अतिधार्मिकः। कुशध्वज इति ख्यातः शुभां पुरीमध्यवसत्॥ वार्याफलकपर्यन्तां पिबन्निक्षुमतीं नदीम्। साङ्काश्यां पुण्यसङ्काशां पुष्पकविमानमिव॥

Verse 4

तमहं द्रष्टुमिच्छामि यज्ञगोप्ता स मे मतः ।प्रीतिं सोऽपि महातेजा इमां भोक्ता मया सह ॥४॥

तमहं द्रष्टुमिच्छामि; स मे यज्ञस्य गोप्ता मतः। स महातेजाः सोऽपि मया सहैव इमां प्रीतिं भोक्तुमर्हति॥

Verse 5

एवमुक्ते तु वचने शतानन्दस्य सन्निधौ ।आगताः केचिदव्यग्रा जनकस्तान् समादिशत् ॥५॥

एवमुक्ते तु वचने शतानन्दस्य सन्निधौ। आगताः केचिदव्यग्राः; जनकस्तान् समादिशत्॥

Verse 6

शासनात्तु नरेन्द्रस्य प्रययुश्शीघ्रवाजिभिः ।समानेतुं नरव्याघ्रं विष्णुमिन्द्राज्ञया यथा ॥६॥

शासनात्तु नरेन्द्रस्य प्रययुः शीघ्रवाजिभिः। समानेतुं नरव्याघ्रं विष्णुमिन्द्राज्ञया यथा॥

Verse 7

साङ्काश्यां ते समागत्य ददृशुश्च कुशध्वजम् ।न्यवेदयन्यथावृत्तं जनकस्य च चिन्तितम् ॥७॥

ते साङ्काश्यां समागत्य कुशध्वजं ददृशुः। यथावृत्तं जनकस्य चिन्तितं च तस्मै न्यवेदयन्॥

Verse 8

तद्वृत्तं नृपति श्शृत्वा दूतश्रेष्ठैर्महाबलैः ।अज्ञायाऽथ नरेन्द्रस्य आजगाम कुशध्वजः ॥८॥

तद्वृत्तं नृपतेः श्रुत्वा दूतश्रेष्ठैर्महाबलैः। नरेन्द्राज्ञां विज्ञाय कुशध्वज आजगाम॥

Verse 9

स ददर्श महात्मानं जनकं धर्मवत्सलम् ।सोऽभिवाद्य शतानन्दं राजानं चापि धार्मिकम् ॥९॥राजार्हं परमं दिव्यमासनं चाऽध्यरोहत ।

स जनकं महात्मानं धर्मवत्सलं ददर्श। शतानन्दं च धर्मिष्ठं राजानं चाभिवाद्य सः। राजार्हं परमं दिव्यमासनं समध्यारुहत्॥

Verse 10

उपविष्टावुभौ तौ तु भ्रातरावतितेजसौ ॥१०॥प्रेषयामासतुर्वीरौ मन्त्रिश्रेष्ठं सुदामनम् ।

उपविष्टौ तौ भ्रातरौ अतितेजसौ वीरौ मन्त्रिश्रेष्ठं सुदामनं प्रेषयामासतुः।

Verse 11

गच्छ मन्त्रिपते शीघ्रमैक्ष्वाकुममितप्रभम् ॥११॥आत्मजैस्सह दुर्धर्षमानयस्व समन्त्रिणम् ।

गच्छ मन्त्रिपते शीघ्रम्—ऐक्ष्वाकुममितप्रभं दुर्धर्षं नृपं समन्त्रिणं सात्मजं आनयस्व।

Verse 12

औपकार्यां स गत्वा तु रघूणां कुलवर्धनम् ॥१२॥ददर्श शिरसा चैनमभिवाद्येदमब्रवीत् ।

स औपकार्यां गत्वा रघूणां कुलवर्धनं ददर्श; शिरसा चाभिवाद्य इदं वचनमब्रवीत्।

Verse 13

अयोध्याधिपते वीर वैदेहो मिथिलाधिपः ॥१३॥स त्वां द्रष्टुं व्यवसितस्सोपाध्यायपुरोहितम् ।

अयोध्याधिपते वीर! वैदेहो मिथिलाधिपः स त्वां सोपाध्यायपुरोहितं द्रष्टुं व्यवसितः।

Verse 14

मंत्रिश्रेष्ठवच श्शृत्वा राजा सर्षिगणस्तदा ॥१४॥सबंधुरगमत्तत्र जनको यत्र वर्तते ।

मन्त्रिश्रेष्ठस्य वचनं श्रुत्वा राजा तदा सर्षिगणः सबान्धवश्च जनको यत्र वर्तते तत्रागमत्।

Verse 15

स राजा मन्त्रिसहित स्सोपाध्यायः सबान्धवः ॥१५॥वाक्यं वाक्यविदां श्रेष्ठो वैदेहमिदमब्रवीत् ।

स राजा मन्त्रिसहितः सोपाध्यायः सबान्धवश्च वाक्यविदां श्रेष्ठो वैदेहं जनकमिदं वाक्यमब्रवीत्।

Verse 16

विदितं ते महाराज इक्ष्वाकुकुलदैवतम् ॥१६॥वक्ता सर्वेषु कृत्येषु वसिष्ठो भगवानृषिः ।

विदितं ते महाराज—इक्ष्वाकुकुलदैवतम्; सर्वेषु कृत्येषु वक्ता वसिष्ठो भगवानृषिः।

Verse 17

विश्वामित्राभ्यनुज्ञातस्सह सर्वैर्महर्षिभिः ॥१७॥एष वक्ष्यति धर्मात्मा वसिष्ठो मे यथाक्रमम् ।

विश्वामित्राभ्यनुज्ञातः सर्वैर्महर्षिभिः सह; एष धर्मात्मा वसिष्ठो मे यथाक्रमं वक्ष्यति।

Verses 18-19

एवमुक्त्वा नरश्रेष्ठे राज्ञां मध्ये महात्मनाम् ॥१८॥तूष्णींभूते दशरथे वसिष्ठो भगवानृषिः ।उवाच वाक्यं वाक्यज्ञो वैदेहं सपुरोधसम् ॥१९॥

एवमुक्त्वा महात्मनाम् राज्ञां मध्ये नरश्रेष्ठे दशरथे तूष्णींभूते; तदा वाक्यज्ञो भगवानृषिर्वसिष्ठो वैदेहं सपुरोधसं वाक्यमुवाच।

Verse 20

अव्यक्तप्रभवो ब्रह्मा शाश्वतो नित्य अव्ययः ।तस्मान्मरीचि स्संजज्ञे मरीचेः काश्यपः सुतः ॥२०॥

अव्यक्तप्रभवो ब्रह्मा शाश्वतो नित्य एव च अव्ययः। तस्माद् ब्रह्मणो मरीचिः संजज्ञे; मरीचेः सुतः काश्यपः प्रादुरभवत्॥

Verse 21

विवस्वान् काश्यपाज्जज्ञे मनुर्वैवस्वत स्स्मृतः ।मनुः प्रजापतिः पूर्वमिक्ष्वाकुस्तु मनोस्सुतः ॥२१॥

काश्यपाद् विवस्वान् जज्ञे; विवस्वतः मनुः वैवस्वतः स्मृतः। स मनुः पूर्वं प्रजापतिरिति ख्यातः; मनोः सुतः इक्ष्वाकुः प्रादुरभवत्॥

Verse 22

तमिक्ष्वाकुमयोध्यायां राजानं विद्धि पूर्वकम् ।इक्ष्वाकोस्तु सुतश्श्रीमान् कुक्षिरित्येव विश्रुतः ॥२२॥

तम् इक्ष्वाकुं अयोध्यायां पूर्वकं राजानं विद्धि। इक्ष्वाकोः सुतः श्रीमान् ‘कुक्षिः’ इत्येव विश्रुतः॥

Verse 23

कुक्षेरथात्मजः श्रीमान् विकुक्षिरुदपद्यत ।विकुक्षेस्तु महातेजा बाणः पुत्रः प्रतापवान् ॥२३॥

कुक्षेः अथ आत्मजः श्रीमान् विकुक्षिः उदपद्यत। विकुक्षेः तु महातेजाः प्रतापवान् बाणः पुत्रः अजायत॥

Verse 24

बाणस्य तु महातेजा अनरण्यः प्रतापवान् ।अनरण्यात्पृथुर्जज्ञे त्रिशङ्कुस्तु पृथोस्सुतः ॥२४॥

बाणात् तु महातेजाः प्रतापवान् अनरण्यः समजायत। अनरण्यात् पृथुः प्रादुरभवत्, पृथोः सुतस्तु त्रिशङ्कुरिति प्रसिद्धः॥

Verse 25

त्रिशङ्कोरभवत्पुत्रो दुन्दुमारो महायशाः ।युवनाश्वसुतस्त्वासीन्मान्धाता पृथिवीपतिः ॥२५॥

त्रिशङ्कोः महायशाः पुत्रो दुन्दुमारोऽभवत्। युवनाश्वसुतस्तु मान्धाता पृथिवीपतिरभवत्॥

Verse 26

मान्धातुस्तु सुत श्श्रीमान् सुसन्धिरुदपद्यत ।सुसन्धेरपि पुत्रौ द्वौ ध्रुवसन्धिः प्रसेनजित् ॥२६॥

मान्धातुः श्रीमान् सुतः सुसन्धिरुदपद्यत। सुसन्धेः पुत्रौ द्वौ—ध्रुवसन्धिः प्रसेनजित् च॥

Verse 27

यशस्वी ध्रुवसन्धेस्तु भरतो नाम नामतः ।भरतात्तु महातेजा असितो नाम जातवान् ॥२७॥

ध्रुवसन्धेः यशस्वी पुत्रो भरतो नाम समजायत। भरतात् महातेजाः असितो नाम जातवान्॥

Verse 28

यस्यैते प्रतिराजान उदपद्यन्त शत्रवः ।हैहयास्तालजंघाश्च शूराश्च शशिबिन्दवः ॥२८॥

यस्मिन् असिते प्रतिराजानः शत्रवोऽभ्युदपद्यन्त—हैहयाः तालजङ्घाश्च शूराः शशिबिन्दवश्च॥

Verse 29

तांस्तु स प्रतियुध्यन् वै युद्धे राजा प्रवासितः ।हिमवन्तमुपागम्य भृगुप्रस्रवणेऽवसत् ॥२९॥असितोऽल्पबलो राजा मन्त्रिभिस्सहितस्तदा ।

स तान् प्रतियुध्यन् युद्धे राजा प्रवासितः। हिमवन्तमुपागम्य भृगुप्रस्रवणेऽवसत्॥ असितो राजा अल्पबलः सन् तदा मन्त्रिभिः सहितः॥

Verse 30

द्वे चास्य भार्ये गर्भिण्यौ बभूवतुरिति श्रुतम् ॥३०॥एका गर्भविनाशाय सपत्न्यै सगरं ददौ ।

द्वे चास्य भार्ये गर्भिण्यौ बभूवतुरिति श्रुतम्। एका गर्भविनाशाय सपत्न्यै सगरं ददौ॥

Verse 31

तत श्शैलवरं रम्यं बभूवाभिरतो मुनिः ॥३१॥भार्गवश्च्यवनो नाम हिमवन्तमुपाश्रितः ।

ततः शैलवरं रम्यं बभूवाभिरतो मुनिः। भार्गवश्च्यवनो नाम हिमवन्तमुपाश्रितः॥

Verse 32

तत्रैका तु महाभागा भार्गवं देववर्चसम् ॥३२॥ववन्दे पद्मपत्राक्षी काङ्क्षन्ती सुतमात्मनः ।

तत्रैका तु महाभागा भार्गवं देववर्चसम्। ववन्दे पद्मपत्राक्षी काङ्क्षन्ती सुतमात्मनः॥

Verse 33

तमृषिं साऽभ्युपागम्य कालिंदी चाभ्यवादयत् ॥३३॥स तामभ्यवदद्विप्रः पुत्रेप्सुं पुत्रजन्मनि ।

सा तमृषिं समुपागम्य कालिन्दी भक्त्या प्रणम्याभ्यवादयत्। अथ स विप्रः पुत्रार्थिनीं पुत्रजन्माभिलाषिणीं तामिदं वचनमब्रवीत्॥

Verses 34-35

तव कुक्षौ महाभागे सुपुत्रस्सुमहाबलः ॥३४॥महावीर्यो महातेजा अचिरात्सञ्जनिष्यति ।गरेण सहित श्श्रीमान् मा शुचः कमलेक्षणे ॥३५॥

हे महाभागे! तव कुक्षौ सुपुत्रः सुमहाबलः महावीर्यः महातेजाः च अचिरात् जनिष्यति। सः श्रीमान् गरेण सह जनिष्यति। हे कमलेक्षणे! मा शुचः।

Verse 36

च्यवनं तु नमस्कृत्य राजपुत्री पतिव्रता ।पतिशोकातुरा तस्मात्पुत्रं देवी व्यजायत ॥३६॥

च्यवनं नमस्कृत्य सा राजपुत्री पतिव्रता। पतिशोकातुरा सती तस्मात् देवी पुत्रं व्यजायत॥

Verse 37

सपत्न्या तु गरस्तस्यै दत्तो गर्भजिघांसया ।सह तेन गरेणैव जातः स सगरोऽभवत् ॥३७॥

सपत्न्या तु गर्भजिघांसया तस्यै गरं दत्तम्। स तेन गरेणैव सह जातः; अतः स सगर इति प्रसिद्धोऽभवत्॥

Verse 38

सगरस्यासमञ्जस्तु असमञ्जात्तथांऽशुमान् ।दिलीपोंऽशुमतः पुत्रो दिलीपस्य भगीरथः ॥३८॥

सगरस्य पुत्रोऽसमञ्जो नाम; असमञ्जात् पुनरंशुमान् समजायत। अंशुमतः पुत्रो दिलीपः, दिलीपस्य च पुत्रो भगीरथः॥

Verse 39

भगीरथात्ककुत्स्थश्च ककुत्स्थस्य रघुस्सुतः ।रघोस्तु पुत्रस्तेजस्वी प्रवृद्धः पुरुषादकः ॥३९॥कल्माषपादो ह्यभवत्तस्माज्जातस्तु शंखणः ।

भगीरथात् ककुत्स्थो जातः; ककुत्स्थस्य सुतो रघुः। रघोः पुत्रस्तेजस्वी प्रवृद्धः, स पुरुषादक इति ख्यातः; स एव कल्माषपादोऽभवत्, तस्माच्छंखणो नाम पुत्रो जातः॥

Verses 40-41

सुदर्शनः शङ्घणस्य अग्निवर्ण स्सुदर्शनात् ॥४०॥शीघ्रगस्त्वग्निवर्णस्य शीघ्रगस्य मरु स्सुतः ।मरोः प्रशुश्रुकस्त्वासीदम्बरीषः प्रशुश्रृकात् ॥४१॥

शङ्खनः पुत्रः सुदर्शनः आसीत्। सुदर्शनात् अग्निवर्णः जातः। अग्निवर्णस्य पुत्रः शीघ्रगः। शीघ्रगात् मरुः जातः। मरोः प्रशुश्रुकः आसीत्। प्रशुश्रुकात् अम्बरीषः जातः।

Verse 42

अम्बरीषस्य पुत्रोऽभून्नहुषः पृथिवीपतिः ।नहुषस्य ययातिस्तु नाभागस्तु ययातिजः ॥४२॥

अम्बरीषस्य पुत्रो नहुषः पृथिवीपतिरभूत्। नहुषस्य पुत्रो ययातिः; ययातिजो नाभागो नाम समजायत॥

Verse 43

नाभागस्य बभूवाजः अजाद्दशरथोऽभवत् ।अस्माद्दशरथाज्जातौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ॥४३॥

नाभागात् अजः समभवत्, अजाद् दशरथोऽभवत्। अस्माद् दशरथाज्जातौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ॥

Verses 44-45

आदिवंशविशुद्धानां राज्ञां परमधर्मिणाम् ।इक्ष्वाकुकुलजातानां वीराणां सत्यवादिनाम् ॥४४॥रामलक्ष्मणयोरर्थे त्वत्सुते वरये नृप ।सदृशाभ्यां नृपश्रेष्ठ सदृशे दातुमर्हसि ॥४५॥

हे नृपश्रेष्ठ! आदिवंशविशुद्धानां परमधर्मिणां सत्यवादिनां वीराणां इक्ष्वाकुकुलजातानां रामलक्ष्मणयोः अर्थे तव सुते वरये स्तः। ताभ्यां सदृशे दातुमर्हसि।