Sarga 41
अंशुमान्—अश्वान्वेषणम्, दिशागजसंवादः, कपिलदाहवृत्तान्तः, गङ्गोपदेशः (Anshuman’s Search for the Horse and the Counsel to Bring Ganga)
बालकाण्ड
अथ सगरो राजा चिरं न दृष्टान् पुत्रान् ज्ञात्वा, पौत्रम् अंशुमन्तं वीर्यविद्यावंशशोभासम्पन्नं समाहूय, यज्ञाश्वहरं चौरं च पुत्रांश्च अन्वेष्टुं नियोजयामास। धनुश्शस्त्राणि गृहीत्वा सत्कृत्य सत्पुरुषान्, यज्ञविघ्नान् निवारयित्वा यज्ञः समापनीय इति च तं उपदिदेश। अंशुमान् तैः पुत्रैः खनितेन भूमिगतमार्गेण गत्वा दिशागजान् लोकपूजितान् ददर्श। तान् प्रदक्षिणीकृत्य विनयेन पप्रच्छ; ते च तस्मै आश्वासं दत्त्वा अश्वसहितो निवर्तिष्यसीति व्याहरन्। ततः सगरपुत्राणां षष्टिसहस्राणि भस्मीभूतानि ददर्श; तेषां विनाशं शुशोच, समीपे च यज्ञाश्वं चरन्तं ददर्श। पिण्डोदकक्रियार्थं जलमन्वेषमाणो जलाभावं प्राप; तदा दिव्यदृष्ट्या गरुडं सुपर्णं वैनतेयं ददर्श। स तस्मै कथयामास—कपिलेन ते दग्धाः, सामान्येनोदकेन तेषां क्रिया न युज्यते; हिमवतः ज्येष्ठा दुहिता गङ्गैव भस्म पावयित्वा स्वर्गं नयितुं समर्थेति। गरुडेन निर्देशितोऽंशुमान् अश्वं नीत्वा शीघ्रं निवृत्तः, सर्वं सगराय न्यवेदयत्; सगरोऽपि कल्पोक्तेन विधिना यज्ञं समापयामास, गङ्गावतरणोपायं तु तदा निश्चेतुं न शशाक। दीर्घकालं राज्यं कृत्वा स स्वर्गं जगाम।
Shlokas
Verse 1
पुत्रांश्चिरगतान् ज्ञात्वा सगरो रघुनन्दन।नप्तारमब्रवीद्राजा दीप्यमानं स्वतेजसा।।।।
पुत्रान् चिरकालं गतान् ज्ञात्वा सगरो रघुनन्दनः। स्वतेजसा दीप्यमानं नप्तारम् अंशुमन्तं राजा अब्रवीत्॥
Verse 2
शूरश्च कृतविद्यश्च पूर्वैस्तुल्योऽसि तेजसा।पितृ़णां गतिमन्विच्छ येन चाश्वोऽपवाहित:।।।।
शूरश्च कृतविद्यश्च पूर्वैस्तुल्योऽसि तेजसा। पितॄणां गतिमन्विच्छ येन चाश्वोऽपवाहितः॥
Verse 3
अन्तर्भौमानि सत्त्वानि वीर्यवन्ति महान्ति च।तेषां त्वं प्रतिघातार्थं सास्त्रं गृह्णीष्व कार्मुकम्।।।।
अन्तर्भूमौ निलीनानि सत्त्वानि वीर्यवन्ति महान्ति च। तेषां प्रतिघातार्थं त्वं शस्त्राणि गृह्णीष्व, विशेषतः कार्मुकम्॥
Verse 4
अभिवाद्याभिवाद्यांस्त्वं हत्वा विघ्नकरानपि।सिद्धार्थस्सन्निवर्तस्व मम यज्ञस्य पारग:।।।।
अभिवाद्यान् अभिवाद्य त्वं, विघ्नकरान् अपि हत्वा। सिद्धार्थः सन्निवर्तस्व, मम यज्ञस्य पारगः॥
Verse 5
एवमुक्तोंऽशुमान्सम्यक् सगरेण महात्मना।धनुरादाय खड्गं च जगाम लघुविक्रम:।।।।
एवम् उक्तोऽंशुमान् सम्यक् सगरेण महात्मना। धनुरादाय खड्गं च जगाम लघुविक्रमः॥
Verse 6
स खातं पितृभिर्मार्गमन्तर्भौमं महात्मभि:।प्रापद्यत नरश्रेष्ठ तेन राज्ञाऽभिचोदित:।।।।
स तैः पितृभिः खातं मार्गम् अन्तर्भौमं महात्मभिः। तेन राज्ञाऽभिचोदितः प्रापद्यत नरश्रेष्ठः॥
Verse 7
दैत्यदानवरक्षोभि: पिशाचपतगोरगै:।पूज्यमानं महातेजा दिशागजमपश्यत।।।।
दैत्यदानवरक्षोभिः पिशाचपतगोरगैः। पूज्यमानं महातेजा दिशागजमपश्यत्॥
Verse 8
स तं प्रदक्षिणं कृत्वा पृष्ट्वा चापि निरामयम्।पितृ़न् स परिपप्रच्छ वाजिहर्तारमेव च।।।।
स तं गजं प्रदक्षिणं कृत्वा निरामयत्वं पृष्ट्वा, पितॄन् परिपप्रच्छ; वाजिहर्तारं चैव सम्यक् अपृच्छत्।
Verse 9
दिशागजस्तु तच्छ्रुत्वा प्रत्याहांशुमतो वच:।आसमञ्ज कृतार्थस्त्वं सहाश्वश्शीघ्रमेष्यसि।।।।
दिशागजस्तु तच्छ्रुत्वा प्रत्युवाचांशुमतो वचः— “आसमञ्जसपुत्रांशुमन्, कार्यार्थोऽसि कृतार्थः; सहाश्वः शीघ्रमेव प्रत्यागमिष्यसि।”
Verse 10
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा सर्वानेव दिशागजान्।यथाक्रमं यथान्यायं प्रष्टुं समुपचक्रमे।।।।
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा सर्वानेव दिशागजान्। यथाक्रमं यथान्यायं प्रष्टुं समुपचक्रमे॥
Verse 11
तैश्च सर्वैर्दिशापालैर्वाक्यज्ञैर्वाक्यकोविदै:।पूजितस्सहयश्चैव गन्ताऽसीत्यभिचोदित:।।।।
तैश्च सर्वैर्दिशापालैर्वाक्यज्ञैर्वाक्यकोविदैः। पूजितः सहयश्चैव गन्ताऽसीत्यभिचोदितः॥
Verse 12
तेषां तद्वचनं श्रुत्वा जगाम लघुविक्रम:।भस्मराशीकृता यत्र पितरस्तस्य सागरा:।।।।
तेषां तद्वचनं श्रुत्वा जगाम लघुविक्रमः। भस्मराशीकृता यत्र पितरस्तस्य सागराḥ॥
Verse 13
स दु:खवशमापन्नस्त्वसमञ्जसुतस्तदा।चुक्रोश परमार्तस्तु वधात्तेषां सुदु:खित:।।।।
स दुःखवशमापन्नस्त्वसमञ्जसुतस्तदा। चुक्रोश परमार्तस्तु वधात्तेषां सुदुःखितः॥
Verse 14
यज्ञीयं च हयं तत्र चरन्तमविदूरत:।ददर्श पुरुषव्याघ्रो दु:खशोकसमन्वित:।।।।
दुःखशोकसमाक्रान्तः पुरुषव्याघ्रः अंशुमान् तत्राविदूरतः चरन्तं यज्ञीयं हयं ददर्श।
Verse 15
स तेषां राजपुत्राणां कर्तुकामो जलक्रियाम् ।सलिलार्थी महातेजा न चापश्यज्जलाशयम् ।।।।
स राजपुत्राणां तेषां जलक्रियां कर्तुकामः महातेजाः सलिलार्थी सन् तत्र जलाशयं नापश्यत्।
Verse 16
विसार्य निपुणां दृष्टिं ततोऽपश्यत्खगाधिपम् ।पितृ़णां मातुलं राम सुपर्णमनिलोपमम्।।।।
ततः स निपुणां दृष्टिं विसार्य खगाधिपं सुपर्णम् अनिलोपमं पितॄणां मातुलं अपश्यत्, हे राम।
Verse 17
स चैवमब्रवीद्वाक्यं वैनतेयो महाबल :।मा शुच: पुरुषव्याघ्र वधोऽयं लोकसम्मत:।।।।
तदा महाबलो वैनतेयः एवम् अब्रवीत्—मा शुचः पुरुषव्याघ्र; अयं वधो लोकसम्मतः।
Verse 18
कपिलेनाप्रमेयेन दग्धा हीमे महाबला:।सलिलं नार्हसि प्राज्ञ दातुमेषां हि लौकिकम्।।।।
अप्रमेयेन कपिलेनैते महाबलाः दग्धाः; अतः प्राज्ञ, एषां लौकिकं सलिलं दातुं न अर्हसि।
Verse 19
गङ्गा हिमवतो ज्येष्ठा दुहिता पुरुषर्षभ।तस्यां कुरु महाबाहो पितृ़णां तु जलक्रियाम्।।।।
गङ्गा हिमवतः ज्येष्ठा दुहिता, पुरुषर्षभ। तस्याः सलिलेन महाबाहो पितॄणां जलक्रियाम् आचर॥
Verse 20
भस्मराशीकृतानेतान् प्लावयेल्लोकपावनी।तया क्लिन्नमिदं भस्म गङ्गया लोककान्तया।।।।षष्टिं पुत्रसहस्राणि स्वर्गलोकं च नेष्यति।
भस्मराशीकृतानेतान् प्लावयेल्लोकपावनी। तया क्लिन्नमिदं भस्म गङ्गया लोककान्तया॥ षष्टिं पुत्रसहस्राणि स्वर्गलोकं नयिष्यति॥
Verse 21
गच्छ चाश्वं महाभाग तं गृह्य पुरुषर्षभ।।।।यज्ञं पैतामहं वीर संवर्तयितुमर्हसि।
गच्छ चाश्वं महाभाग तं गृह्य पुरुषर्षभ। यज्ञं पैतामहं वीर संवर्तयितुमर्हसि॥
Verse 22
सुपर्णवचनं श्रुत्वा सोंऽशुमानतिवीर्यवान् ।।।।त्वरितं हयमादाय पुनरायान्महायशा:।
सुपर्णवचनं श्रुत्वा सोऽंशुमानतिवीर्यवान्। त्वरितं हयमादाय पुनरायान्महायशाः॥
Verse 23
ततो राजानमासाद्य दीक्षितं रघुनन्दन।।।।न्यवेदयद्यथावृत्तं सुपर्णवचनं तथा।
ततो दीक्षितं राजानम् आसाद्य रघुनन्दन, अंशुमान् यथावृत्तं न्यवेदयत्; सुपर्णवचनं च तथैव यथावत् अवोचत्।
Verse 24
तच्छ्रुत्वा घोरसङ्काशं वाक्यमंशुमतो नृप:।।।।यज्ञं निवर्तयामास यथाकल्पं यथाविधि।
अंशुमतो घोरसङ्काशं वाक्यं श्रुत्वा नृपः, यथाकल्पं यथाविधि यज्ञं निवर्तयामास।
Verse 25
स्वपुरं चागमच्छ्रीमानिष्टयज्ञोमहीपति:।।।।गङ्गायाश्चागमे राजा निश्चयं नाध्यगच्छत।
इष्टयज्ञो महीपतिः श्रीमान् स्वपुरं चागमत्; गङ्गायाश्चागमे राजा निश्चयं नाध्यगच्छत्।
Verse 26
अकृत्वा निश्चयं राजा कालेन महता महान् ।त्रिंशद्वर्षसहस्राणि राज्यं कृत्वा दिवं गत:।।।।
निश्चयं अकृत्वा महान् राजा महता कालेन, त्रिंशद्वर्षसहस्राणि राज्यं कृत्वा दिवं गतः।
Frequently Asked Questions
Anśumān faces a duty conflict between immediate ritual response (offering ordinary water libations to the dead) and adherence to a higher ritual propriety: Garuḍa instructs that common water rites are inadequate for those burned by Kapila, redirecting Anśumān toward the prescribed sanctifying agency—Gaṅgā—while still requiring him to retrieve the horse to complete the yajña.
The chapter teaches graded dharma: actions must match context and spiritual potency. Respectful conduct toward cosmic guardians, fidelity to inherited obligations (completing the sacrifice), and recognition that certain purifications require exceptional means (Gaṅgā’s descent) together present an ethical framework where intention is guided by scriptural fitness (yathāvidhi) and cosmic order.
Key landmarks include the subterranean realm reached via the dug path, the cosmological diśāgajas as guardians of space, and Gaṅgā—identified as Himavat’s eldest daughter—whose waters function as a pan-Indic cultural symbol of purification and ancestral uplift (pitr̥-tarpaṇa efficacy).
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.