Sarga 29
सिद्धाश्रम-प्रसङ्गः (Siddhashrama and the Vāmana Narrative)
बालकाण्ड
रामस्य ‘तद्वनम्’ इति जिज्ञासायां विश्वामित्रः सिद्धाश्रमस्य पुरावृत्तं कथयति। अस्याश्रमस्य पवित्रता विष्णोः योगतपसा प्रतिष्ठिता—देववरः विष्णुः अत्र तपश्चर्यां कृतवान् इति। तदनन्तरं वैरोचनिः बलिः देवान् जित्वा त्रैलोक्ये राज्यं कारयति; तदा देवाः अग्निपुरोगमाः विष्णुम् उपगम्य सुरहितार्थं मायायोगेन वामनत्वं गन्तुं प्रार्थयन्ति। कश्यपादित्योः प्रसङ्गे अदित्या सहस्रवर्षतपः कृतं, विष्णोः स्तुतिः, वरदानं च वर्ण्यते; ‘अदित्या मम च पुत्रत्वं गच्छ’ इति याचनया वामनावतारस्य हेतुर्दर्श्यते। वामनः बलिं त्रिभिः क्रमैः आक्रम्य त्रैलोक्यं शक्राय पुनर्ददाति; तेनैवायमाश्रमः ‘श्रमनाशनः’ इति प्रसिद्धिं लभते। अनन्तरं विश्वामित्रः रामलक्ष्मणौ सह सिद्धाश्रमं गच्छति; तत्र निवसन्तो मुनयः राजपुत्रयोः पूजां कुर्वन्ति। विश्रान्त्यनन्तरं रामलक्ष्मणौ विश्वामित्रं दीक्षायै प्रेरयतः; स च नियतेन्द्रियः दीक्षां प्रविशति। प्रातःकाले तौ सन्ध्योपासन-जप-अग्निहोत्रादि संस्कारान् कृत्वा विश्वामित्रं वन्देते; एवं अध्यायः आश्रमरक्षणधर्मस्य भावेन समाप्यते।
Shlokas
Verse 1
अथ तस्याप्रमेयस्य तद्वनं परिपृच्छत:।विश्वामित्रो महातेजा व्याख्यातुमुपचक्रमे।।1.29.1।।
अथ तस्याप्रमेयस्य तद्वनं परिपृच्छतः। विश्वामित्रो महातेजा व्याख्यातुमुपचक्रमे॥
Verse 2
इह राम महाबाहो विष्णुर्देववर: प्रभु:।वर्षाणि सुबहूनीह तथा युगशतानि च।।1.29.2।।तपश्चरणयोगार्थमुवास सुमहातपा:।
इह, हे राम महाबाहो, देववरः प्रभुर्विष्णुः—सुमहातपाः—तपश्चरणयोगार्थं वर्षाणि सुबहूनीह युगशतानि च समुवास।
Verse 3
एष पूर्वाश्रमो राम वामनस्य महात्मन:।।1.29.3।।सिद्धाश्रम इति ख्यातस्सिद्धो ह्यत्र महातपा:।
अद्यैव दीक्षां प्रविश, भद्रं ते मुनिपुङ्गव; अयं सिद्धाश्रमः सिद्धः स्यात्, सत्यमस्तु वचस्तव।
Verse 4
एतस्मिन्नेव काले तु राजा वैरोचनिर्बलि:।।1.29.4।।निर्जित्य दैवतगणान् सेन्द्रांश्च समरुद्गणान्। कारयामास तद्राज्यं त्रिषु लोकेषु विश्रुत:।।1.29.5।।
एतस्मिन्नेव काले तु राजा वैरोचनिर्बलिः । निर्जित्य दैवतगणान् सेन्द्रांश्च समरुद्गणान् । त्रिषु लोकेषु विश्रुतः तद्राज्यं कारयामास ॥
Verse 5
एतस्मिन्नेव काले तु राजा वैरोचनिर्बलि:।।1.29.4।।निर्जित्य दैवतगणान् सेन्द्रांश्च समरुद्गणान्। कारयामास तद्राज्यं त्रिषु लोकेषु विश्रुत:।।1.29.5।।
एतस्मिन्नेव काले तु राजा वैरोचनिर्बलिः । निर्जित्य दैवतगणान् सेन्द्रांश्च समरुद्गणान् । त्रिषु लोकेषु विश्रुतः तद्राज्यं कारयामास ॥
Verse 6
बलेस्तु यजमानस्य देवास्साग्निपुरोगमा:।समागम्य स्वयं चैव विष्णुमूचुरिहाश्रमे।।1.29.6।।
बलेस्तु यजमानस्य देवाः साग्निपुरोगमाः । समागम्य स्वयं चैव विष्णुमूचुरिहाश्रमे ॥
Verse 7
बलिर्वैरोचनिर्विष्णो यजते यज्ञमुत्तमम्।असमाप्ते क्रतौ तस्मिन् स्वकार्यमभिपद्यताम्।।1.29.7।।
बलिर्वैरोचनिर्विष्णो यजते यज्ञमुत्तमम् । असमाप्ते क्रतौ तस्मिन् स्वकार्यमभिपद्यताम् ॥
Verse 8
ये चैनमभिवर्तन्ते याचितार इतस्तत:।यच्च यत्र यथावच्च सर्वं तेभ्य: प्रयच्छति।।1.29.8।।
ये च एनम् इतस्ततः अभिवर्तन्ते याचितारः—यत् च यत्र यथा वत् च याचन्ते, तत् सर्वं स तेषां प्रयच्छति।
Verse 9
स त्वं सुरहितार्थाय मायायोगमुपागत:।वामनत्वं गतो विष्णो कुरु कल्याणमुत्तमम्।।1.29.9।।
सुरहितार्थाय त्वं मायायोगम् उपागतः; विष्णो, वामनत्वं गतः उत्तमं कल्याणं कुरु।
Verse 10
एतस्मिन्नन्तरे राम कश्यपोऽग्निसमप्रभ:।अदित्या सहितो राम दीप्यमान इवौजसा।।1.29.10।।देवीसहायो भगवान् दिव्यं वर्षसहस्रकम् ।व्रतं समाप्य वरदं तुष्टाव मधुसूदनम्।।1.29.11।।
एतस्मिन्नन्तरे राम कश्यपोऽग्निसमप्रभः। अदित्या सहितो राम दीप्यमान इवौजसा॥
Verse 11
एतस्मिन्नन्तरे राम कश्यपोऽग्निसमप्रभ:।अदित्या सहितो राम दीप्यमान इवौजसा।।1.29.10।।देवीसहायो भगवान् दिव्यं वर्षसहस्रकम् ।व्रतं समाप्य वरदं तुष्टाव मधुसूदनम्।।1.29.11।।
देवीसहायो भगवान् दिव्यं वर्षसहस्रकम्। व्रतं समाप्य वरदं तुष्टाव मधुसूदनम्॥
Verse 12
तपोमयं तपोराशिं तपोमूर्तिं तपात्मकम्।तपसा त्वां सुतप्तेन पश्यामि पुरुषोत्तमम्।।1.29.12।।
तपोमयं तपोराशिं तपोमूर्तिं तपात्मकं त्वां पश्यामि; सुतप्तेन तपसा, हे पुरुषोत्तम, त्वां प्रत्यक्षं ददर्शाहम्।
Verse 13
शरीरे तव पश्यामि जगत्सर्वमिदं प्रभो।त्वमनादिरनिर्देश्यस्त्वामहं शरणं गत:।।1.29.13।।
प्रभो, तव शरीरे जगत्सर्वमिदं पश्यामि; त्वमनादिरनिर्देश्यः—त्वामहं शरणं गतः।
Verse 14
तमुवाच हरि: प्रीत: कश्यपं धूतकल्मषम्।वरं वरय भद्रं ते वरार्होऽसि मतो मम ।।1.29.14।।
ततः प्रीतो हरिः धूतकल्मषं कश्यपं तमुवाच—“भद्रं ते; वरं वरय। वरार्होऽसि, मम मतः प्रियश्च।”
Verse 15
तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य मारीच: कश्यपोऽब्रवीत्।अदित्या देवतानां च मम चैवानुयाचत:।।1.29.15।।वरं वरद सुप्रीतो दातुमर्हसि सुव्रत।
तस्य वचनं श्रुत्वा मारीचः कश्यपोऽब्रवीत्—“वरद, सुव्रत, सुप्रीतो भव; अदित्या देवतानां च मम चैवानुयाचतः वरं दातुमर्हसि।”
Verse 16
पुत्रत्वं गच्छ भगवन्नदित्या मम चानघ।।1.29.16।।भ्राता भव यवीयांस्त्वं शक्रस्यासुरसूदन ।शोकार्तानां तु देवानां साहाय्यं कर्तुमर्हसि।।1.29.17।।
भगवन् अनघ! अदितेर्मम च पुत्रत्वं गच्छ। असुरसूदन! शक्रस्य यवीयान् भ्राता भव; शोकार्तानां देवानां साहाय्यं कर्तुमर्हसि।
Verse 17
पुत्रत्वं गच्छ भगवन्नदित्या मम चानघ।।1.29.16।।भ्राता भव यवीयांस्त्वं शक्रस्यासुरसूदन ।शोकार्तानां तु देवानां साहाय्यं कर्तुमर्हसि।।1.29.17।।
भगवन् अनघ! अदितेर्मम च पुत्रत्वं गच्छ। असुरसूदन! शक्रस्य यवीयान् भ्राता भव; शोकार्तानां देवानां साहाय्यं कर्तुमर्हसि।
Verse 18
अयं सिद्धाश्रमो नाम प्रसादा त्ते भविष्यति।सिद्धे कर्मणि देवेश उत्तिष्ठ भगवन्नित:।।1.29.18।।
देवेश! तव प्रसादात् अयं आश्रमः ‘सिद्धाश्रमः’ इति नाम भविष्यति। सिद्धे कर्मणि, भगवन्, इतः उत्तिष्ठ गच्छ।
Verse 19
अथ विष्णुर्महातेजा अदित्यां समजायत।वामनं रूपमास्थाय वैरोचनिमुपागमत्।।1.29.19।।
अथ महातेजाः विष्णुः अदित्यां समजायत; वामनरूपम् आस्थाय वैरोचनिम् उपागमत्।
Verse 20
त्रीन् क्रमानथ भिक्षित्वा प्रतिगृह्य च मानद:।आक्रम्य लोकान् लोकात्मा सर्वभूतहिते रत:।।1.29.20।।महेन्द्राय पुन: प्रादान्नियम्य बलिमोजसा।त्रैलोक्यं स महातेजाश्चक्रे शक्रवशं पुन:।।1.29.21।।
ततः मानदः लोकात्मा सर्वभूतहिते रतः त्रीन् क्रमान् भिक्षित्वा प्रतिगृह्य लोकान् आक्रम्य। ततः महातेजाः ओजसा बलिं नियम्य त्रैलोक्यं पुनर्महेन्द्राय प्रादात्, शक्रवशं चकार।
Verse 21
त्रीन् क्रमानथ भिक्षित्वा प्रतिगृह्य च मानद:।आक्रम्य लोकान् लोकात्मा सर्वभूतहिते रत:।।1.29.20।।महेन्द्राय पुन: प्रादान्नियम्य बलिमोजसा।त्रैलोक्यं स महातेजाश्चक्रे शक्रवशं पुन:।।1.29.21।।
ततः मानदः लोकात्मा सर्वभूतहिते रतः त्रीन् क्रमान् भिक्षित्वा प्रतिगृह्य लोकान् आक्रम्य। ततः महातेजाः ओजसा बलिं नियम्य त्रैलोक्यं पुनर्महेन्द्राय प्रादात्, शक्रवशं चकार।
Verse 22
तेनैष पूर्वमाक्रान्त आश्रमश्श्रमनाशन:।मयापि भक्तय तस्यैष वामनस्योपभुज्यते।।1.29.22।।
तेन वामनेन पूर्वमाक्रान्तोऽयं श्रमनाशन आश्रमः; तस्य वामनस्य भक्त्या मयाप्येष उपभुज्यते परिपाल्यते च।
Verse 23
एतमाश्रममायान्ति राक्षसा विघ्नकारिण:।अत्रैव पुरुषव्याघ्र हन्तव्या दुष्टचारिण:।।1.29.23।।
एतमाश्रममायान्ति विघ्नकारिणो राक्षसाः; अत्रैव, पुरुषव्याघ्र, दुष्टचारिणो हन्तव्याः।
Verse 24
अद्य गच्छामहे राम सिद्धाश्रममनुत्तमम्।तदाश्रमपदं तात तवाप्येतद्यथा मम।।1.29.24।।
अद्य, राम, अनुत्तमं सिद्धाश्रमं गच्छामः; तात, यथा मम तथा तवाप्येतदाश्रमपदं भवतु।
Verse 25
प्रविशन्नाश्रमपदं व्यरोचत महामुनि:।शशीव गतनीहार: पुनर्वसुसमन्वित:।।1.29.25।।
महामुनिः आश्रमपदं प्रविशन् व्यरोचत—गतनीहारः शशीव, पुनर्वसुसमन्वित इव।
Verse 26
तं दृष्ट्वा मुनयस्सर्वे सिद्धाश्रमनिवासिन:।उत्पत्त्योत्पत्त्य सहसा विश्वामित्रमपूजयन्।।1.29.26।।
तं दृष्ट्वा सिद्धाश्रमनिवासिनः सर्वे मुनयः सहसोत्थाय विश्वामित्रं सम्यगर्चयामासुः।
Verse 27
यथार्हं चक्रिरे पूजां विश्वामित्राय धीमते।तथैव राजपुत्राभ्यामकुर्वन्नतिथिक्रियाम्।।1.29.27।।
धीमते विश्वामित्राय यथार्हं पूजां चक्रिरे, तथा एव राजपुत्राभ्यां यथोचितामतिथिक्रियां चाकुर्वन्।
Verse 28
मुहूर्तमथ विश्रान्तौ राजपुत्रावरिन्दमौ।प्राञ्जली मुनिशार्दूलमूचतू रघुनन्दनौ।।1.29.28।।
मुहूर्तं विश्रान्तौ शत्रुनिबर्हणौ राजपुत्रौ रघुनन्दनौ प्राञ्जली मुनिशार्दूलं विश्वामित्रमूचतुः।
Verse 29
अद्यैव दीक्षां प्रविश भद्रं ते मुनिपुङ्गव।सिद्धाश्रमोऽयं सिद्धस्स्यात् सत्यमस्तु वचस्तव।।1.29.29।।
अद्यैव दीक्षां प्रविश, भद्रं ते मुनिपुङ्गव; अयं सिद्धाश्रमः सिद्धः स्यात्, सत्यमस्तु वचस्तव।
Verse 30
एवमुक्तो महातेजा विश्वामित्रो महान् ऋषि: ।प्रविवेश तदा दीक्षां नियतो नियतेन्द्रिय:।।1.29.30।।
एवमुक्तो महातेजा महानृषिर्विश्वामित्रः नियतो नियतेन्द्रियस्तदा दीक्षां प्रविवेश।
Verse 31
कुमारावपि तां रात्रिमुषित्वा सुसमाहितौ।प्रभातकाले चोत्थाय पूर्वां सन्ध्यामुपास्य च।।1.29.31।।स्पृष्टोदकौ शुची जप्यं समाप्य नियमेन च ।हुताग्निहोत्रमासीनं विश्वामित्रमवन्दताम् ।।1.29.32।।
कुमारावपि तां रात्रिं सुसमाहितचेतसौ उषित्वा । प्रभाते समुत्थाय पूर्वसन्ध्यामुपास्य यथाविधि ॥
Frequently Asked Questions
The chapter frames a protective dharma-action: Siddhashrama is threatened by विघ्नकारिणः राक्षसाः, and Rama is implicitly tasked to neutralize the disruptors so that ascetic rites and initiation (दीक्षा) can proceed without obstruction.
Legitimate authority is shown as tapas-validated and welfare-oriented: Vishnu’s ‘three strides’ restore cosmic balance, while the ashram narrative teaches that spiritual practice (yajña/tapas) requires disciplined guardianship aligned with the common good.
Siddhashrama is the central landmark—described as a श्रमनाशन आश्रम linked to Vāmana’s prior presence; culturally, the text highlights dīkṣā, sandhyā-upāsanā, japa, and agnihotra as the ritual ecology of an ashram.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.