Sarga 5
अयोध्यानगरवर्णनम् (Description of Ayodhya and the Ikshvaku Royal Setting)
बालकाण्ड
अस्य पञ्चमसर्गस्य मध्ये प्रजापतेर्मनोरारभ्य विजिगीषूणां नृपाणां प्राचीनं सार्वभौमत्वं निरूप्य तदिक्ष्वाकुवंशे प्रतिष्ठाप्यते, तथा रामायणकथाया एव प्रसिद्धिरुपन्यस्यते। सरयूतटे स्थितं कोसलदेशं निर्दिश्य, मनुना निर्मितेति परम्परया ख्यातामयोध्यां नगरश्रेष्ठीं प्रतिपादयति। सा योजनेन परिमिता, सुविन्यस्तराजमार्गा, सुव्यवस्थितनागरिकधर्मा, समृद्धा रमणीया च। परिखाप्राकारैः सुदृढरक्षा, द्वारैः पण्यवीथिभिश्च शोभिता; शिल्पिभिः वणिग्भिश्च पूर्णा; प्रासादैः रत्नभूषितभवनैश्च विभूषिता; वाद्यगीतध्वनिभिः, उद्यानैः आम्रवनैश्च, बहुभिः अन्नपानादिभिः समुपेता इति नगरकाव्येन वर्ण्यते। सहस्रशो महारणाः धनुर्विद्यावनचरयुद्धकुशलाश्च तत्र सन्नद्धाः; प्रजाश्च वेदवेदाङ्गविदः, यज्ञकर्मपराः, दानशीलाः सत्यव्रताश्च। एवं धर्मसमृद्धे नगरमण्डले दशरथो राजा प्रतिष्ठित इति, अयोध्या धर्मराज्यस्य मूर्तिरिव निरूप्यते।
Shlokas
Verse 1
.सर्वा पूर्वमियं येषामासीत्कृत्स्ना वसुन्धरा ।प्रजापतिमुपादाय नृपाणां जयशालिनाम् ।।।।
पुरा हि प्रजापतिमनुं आदौ कृत्वा, जयशालिनां नृपाणां वंशपरम्परायां सर्वैरेव येषां कृत्स्ना वसुन्धरा स्वाम्येऽभवत्।
Verse 2
येषां स सगरो नाम सागरो येन खानित: ।षष्टि: पुत्रसहस्राणि यं यान्तं पर्यवारयन् ।।।।
येषां मध्ये सगरो नाम राजा आसीत्, येन सागरः खानितः; स च यदा यान्तं प्रस्थितं, तदा षष्टिः पुत्रसहस्राणि तम् पर्यवारयन्।
Verse 3
इक्ष्वाकूणामिदं तेषां राज्ञां वंशे महात्मनाम् ।महदुत्पन्नमाख्यानं रामायणमिति श्रुतम् ।।।।
इक्ष्वाकुवंशे महात्मराज्ञां मध्ये महदिदमाख्यानं समुत्पन्नम्, यत् लोके ‘रामायणम्’ इति विख्यातं श्रूयते।
Verse 4
तदिदं वर्तयिष्यामि सर्वं निखिलमादित: ।धर्मकामार्थसहितं श्रोतव्यमनसूयया ।।।।
तस्मादिदं सर्वं निखिलमादित एव प्रवर्तयिष्यामि; धर्मार्थकामसमन्वितं चेदं आख्यानं अनसूयया श्रोतव्यम्।
Verse 5
कोसलो नाम मुदितस्स्फीतो जनपदो महान् ।निविष्टस्सरयूतीरे प्रभूतधनधान्यवान् ।।।।
कोसल इति नाम महान् जनपदोऽभूत्, मुदितः स्फीतश्च; सरयूतीरे निविष्टः, प्रभूतधनधान्यवान्।
Verse 6
अयोध्या नाम नगरी तत्रासील्लोकविश्रुता ।मनुना मानवेन्द्रेण या पुरी निर्मिता स्वयम् ।।।।
तत्र लोकविश्रुता ‘अयोध्या’ नाम नगरी आसीत्; या मनुना मानवेन्द्रेण स्वयमेव निर्मिता पुरी।
Verse 7
आयता दश च द्वे च योजनानि महापुरी ।श्रीमती त्रीणि विस्तीर्णा सुविभक्तमहापथा ।।।।
सा महापुरी द्वादशयोजनायता, त्रीणि योजनानि विस्तीर्णा; श्रीमती सुविभक्तमहापथा चासीत्।
Verse 8
राजमार्गेण महता सुविभक्तेन शोभिता ।मुक्तपुष्पावकीर्णेन जलसिक्तेन नित्यश: ।।।।
सा पुरी महता सुविभक्तेन राजमार्गेण शोभिता, मुक्तपुष्पैः प्रकीर्णा, नित्यं जलसिक्तेन च सुस्निग्धा बभौ।
Verse 9
तां तु राजा दशरथो महाराष्ट्रविवर्धन: ।पुरीमावासयामास दिवं देवपतिर्यथा ।।।।
तां पुरीं राजा दशरथो महाराष्ट्रविवर्धनः, देवपतिरिव दिवि, तत्रावासयामास।
Verse 10
कवाटतोरणवतीं सुविभक्तान्तरापणाम् ।सर्वयन्त्रायुधवतीमुपेतां सर्वशिल्पिभि: ।।।।
कवाटतोरणवतीं सुविभक्तान्तरापणां, सर्वयन्त्रायुधवतीं सर्वशिल्पिभिरुपेतां पुरीं ददर्श।
Verse 11
सूतमागधसम्बाधां श्रीमतीमतुलप्रभाम् ।उच्चाट्टालध्वजवतीं शतघ्नीशतसङ्कुलाम् ।।।।
सूतमागधसम्बाधां श्रीमतीमतुलप्रभाम्, उच्चाट्टालध्वजवतीं शतघ्नीशतसङ्कुलां पुरीम्।
Verse 12
वधूनाटकसङ्घैश्च संयुक्तां सर्वत: पुरीम् ।उद्यानाम्रवणोपेतां महतीं सालमेखलाम् ।।।।
वधूनाटकसङ्घैश्च सर्वतः संयुक्तां पुरीम्, उद्यानाम्रवणोपेतां महतीं सालमेखलाम्।
Verse 13
दुर्गगम्भीरपरिघां दुर्गामन्यैर्दुरासदाम् ।वाजिवारणसम्पूर्णां गोभिरुष्ट्रै: खरैस्तथा ।।।।
दुर्गगम्भीरपरिघां दुर्गामन्यैर्दुरासदाम्, वाजिवारणसम्पूर्णां गोभिरुष्ट्रैः खरैस्तथा।
Verse 14
सामन्तराजसङ्घैश्च बलिकर्मभिरावृताम् ।नानादेशनिवासैश्च वणिग्भिरुपशोभिताम् ।।।।
सा सामन्तराजसङ्घैः बलिकर्मसमन्वितैः परिवृता, नानादेशनिवासिभिर्वणिग्भिश्च समुपशोभिता।
Verse 15
प्रासादै रत्नविकृतै: पर्वतैरुपशोभिताम् ।कूटागारैश्च सम्पूर्णामिन्द्रस्येवामरावतीम् ।।।।
रत्नविकृतैः प्रासादैः पर्वतैरिवोपशोभिता, कूटागारैश्च सम्पूर्णा, इन्द्रस्येवामरावती बभौ।
Verse 16
चित्रामष्टापदाकारां नरनारीगणैर्युताम् ।सर्वरत्नसमाकीर्णां विमानगृहशोभिताम् ।।।।
चित्रा अष्टापदाकारां नरनारीगणैर्युताम्। सर्वरत्नसमाकीर्णां विमानगृहशोभिताम्॥
Verse 17
गृहगाढामविच्छिद्रां समभूमौ निवेशिताम् ।शालितण्डुलसम्पूर्णामिक्षुकाण्डरसोदकाम् ।।।।
गृहगाढामविच्छिद्रां समभूमौ निवेशिताम्। शालितण्डुलसम्पूर्णामिक्षुकाण्डरसोदकाम्॥
Verse 18
दुन्दुभीभिर्मृदङ्गैश्च वीणाभि: पणवैस्तथा ।नादितां भृशमत्यर्थं पृथिव्यां तामनुत्तमाम् ।।।।
दुन्दुभीभिर्मृदङ्गैश्च वीणाभिः पणवैस्तथा। नादितां भृशमत्यर्थं पृथिव्यां तामनुत्तमाम्॥
Verse 19
विमानमिव सिद्धानां तपसाधिगतं दिवि ।सुनिवेशितवेश्मान्तां नरोत्तमसमावृताम् ।।।।
सिद्धैस्तपसा दिवि लब्धं विमानमिव, सा पुरी सुसंनिवेशितवेश्मपङ्क्तिभिः समलङ्कृता, नरोत्तमैः समावृता च बभूव।
Verse 20
ये च बाणैर्न विध्यन्ति विविक्तमपरापरम् ।शब्दवेध्यं च विततं लघुहस्ता विशारदा: ।।।।सिंहव्याघ्रवराहाणां मत्तानां नर्दतां वने ।हन्तारो निशितैश्शस्त्रैर्बलाद्बाहुबलैरपि ।।।।तादृशानां सहस्रैस्तामभिपूर्णां महारथै: ।पुरीमावासयामास राजा दशरथस्तदा ।।।।
ये विविक्तमपरापरं न बाणैर्विध्यन्ति, शब्दवेध्यं च विततं लघुहस्ता विशारदाः। वने सिंहव्याघ्रवराहान् मत्तान् नर्दतः निशितैः शस्त्रैः बाहुबलैरपि बलाद् हन्तारः। तादृशैर्महारथैः सहस्रैः सा पुरी अभिपूर्णा; तस्यां राजा दशरथस्तदा न्यवसद् अरक्षच्च।
Verse 21
ये च बाणैर्न विध्यन्ति विविक्तमपरापरम् । शब्दवेध्यं च विततं लघुहस्ता विशारदा: ।।1.5.20।। सिंहव्याघ्रवराहाणां मत्तानां नर्दतां वने । हन्तारो निशितैश्शस्त्रैर्बलाद्बाहुबलैरपि ।।1.5.21।। तादृशानां सहस्रैस्तामभिपूर्णां महारथै: । पुरीमावासयामास राजा दशरथस्तदा ।।1.5.22।।
तां पुरीं अग्निमद्भिः गुणवद्भिः, वेदषडङ्गपारगैर्द्विजोत्तमैः; सहस्रदायैः सत्यरतैर्महात्मभिः, महर्षिकल्पैः केवलैश्च ऋषिभिः आवृतां बभूव।
Verse 22
ये च बाणैर्न विध्यन्ति विविक्तमपरापरम् ।शब्दवेध्यं च विततं लघुहस्ता विशारदा: ।।1.5.20।। सिंहव्याघ्रवराहाणां मत्तानां नर्दतां वने ।हन्तारो निशितैश्शस्त्रैर्बलाद्बाहुबलैरपि ।।1.5.21।। तादृशानां सहस्रैस्तामभिपूर्णां महारथै: ।पुरीमावासयामास राजा दशरथस्तदा ।।1.5.22।।
तादृशैर्महारथैः सहस्रैः सा पुरी समन्तात् परिपूर्णा बभूव; तत्रैव तदा राजा दशरथः स्वावासं चकार॥
Verse 23
तामग्निमद्भिर्गुणवद्भिरावृतांद्विजोत्तमैर्वेदषडङ्गपारगै: ।सहस्रदैस्सत्यरतैर्महात्मभिर्महर्षिकल्पै ऋषिभिश्च केवलै: ।।।।
तां पुरीं अग्निमद्भिः गुणवद्भिः, वेदषडङ्गपारगैर्द्विजोत्तमैः; सहस्रदायैः सत्यरतैर्महात्मभिः, महर्षिकल्पैः केवलैश्च ऋषिभिः आवृतां बभूव।
Verse 24
दुर्गगम्भीरपरिखा सा पुरी, अन्यैर्दुरासदा दुर्गा च; वाजिवारणसम्पूर्णा, गोभिरुष्ट्रैः खरैस्तथैव समाकीर्णा बभूव।
Frequently Asked Questions
Rather than a single dilemma, the sarga presents a normative action-model: the construction and maintenance of a capital whose prosperity, security, learning, and restraint embody rājadharma—culminating in Daśaratha’s residence as the rightful ruler within that ordered civic space.
The chapter implies that dharma is institutional and environmental: a righteous city is not only wealth-bearing but also disciplined—fortified yet cultured, militarily capable yet ethically bounded, and sustained by truth, charity, and Vedic learning.
Kośala on the Sarayū and the famed city of Ayodhyā are central; culturally, the passage highlights planned highways and markets, fortified moats, ritual fire practice, Veda–Vedāṅga scholarship, and courtly arts (music, dance, architecture) as markers of a mature civilization.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.