Sarga 12
द्वादशः सर्गः — Aśvamedha-saṅkalpa (Daśaratha resolves on the Horse Sacrifice)
बालकाण्ड
अस्मिन् द्वादशे सर्गे अयोध्याधिपः दशरथो वंशपरम्परासिद्ध्यर्थं पुत्रहीनतादुःखेन च प्रेरितः अश्वमेधयज्ञं कर्तुं विधिवत् संकल्पं करोति। वसन्तसमये सः शास्त्रानुसारतः यज्ञस्य अनुष्ठानं कर्तुमिच्छन् ऋष्यशृङ्गस्य तपोबलप्रभावेन फलसिद्धिर्भविष्यतीति निश्चयं प्रकटयति। ततः सुमन्त्रं आज्ञापयति—वसिष्ठं सुयज्ञं वामदेवं जाबालिं काश्यपं चान्यान् प्रमुखान् ऋत्विजो विदुषो ब्राह्मणांश्च शीघ्रं समाह्वयेत् इति। समागताः ऋत्विजः “साधु” इति नृपस्य निर्णयं प्रशंसन्ति, यज्ञोपकरणसंग्रहं तथा अश्वस्य विधिपूर्वकं मोक्षणं च निर्दिशन्ति; धर्मिकीबुद्धेः फलरूपेण महाबलपराक्रमान् चत्वारः पुत्रान् दास्यामीति प्रतिजानते। अनन्तरं सरयू-उत्तरतटे यज्ञभूमेः विन्यासः, शान्तिकर्माणि, कल्पविधेः परिपालनं च नियोज्यते। चिद्रान्वेषिणो ब्रह्मराक्षसाः यज्ञे दोषं प्रार्थयन्त इति सावधान्यं दर्श्यते; दूषितो यज्ञः यजमानस्यापि विनाशाय भवतीति चोच्यते। अन्ते मन्त्रिणः आज्ञां निर्वर्तयन्ति, ब्राह्मणाः स्वस्वाश्रमं प्रतियान्ति, राजा च अन्तःपुरं प्रविशति—संकल्पात् कार्यान्वयनस्य आरम्भः सूचितः।
Shlokas
Verse 1
तत: काले बहुतिथे कस्मिंश्चित्सुमनोहरे।वसन्ते समनुप्राप्ते राज्ञो यष्टुं मनोऽभवत्।।।।
ततः काले बहुतिथे कस्मिंश्चित् सुमनोहरे। वसन्ते समनुप्राप्ते राज्ञो यष्टुं मनोऽभवत्॥
Verse 3
तथेति च स राजानमुवाच च सुसत्कृत:।सम्भारा सम्भ्रियन्तां ते तुरगश्च विमुच्यताम्।।।।
तथेति सुसत्कृतः स द्विजः राजानम् उवाच— ‘ते सम्भाराः सम्भ्रियन्ताम्, तुरगश्च विमुच्यताम्’ इति॥
Verse 4
ततो राजाऽब्रवीद्वाक्यं सुमन्त्रं मन्त्रिसत्तमम्।सुमन्त्रावाहय क्षिप्रं ऋत्विजो ब्रह्मवादिन:।।।।सुयज्ञं वामदेवं च जाबालिमथ काश्यपम्।पुरोहितं वसिष्ठं च ये चान्ये द्विजसत्तमा:।।।।
ततः राजा मन्त्रिसत्तमं सुमन्त्रं प्रति वाक्यम् अब्रवीत्— ‘सुमन्त्र, क्षिप्रं ऋत्विजो ब्रह्मवादिनः आवाहय; सुयज्ञं वामदेवं च जाबालिमथ काश्यपम्, पुरोहितं वसिष्ठं च, ये चान्ये द्विजसत्तमाः’ इति॥
Verse 5
ततो राजाऽब्रवीद्वाक्यं सुमन्त्रं मन्त्रिसत्तमम्।सुमन्त्रावाहय क्षिप्रं ऋत्विजो ब्रह्मवादिन:।।1.12.4।।सुयज्ञं वामदेवं च जाबालिमथ काश्यपम्।पुरोहितं वसिष्ठं च ये चान्ये द्विजसत्तमा:।।1.12.5।।
ततः राजा मन्त्रिसत्तमं सुमन्त्रं प्रति वाक्यम् अब्रवीत्— ‘सुमन्त्र, क्षिप्रं ऋत्विजो ब्रह्मवादिनः आवाहय; सुयज्ञं वामदेवं च जाबालिमथ काश्यपम्, पुरोहितं वसिष्ठं च, ये चान्ये द्विजसत्तमाः’ इति॥
Verse 6
ततस्सुमन्त्रस्त्वरितं गत्वा त्वरितविक्रम:।समानयत्स तान्विप्रान् समस्तान्वेदपारगान्।।।।
ततः सुमन्त्रः शीघ्रगामी त्वरितविक्रमः सन् त्वरितं गत्वा वेदपारगान् समस्तान् विप्रान् एकत्र समानयामास।
Verse 7
तान्पूजयित्वा धर्मात्मा राजा दशरथस्तदा।धर्मार्थसहितं युक्तं श्लक्ष्णं वचनमब्रवीत्।।।।
तान् पूजयित्वा धर्मात्मा राजा दशरथस्तदा धर्मार्थसहितं युक्तं श्लक्ष्णं वचनम् अब्रवीत्।
Verse 8
मम लालप्यमानस्य पुत्रार्थं नास्ति वै सुखम्।तदर्थं हयमेधेन यक्ष्यामीति मतिर्मम।।।।
पुत्रार्थं लालप्यमानस्य मम वै सुखं नास्ति; तस्मात् हयमेधेन यक्ष्यामीति मम मतिः।
Verse 9
तदहं यष्टुमिच्छामि शास्त्रदृष्टेन कर्मणा।ऋषिपुत्रप्रभावेन कामान्प्राप्स्यामि चाप्यहम्।।।।
तदहं शास्त्रदृष्टेन कर्मणा यष्टुम् इच्छामि; ऋषिपुत्रप्रभावेन च अहम् अपि कामान् प्राप्स्यामि।
Verse 10
ततस्साध्विति तद्वाक्यं ब्राह्मणा: प्रत्यपूजयन्।वसिष्ठप्रमुखास्सर्वे पार्थिवस्य मुखाच्च्युतम्।।।।
ततः साध्विति तद्वाक्यं ब्राह्मणाः प्रत्यपूजयन्। वसिष्ठप्रमुखाः सर्वे पार्थिवस्य मुखाच्च्युतम्॥
Verse 11
ऋष्यशृङ्गपुरोगाश्च प्रत्यूचुर्नृपतिं तदा।सम्भारास्सम्भ्रियन्तां ते तुरगश्च विमुच्यताम्।।।।
तदा ऋष्यशृङ्गपुरोगा ऋत्विजो नृपतिं प्रत्यवोचन्— “ते यज्ञसम्भाराः सम्यक् सम्भ्रियन्ताम्, च यज्ञाश्वश्च विमुच्यताम्।”
Verse 12
सर्वथा प्राप्स्यसे पुत्रांश्चत्वारोऽमितविक्रमान्।यस्य ते धार्मिकी बुद्धिरियं पुत्रार्थमागता ।।।।
“सर्वथैव त्वं चत्वारोऽमितविक्रमान् पुत्रान् प्राप्स्यसि; यतो हि ते पुत्रार्थमियं धार्मिकी बुद्धिरुदिता।”
Verse 13
तत: प्रीतोऽभवद्राजा श्रुत्वा तद्विजभाषितम्।अमात्यांश्चाब्रवीद्राजा हर्षेणेदं शुभाक्षरम्।।।।
तद्विजभाषितं श्रुत्वा राजा परमप्रीतोऽभवत्। हर्षेण शुभाक्षरं वाक्यममात्यान् प्रति चाब्रवीत्॥
Verse 14
गुरूणां वचनाच्छीघ्रं सम्भारास्सम्भ्रियन्तु मे।समर्थाधिष्ठितश्चाश्वस्सोपाध्यायो विमुच्यताम्।।।।
गुरूणां वचनात् शीघ्रं मम यज्ञसम्भाराः सम्भ्रियन्ताम्। समर्थैः परिरक्षितः सोपाध्यायश्चाश्वो विमुच्यताम्॥
Verse 15
सरय्वाश्चोत्तरे तीरे यज्ञभूमिर्विधीयताम्।शान्तयश्चाभिवर्धन्तां यथाकल्पं यथाविधि।।।।
सरय्वा उत्तरे तीरे यज्ञभूमिर्विधीयताम्। शान्तयश्चाभिवर्धन्तां यथाकल्पं यथाविधि॥
Verse 20
ततो द्विजास्ते धर्मज्ञमस्तुवन्पार्थिवर्षभम्।अनुज्ञातास्ततस्सर्वे पुनर्जग्मुर्यथागतम्।।।।
ततः ते द्विजाः धर्मज्ञं पार्थिवर्षभं स्तुत्वा, तस्माद् अनुज्ञां प्राप्य सर्वे यथागतम् एव पुनर्जग्मुः॥
Verse 21
गतेष्वथ द्विजाग्य्रेषु मन्त्रिणस्तान्नराधिप:।विसर्जयित्वा स्वं वेश्म प्रविवेश महाद्युति:।।।।
अथ द्विजाग्र्येषु गतेषु, महाद्युतिः स नराधिपः तान् मन्त्रिणः विसर्जयित्वा स्वं वेश्म प्रविवेश॥
Verse 22
गणिकास्तत्र गच्छन्तु रूपयौवनशालिनीः। प्रलोभ्य तमृषेः पुत्रमानयिष्यन्ति सत्कृतम्॥
Frequently Asked Questions
The pivotal action is Daśaratha’s decision to pursue progeny through a public, śāstra-governed sacrifice rather than private expedients—framing personal longing (putrārtha) as an obligation to dynastic and civic stability (kula-santāna).
Desire becomes dharmic when routed through legitimate means: counsel of qualified authorities, procedural correctness (kalpa-vidhi), and accountability. The text also teaches that sacred acts demand meticulous integrity, since even minor omissions can invert intended outcomes.
The northern bank of the Sarayū is specified as the site for constructing the yajnabhūmi, highlighting Ayodhyā’s ritual geography and the cultural centrality of Vedic sacrifice, including śānti rites and the ceremonial release of the Aśvamedha horse.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.