Sarga 73

Verse 1

यस्मिंस्तु दिवसे राजा चक्रे गोदानमुत्तमम् ।तस्मिं स्तु दिवसे शूरो युधाजित्समुपेयिवान्।।।।

यस्मिन्नेव दिने राजा गोदानमुत्तमं चकार, तस्मिन्नेव दिने शूरो युधाजित् समुपेयिवान्।

Verse 2

पुत्र: केकयराजस्य साक्षाद्भरतमातुल:।दृष्ट्वा पृष्ट्वा च कुशलं राजानमिदमब्रवीत्।।।।

केकयराजस्य पुत्रो युधाजित् साक्षाद् भरतमातुलः। स दाशरथिं राजानं दृष्ट्वा पृष्ट्वा च कुशलं तत इदं वचनमब्रवीत्॥

Verse 3

केकयाधिपती राजा स्नेहात् कुशलमब्रवीत् ।येषां कुशलकामोऽसि तेषां सम्प्रत्यनामयम् ।।।।

केकयाधिपति राजा स्नेहात् कुशलं पप्रच्छ। ‘येषां कुशलकामोऽसि, तेषां सम्प्रति अनामयं क्षेमं च’ इत्यब्रवीत्॥

Verse 4

स्वस्रीयं मम राजेन्द्र द्रष्टुकामो महीपति:।तदर्थमुपयातोऽहमयोध्यां रघुनन्दन।।।।

राजेन्द्र, केकयराजो मम स्वसुः सुतं द्रष्टुकामः; तदर्थं रघुनन्दन, अहम् अयोध्यां समुपागतः॥

Verse 5

श्रुत्वा त्वहमयोध्यायां विवाहार्थं तवात्मजान् ।मिथिलामुपयातांस्तु त्वया सह महीपते।।।।त्वरयाभ्युपयातोऽहं द्रष्टुकाम स्स्वसुस्सुतम्।

अयोध्यायां श्रुत्वा, महीपते, त्वया सह आत्मजान् विवाहार्थं मिथिलाम् उपयातान्; स्वसुः सुतं द्रष्टुकामः अहं त्वरया समुपागतः॥

Verse 6

अथ राजा दशरथ: प्रियातिथिमुपस्थितम्।।।।दृष्ट्वा परमसत्कारै: पूजार्हं समपूजयत्।

अथ राजा दशरथः प्रियातिथिमुपस्थितं दृष्ट्वा, पूजार्हं तम् अतिथिं परमसत्कारैः सम्यक् समपूजयत्॥

Verse 7

ततस्तामुषितो रात्रिं सह पुत्रैर्महात्मभि:।।।।प्रभाते पुनरुत्थाय कृत्वा कर्माणि कर्मवित् ।ऋषींस्तदा पुरस्कृत्य यज्ञवाटमुपागमत्।।।।

ततः स महात्मभिः पुत्रैः सह रात्रिं ताम् उषित्वा, प्रभाते पुनरुत्थाय कर्मवित् स्वकर्माणि कृत्वा, ऋषीन् पुरस्कृत्य तदा यज्ञवाटम् उपागमत्॥

Verse 8

ततस्तामुषितो रात्रिं सह पुत्रैर्महात्मभि:।।1.73.7।।प्रभाते पुनरुत्थाय कृत्वा कर्माणि कर्मवित् ।ऋषींस्तदा पुरस्कृत्य यज्ञवाटमुपागमत्।।1.73.8।।

ततः स महात्मभिः पुत्रैः सह रात्रिं ताम् उषित्वा, प्रभाते पुनरुत्थाय कर्मवित् स्वकर्माणि कृत्वा, ऋषीन् पुरस्कृत्य यज्ञवाटम् उपागमत्॥

Verse 9

युक्ते मुहूर्ते विजये सर्वाभरणभूषितै:।भ्रातृभिस्सहितो राम: कृतकौतुकमंगल:।।।।वसिष्ठं पुरत: कृत्वा महर्षीनपरानपि।पितु स्समीपमाश्रित्य तस्थौ भ्रातृभिरावृत:।।।।

विजयाख्ये शुभे मुहूर्ते सर्वाभरणभूषितः। भ्रातृभिः सहितो रामः कृतकौतुकमङ्गलः॥ वसिष्ठं पुरतः कृत्वा महर्षीनपरानपि। पितुः समीपमाश्रित्य तस्थौ भ्रातृभिरावृतः॥

Verse 10

युक्ते मुहूर्ते विजये सर्वाभरणभूषितै:।भ्रातृभिस्सहितो राम: कृतकौतुकमंगल:।।1.73.9।।वसिष्ठं पुरत: कृत्वा महर्षीनपरानपि।पितु स्समीपमाश्रित्य तस्थौ भ्रातृभिरावृत:।।1.73.10।।

विजयाख्ये शुभे मुहूर्ते सर्वाभरणभूषितः। भ्रातृभिः सहितो रामः कृतकौतुकमङ्गलः॥ वसिष्ठं पुरतः कृत्वा महर्षीनपरानपि। पितुः समीपमाश्रित्य तस्थौ भ्रातृभिरावृतः॥

Verse 11

वसिष्ठो भगवानेत्य वैदेहमिदमब्रवीत्।राजा दशरथो राजन् कृतकौतुकमङ्गलै:।।।।पुत्रैर्नरवर श्रेष्ठ दातारमभिकाङ्क्षते।

ततः भगवान् वसिष्ठो वैदेहमुपेत्येदमब्रवीत्— राजन्, नरवरश्रेष्ठ, राजा दशरथः कृतकौतुकमङ्गलैः पुत्रैः सह दातारं प्रतीक्षते।

Verse 12

दातृप्रतिग्रहीतृभ्यां सर्वार्था: प्रभवन्ति हि।।।।स्वधर्मं प्रतिपद्यस्व कृत्वा वैवाह्यमुत्तमम्।

दातृप्रतिग्रहीतृभ्यां सर्वार्थाः प्रभवन्ति हि। तस्मात् स्वधर्मं प्रतिपद्यस्व कृत्वा वैवाह्यमुत्तमम्॥

Verse 13

इत्युक्त: परमोदारो वसिष्ठेन महात्मना।।।।प्रत्युवाच महातेजा वाक्यं परमधर्मवित्।

इत्युक्तः परमोदारो वसिष्ठेन महात्मना। प्रत्युवाच महातेजा जनकः परमधर्मवित्॥

Verse 14

कस्स्थित: प्रतिहारो मे कस्याज्ञा सम्प्रतीक्ष्यते।।।।स्वगृहे को विचारोऽस्ति यथा राज्यमिदं तव।

किं तिष्ठसि प्रतीक्षमाणः—किं प्रतिहारः कश्चित् त्वां निरुणद्धि? कस्याज्ञां सम्प्रतीक्षसे? स्वगृहे किं विचारः? इदं राज्यं तव स्वमेव इव।

Verse 15

कृतकौतुकसर्वस्वा वेदिमूलमुपागता:।।।।मम कन्या मुनिश्रेष्ठ दीप्ता वह्नेरिवार्चिष:।

हे मुनिश्रेष्ठ! कृतकौतुकसर्वस्वाः मम कन्याः वेदिमूलम् उपागताः; वह्नेरर्चिष इव दीप्ताः प्रकाशन्ते।

Verse 16

सज्जोऽहं त्वत्प्रतीक्षोऽस्मि वेद्यामस्यां प्रतिष्ठित:।।।।अविघ्नं कुरुतां राजा किमर्थमवलम्बते।

अहं सज्जः अस्मि, अस्यां वेद्यां प्रतिष्ठितः, हे राजन् त्वत्प्रतीक्षः। अविघ्नं क्रिया प्रवर्तताम्—किमर्थं विलम्बसे?

Verse 17

तद्वाक्यं जनकेनोक्तं श्रुत्वा दशरथस्तदा।प्रवेशयामास सुतान् सर्वानृषिगणानपि।।।।

जनकेन उक्तं तद्वाक्यं श्रुत्वा दशरथः तदा स्वसुतान् सर्वान्, सर्वान् ऋषिगणान् अपि, मण्डपं प्रवेशयामास।

Verse 18

ततो राजा विदेहानां वसिष्ठमिदमब्रवीत्।।।।कारयस्व ऋषे सर्वमृषिभि: सह धार्मिक।रामस्य लोकरामस्य क्रियां वैवाहिकीं विभो।।।।

ततः विदेहराजः जनकः वसिष्ठम् इदम् अब्रवीत्—हे ऋषे धार्मिक! ऋषिभिः सह सर्वं कारयस्व; विभो, लोकरामस्य रामस्य वैवाहिकीं क्रियां सम्पादय।

Verse 19

ततो राजा विदेहानां वसिष्ठमिदमब्रवीत्।।1.73.18।।कारयस्व ऋषे सर्वमृषिभि: सह धार्मिक।रामस्य लोकरामस्य क्रियां वैवाहिकीं विभो।।1.73.19।।

ततः विदेहराजो जनकः वसिष्ठमिदं वचनमब्रवीत्— “ऋषे धर्मात्मन् विभो! अन्यैः सहर्षिभिः समं लोकरामस्य रामस्य वैवाहिकीं क्रियां सर्वां विधिवत् कारयस्व।”

Verse 20

तथेत्युक्त्वा तु जनकं वसिष्ठो भगवानृषि:।विश्वामित्रं पुरस्कृत्य शतानन्दं च धार्मिकम्।।।।प्रपामध्ये तु विधिवत्वेदिं कृत्वा महातपा: ।अलञ्चकार तां वेदिं गन्धपुष्पै स्समन्तत: ।।।।सुवर्णपालिकाभिश्च छिद्रकुम्भैश्च साङ्कुरै:।अङ्कुराढ्यैश्शरावैश्च धूपपात्रै स्सधूपकै:।।।।शङ्खपात्रै स्स्रुवै स्स्रुग्भि: पात्रैरर्घ्याभिपूरितै:।लाजपूर्णैश्च पात्रीभिरक्षतैरभिसंस्कृतै:।।।।

जनकस्य “तथेत्य” अनुमत्य भगवान् वसिष्ठो महर्षिः, विश्वामित्रं पुरस्कृत्य धर्मात्मानं शतानन्दं च, प्रपामध्ये विधिवद् वेदिं कृत्वा, तां वेदिं गन्धपुष्पैः समन्ततः समलङ्कृतवान्। सुवर्णपालिकाभिः, छिद्रकुम्भैः साङ्कुरैः, अङ्कुराढ्यैः शरावैः, धूपपात्रैः सधूपकैः, शङ्खपात्रैः, स्रुवैः स्रुग्भिः, अर्घ्याभिपूरितैः पात्रैः, लाजपूर्णैः पात्रीभिः, अभिसंस्कृतैश्च अक्षतैः सर्वैः समुपशोभितामकरोत्॥

Verse 21

तथेत्युक्त्वा तु जनकं वसिष्ठो भगवानृषि:।विश्वामित्रं पुरस्कृत्य शतानन्दं च धार्मिकम्।।1.73.20।।प्रपामध्ये तु विधिवत्वेदिं कृत्वा महातपा: ।अलञ्चकार तां वेदिं गन्धपुष्पै स्समन्तत: ।।1.73.21।।सुवर्णपालिकाभिश्च छिद्रकुम्भैश्च साङ्कुरै:।अङ्कुराढ्यैश्शरावैश्च धूपपात्रै स्सधूपकै:।।1.73.22।। शङ्खपात्रै स्स्रुवै स्स्रुग्भि: पात्रैरर्घ्याभिपूरितै:।लाजपूर्णैश्च पात्रीभिरक्षतैरभिसंस्कृतै:।।1.73.23।।

जनकस्य वचनं श्रुत्वा “तथेत्य” उक्त्वा भगवान् वसिष्ठो महर्षिः, विश्वामित्रं पुरस्कृत्य धर्मात्मानं शतानन्दं च, प्रपामध्ये विधिवद् वेदिं कृत्वा, तां वेदिं गन्धपुष्पैः समन्ततः अलङ्कृतवान्। सुवर्णपालिकाभिः छिद्रकुम्भैश्च साङ्कुरैः, अङ्कुराढ्यैः शरावैः, धूपपात्रैः सधूपकैः, शङ्खपात्रैः, स्रुवैः स्रुग्भिः, अर्घ्याभिपूरितैः पात्रैः, लाजपूर्णैः पात्रीभिः, अभिसंस्कृतैश्च अक्षतैः सम्यक् समुपपादितामकरोत्॥

Verse 22

तथेत्युक्त्वा तु जनकं वसिष्ठो भगवानृषि:।विश्वामित्रं पुरस्कृत्य शतानन्दं च धार्मिकम्।।1.73.20।।प्रपामध्ये तु विधिवत्वेदिं कृत्वा महातपा: ।अलञ्चकार तां वेदिं गन्धपुष्पै स्समन्तत: ।।1.73.21।।सुवर्णपालिकाभिश्च छिद्रकुम्भैश्च साङ्कुरै:।अङ्कुराढ्यैश्शरावैश्च धूपपात्रै स्सधूपकै:।।1.73.22।। शङ्खपात्रै स्स्रुवै स्स्रुग्भि: पात्रैरर्घ्याभिपूरितै:।लाजपूर्णैश्च पात्रीभिरक्षतैरभिसंस्कृतै:।।1.73.23।।

सुवर्णपालिकाभिश्च छिद्रकुम्भैश्च साङ्कुरैः। अङ्कुराढ्यैश्च शरावैश्च धूपपात्रैश्च सधूपकैः॥

Verse 23

तथेत्युक्त्वा तु जनकं वसिष्ठो भगवानृषि:।विश्वामित्रं पुरस्कृत्य शतानन्दं च धार्मिकम्।।1.73.20।।प्रपामध्ये तु विधिवत्वेदिं कृत्वा महातपा: ।अलञ्चकार तां वेदिं गन्धपुष्पै स्समन्तत: ।।1.73.21।।सुवर्णपालिकाभिश्च छिद्रकुम्भैश्च साङ्कुरै:।अङ्कुराढ्यैश्शरावैश्च धूपपात्रै स्सधूपकै:।।1.73.22।। शङ्खपात्रै स्स्रुवै स्स्रुग्भि: पात्रैरर्घ्याभिपूरितै:।लाजपूर्णैश्च पात्रीभिरक्षतैरभिसंस्कृतै:।।1.73.23।।

शङ्खाकारपात्रैः स्रुवैः स्रुग्भिश्च पात्रैश्चार्घ्याभिपूरितैः। लाजपूर्णैश्च पात्रीभिरक्षतैश्चाभिसंस्कृतैः यज्ञोपकरणानि सम्यक् समुपन्यस्य शुभं समापयामास॥

Verse 24

दर्भैस्समैस्समास्तीर्य विधिवन्मन्त्रपूर्वकम्।अग्निमादाय वेद्यां तु विधिमन्त्रपुरस्कृतम्।।।।जुहावाग्नौ महातेजा वसिष्ठो भगवानृषि:।

समैर्दर्भैः समास्तीर्य विधिवन्मन्त्रपूर्वकम्। वेद्यां तु अग्निमादाय विधिमन्त्रपुरस्कृतम्॥ महातेजा भगवानृषिर्वसिष्ठोऽग्नौ जुहाव हवींषि॥

Verse 25

ततस्सीतां समानीय सर्वाभरणभूषिताम्।।।।समक्षमग्ने स्संस्थाप्य राघवाभिमुखे तदा।अब्रवीज्जनको राजा कौसल्यानन्दवर्धनम्।।।।

ततः सर्वाभरणभूषितां सीतां समानीय जनकाधिपः। समक्षमग्नेः संस्थाप्य राघवाभिमुखीं तदा, कौसल्यानन्दवर्धनं राममुवाच॥

Verse 26

ततस्सीतां समानीय सर्वाभरणभूषिताम्।।1.73.25।।समक्षमग्ने स्संस्थाप्य राघवाभिमुखे तदा।अब्रवीज्जनको राजा कौसल्यानन्दवर्धनम्।।1.73.26।।

ततः सर्वाभरणभूषितां सीतां समानीय जनकाधिपः। समक्षमग्नेः संस्थाप्य राघवाभिमुखीं तदा, कौसल्यानन्दवर्धनं राममुवाच॥

Verse 27

इयं सीता मम सुता सहधर्मचरी तव।प्रतीच्छ चैनां भद्रं ते पाणिं गृह्णीष्व पाणिना।।।।

इयं सीता मम सुता सहधर्मचरी तव। प्रतीच्छैनां भद्रं ते पाणिं गृह्णीष्व पाणिना॥

Verse 28

पतिव्रता महाभागा छायेवानुगता सदा।इत्युक्त्वा प्राक्षिपद्राजा मन्त्रपूतं जलं तदा।।।।

पतिव्रता महाभागा छायेवानुगता सदा। इत्युक्त्वा जनको राजा मन्त्रपूतं जलं तदा प्राक्षिपत्॥

Verse 29

साधु साध्विति देवाना मृषीणां वदतां तदा ।देवदुन्दुभिर्निर्घोष: पुष्पवर्षो महानभूत्।।।।

तदा देवा महर्षयश्च “साधु साधु” इति वदन्तः। देवदुन्दुभयो ननादुः, महत् पुष्पवर्षं चाभवत्॥

Verse 30

एवं दत्त्वा तदा सीतां मन्त्रोदकपुरस्कृताम् ।अब्रवीज्जनको राजा हर्षेणाभिपरिप्लुत:।।।।

एवं मन्त्रपूततोयपूर्वकं सीतां दत्त्वा तदा। हर्षेणाभिप्लुतो राजा जनको भूयः प्राह॥

Verse 31

लक्ष्मणागच्छ भद्रं ते ऊर्मिलामुद्यतां मया।प्रतीच्छ पाणिं गृह्णीष्व माभूत्कालस्य पर्यय:।।।।

लक्ष्मणागच्छ, भद्रं ते; मयोद्यता ऊर्मिला। प्रतीच्छ पाणिं, गृह्णीष्व; मा भूत्ते कालपर्ययः॥

Verse 32

तमेवमुक्त्वा जनको भरतं चाभ्यभाषत।गृहाण पाणिं माण्डव्या: पाणिना रघुनन्दन ।।।।

एवमुक्त्वा जनको भरतं चाभ्यभाषत। गृहाण पाणिं माण्डव्याः पाणिना रघुनन्दन॥

Verse 33

शत्रुघ्नं चापि धर्मात्मा अब्रवीज्जनकेश्वर:।श्रुतकीर्त्या महाबाहो पाणिं गृह्णीष्व पाणिना।।।।

शत्रुघ्नं चापि धर्मात्मा जनकेश्वर उवाच। श्रुतकीर्त्या महाबाहो पाणिं गृह्णीष्व पाणिना॥

Verse 34

सर्वे भवन्तस्सौम्याश्च सर्वे सुचरितव्रता:।पत्नीभिस्सन्तु काकुत्स्था माभूत्कालस्य पर्यय:।।।।

सर्वे भवन्तः सौम्याश्च सर्वे सुचरितव्रताः। पत्नीभिः सह संयोगं कुरुत, हे काकुत्स्थाः; कालस्य पर्ययो मा भूत्॥

Verse 35

जनकस्य वच श्शृत्वा पाणीन् पाणिभिरास्पृशन्।चत्वारस्ते चतसृ़णां वसिष्ठस्य मते स्थिता:।।।।

जनकस्य वचः श्रुत्वा पाणीन् पाणिभिरास्पृशन्। चत्वारस्ते चतसृणां वसिष्ठस्य मते स्थिताः॥

Verse 36

अग्निं प्रदक्षिणीकृत्य वेदिं राजानमेव च।ऋषींश्चैव महात्मानस्सभार्या रघुसत्तमा:।।।।यथोक्तेन तदा चक्रुर्विवाहं विधिपूर्वकम्।

अग्निं प्रदक्षिणीकृत्य वेदिं राजानमेव च। ऋषींश्चैव महात्मानः सभार्या रघुसत्तमाः॥ यथोक्तेन तदा चक्रुर्विवाहं विधिपूर्वकम्॥

Verse 37

काकुत्स्थैश्च गृहीतेषु ललितेषु च पाणिषु।।।।पुष्पवृष्टिर्महत्यासीदन्तरिक्षात्सुभास्वरा।

काकुत्स्थैश्च गृहीतेषु ललितेषु च पाणिषु। पुष्पवृष्टिर्महत्यासीदन्तरिक्षात्सुभास्वरा॥

Verse 38

दिव्यदुन्दुभिनिर्घोषैर्गीतवादित्रनिस्वनै:।।।।ननृतुश्चाप्सरस्सङ्घा गन्धर्वाश्च जगु: कलम्।विवाहे रघुमुख्यानां तदद्भुतमदृश्यत।।।।

दिव्यदुन्दुभिनिर्घोषैर्गीतवादित्रनिस्वनैः। ननृतुश्चाप्सरस्सङ्घा गन्धर्वाश्च जगुः कलम्। विवाहे रघुमुख्यानां तदद्भुतमदृश्यत॥

Verse 39

यस्मिंस्तु दिवसे राजा चक्रे गोदानमुत्तमम् ।तस्मिं स्तु दिवसे शूरो युधाजित्समुपेयिवान्।।1.73.1।।

यस्मिन्नेव दिवसे राजा गोदानं परमं चकार, तस्मिन्नेव दिवसे शूरो युधाजित् समुपागतवान्॥

Verse 40

ईदृशे वर्तमाने तु तूर्योद्घुष्टनिनादिते।त्रिरग्निं ते परिक्रम्य ऊहुर्भार्यां महौजस:।।।।

एवं वर्तमाने तूर्यघोषनिनादिते, महौजसः ते भार्याभिः सह त्रिरग्निं परिक्रम्य विवाहकर्म समापयन्॥

Verse 41

अथोपकार्यां जग्मुस्ते सभार्या रघुनन्दना:।राजाऽप्यनुययौ पश्यंत्सर्षिसंघ स्सबान्धव:।।।।

अथ ते रघुनन्दनाः सभार्याः स्वोपकार्यां जग्मुः; राजा अपि सर्षिसंघः सबान्धवः पश्यन् अनुययौ॥