Sarga 74
परशुरामप्रादुर्भावः — The Appearance of Parasurama on the Return from Mithila
बालकाण्ड
रात्र्यां व्यतीतायां विश्वामित्रो रघुवंशजौ कुमारौ आशीर्भिः समनुगृह्य हिमवद्दिशं प्रति जगाम। ततः दशरथो जनकं समनुज्ञाप्य अयोध्यां प्रत्यावर्तितुम् आरब्धवान्; जनकोऽपि किञ्चित्कालं सहानुगतः, बहु कन्याधनं च दत्तवान्—गोव्रजाः, सुक्षुमवस्त्राणि, सुवर्णरत्नादि, दासदासीजनाः, तथा चतुरङ्गबलं गजाश्वरथपत्तिसहितम्। यदा पुरतः ऋषयः प्रययुः, तदा पक्षिणां घोररवाः श्रूयन्ते, मृगाश्च दक्षिणतः प्रदक्षिणं गच्छन्ति। मिश्रनिमित्तैः स राजा व्याकुलः सन् वसिष्ठं पप्रच्छ; वसिष्ठोऽब्रवीत्—पक्षिरवाः महद् दिव्यं दारुणं च कार्यं सूचयन्ति, मृगाः तु शमनं दर्शयन्ति, अतः शोकं त्यज। अथ सहसा वायुवृष्ट्यन्धकारैः सूर्यः संवृतः; भस्मसदृशो रजः सेनां व्याप्तवान्, बहवो मूर्च्छिताः, राजा पुत्राश्च प्रमुखर्षयश्च धैर्येण स्थिताः। तस्मिन् भीमावसरे ते भृगुवंशजं जामदग्न्यं परशुरामं ददृशुः—जटाधरं तेजस्विनं, परशुहस्तं, विद्युत्सदृशधनुःशरसमायुक्तं, त्रिपुरघ्नशिवसदृशं। तस्य पूर्वं क्षत्रियवधक्रोधं स्मरन्तो मुनयः साशङ्काः अर्घ्यं दत्त्वा मृदुवाक्यैः तमुपचक्रामुः। परशुरामो नमस्कारं प्रतिगृह्य ततः रामं दाशरथिं प्रति साक्षात् वाक्यमारभत, येन तपोबलस्य, क्षात्रतेजसः, धर्मसंयमस्य च परस्परपरीक्षा आरब्धा।
Shlokas
Verse 1
अथ रात्र्यां व्यतीतायां विश्वामित्रो महामुनिः।आपृष्ट्वा तौ च राजानौ जगामोत्तरपर्वतम् ।।।।आशीर्भि: पूरयित्वा च कुमारांश्च सराघवान्।
अथ रात्र्यां व्यतीतायां विश्वामित्रो महामुनिः, तौ च राजानौ आपृष्ट्वा, सराघवान् कुमारान् आशीर्भिः पूरयित्वा, उत्तरपर्वतं जगाम॥
Verse 2
विश्वामित्रे गते राजा वैदेहं मिथिलाधिपम् ।आपृष्ट्वाऽथ जगामाशु राजा दशरथ: पुरीम्।।।।
विश्वामित्रे गते राजा वैदेहं मिथिलाधिपम्। आपृष्ट्वाऽथ जगामाशु राजा दशरथः पुरीम्॥
Verse 3
गच्छन्तं तं तु राजानमन्वगच्छन्नराधिप:।।।।अथ राजा विदेहानां ददौ कन्याधनं बहु।
राजानं तं गच्छन्तं जनकः नराधिपः किञ्चिद् दूरम् अन्वगच्छत्। अथ विदेहानां राजा स्वकन्यानां कन्याधनं बहु ददौ।
Verse 4
गवां शतसहस्राणि बहूनि मिथिलेश्वर:।कम्बलानां च मुख्यानां क्षौमकोट्यंबराणि च।।।।हस्त्यश्वरथपादातं दिव्यरूपं स्वलङ्कृतम् ।ददौ कन्यापिता तासां दासीदासमनुत्तमम् ।।।।
मिथिलेश्वरः बहूनि गवां शतसहस्राणि, मुख्यान् कम्बलान्, क्षौमकोट्यंबराणि च ददौ।
Verse 5
गवां शतसहस्राणि बहूनि मिथिलेश्वर:।कम्बलानां च मुख्यानां क्षौमकोट्यंबराणि च।।1.74.4।।हस्त्यश्वरथपादातं दिव्यरूपं स्वलङ्कृतम् ।ददौ कन्यापिता तासां दासीदासमनुत्तमम् ।।1.74.5।।
कन्यापिता तासां दिव्यरूपं स्वलङ्कृतं हस्त्यश्वरथपादातं च, दासीदासमनुत्तमं ददौ।
Verse 6
हिरण्यस्य सुवर्णस्य मुक्तानां विद्रुमस्य च।।।।ददौ परमसंहृष्ट: कन्याधनमनुत्तमम्।
परमसंहृष्टः स हिरण्यस्य सुवर्णस्य मुक्तानां विद्रुमस्य च, कन्याधनमनुत्तमं ददौ।
Verse 7
दत्त्वा बहु धनं राजा समनुज्ञाप्य पार्थिवम्।।।।प्रविवेश स्वनिलयं मिथिलां मिथिलेश्वर:।
राजा बहु धनं दत्त्वा, पार्थिवं समनुज्ञाप्य, मिथिलेश्वरः स्वनिलयं मिथिलां प्रविवेश।
Verse 8
राजाऽप्ययोध्याधिपतिस्सह पुत्रैर्महात्मभि:।ऋषीन् सर्वान् पुरस्कृत्य जगाम सबलानुग:।।।।
अयोध्याधिपतिः राजा दाशरथिः अपि महात्मभिः पुत्रैः सह, सर्वान् ऋषीन् पुरस्कृत्य, सबलानुगः जगाम॥
Verse 9
गच्छन्तं तं नरव्याघ्रं सर्षिसङ्घं सराघवम्।।।।घोरा: स्म पक्षिणो वाचो व्याहरन्ति ततस्तत:।
तं नरव्याघ्रं सराघवं सर्षिसङ्घं गच्छन्तं दृष्ट्वा, ततस्ततः पक्षिणः घोराः वाचः व्याहरन्ति स्म॥
Verse 10
भौमाश्चैव मृगा स्सर्वे गच्छन्ति स्म प्रदक्षिणम्।।।।तान् दृष्ट्वा राजशार्दूलो वसिष्ठं पर्यपृच्छत।
भौमाश्च सर्वे मृगाः प्रदक्षिणं गच्छन्ति स्म। तान् दृष्ट्वा राजशार्दूलो वसिष्ठं पर्यपृच्छत्॥
Verse 11
असौम्या: पक्षिणो घोरा मृगाश्चापि प्रदक्षिणा:।।।।किमिदं हृदयोत्कम्पि मनो मम विषीदति।
असौम्याः पक्षिणो घोराः, मृगाश्चापि प्रदक्षिणाः। किमिदं हृदयोत्कम्पि, मनो मम विषीदति॥
Verse 12
राज्ञो दशरथस्यैतच्छ्रुत्वा वाक्यं महानृषि:।।।।उवाच मधुरां वाणीं श्रूयतामस्य यत्फलम्।
राज्ञो दशरथस्यैतच्छ्रुत्वा वाक्यं महानृषिः। उवाच मधुरां वाणीं—श्रूयतामस्य यत्फलम्॥
Verse 13
उपस्थितं भयं घोरं दिव्यं पक्षिमुखाच्च्युतम्।।।।मृगा: प्रशमयन्त्येते सन्तापस्त्यज्यतामयम्।
उपस्थितं भयं घोरं दिव्यं पक्षिमुखाच्च्युतम्। मृगाः प्रशमयन्त्येते, सन्तापस्त्यज्यतामयम्॥
Verse 14
तेषां संवदतां तत्र वायु: प्रादुर्बभूव ह।।।।कम्पयन् पृथिवीं सर्वां पातयंश्च द्रुमांच्छुभान्।
तेषां तत्र परस्परं संभाषमाणानां सहसा वायुः प्रादुर्बभूव; स सर्वां पृथिवीं कम्पयन् शुभान् द्रुमान् अपि पातयामास।
Verse 15
तमसा संवृतस्सूर्य स्सर्वा न प्रबभुर्दिश।।।।भस्मना चावृतं सर्वं संमूढमिव तद्बलम्।
तमसा संवृतः सूर्यः; दिशोऽपि सर्वाः न प्रबभुः। भस्मना चावृतं सर्वं, तद् बलं संमूढमिवाभवत्।
Verse 16
वसिष्ठश्चर्षयश्चान्ये राजा च ससुतस्तदा ।।।।संसज्ञा इव तत्रासन् सर्वमन्यद्विचेतनम्।
तदा वसिष्ठश्च अन्ये च ऋषयः, राजा च ससुतः—ते तत्र संसज्ञा इव आसन्; अन्यत् सर्वं जनं विचेतनम् अभवत्।
Verse 17
तस्मिंस्तमसि घोरे तु भस्मच्छन्नेव सा चमू:।।।।ददर्श भीमसङ्काशं जटामण्डलधारिणम्।भार्गवं जामदग्न्यं तं राजराजविमर्दिनम्।।।।कैलासमिव दुर्धर्षं कालाग्निमिव दुस्सहम्।ज्वलंतमिव तेजोभिर्दुर्निरीक्ष्यं पृथग्जनै:।।।।स्कन्धे चासज्य परशुं धनुर्विद्युद्गणोपमम् ।प्रगृह्य शरमुख्यं च त्रिपुरघ्नं यथा शिवम्।।।।
तस्मिन् घोरे तमसि, भस्मच्छन्नेव सा चमूः सती, राजा भीमसङ्काशं जटामण्डलधारिणं भार्गवं जामदग्न्यं राजराजविमर्दिनम् अद्राक्षीत्। स कैलासमिव दुर्धर्षः, कालाग्निमिव दुस्सहः, तेजोभिः ज्वलन्निव, पृथग्जनैः दुर्निरीक्ष्यः। स्कन्धे परशुं न्यस्य, विद्युद्गणोपमं धनुः प्रगृह्य, शरमुख्यं च धारयन्, त्रिपुरघ्नः शिव इव स्थितः।
Verse 18
तस्मिंस्तमसि घोरे तु भस्मच्छन्नेव सा चमू:।।1.74.17।।ददर्श भीमसङ्काशं जटामण्डलधारिणम्। भार्गवं जामदग्न्यं तं राजराजविमर्दिनम्।।1.74.18।।कैलासमिव दुर्धर्षं कालाग्निमिव दुस्सहम्। ज्वलंतमिव तेजोभिर्दुर्निरीक्ष्यं पृथग्जनै:।।1.74.19।।स्कन्धे चासज्य परशुं धनुर्विद्युद्गणोपमम् । प्रगृह्य शरमुख्यं च त्रिपुरघ्नं यथा शिवम्।।1.74.20।।
तस्मिन् घोरतमसि सा चमूः भस्मच्छन्नेवाभवत्। अथ दशरथः भीमसङ्काशं जटामण्डलधारिणं भार्गवं जामदग्न्यं राजराजविमर्दिनं ददर्श—स कैलासमिव दुर्धर्षः, कालाग्निमिव दुस्सहः, तेजोभिर्ज्वलन्निव पृथग्जनैर्दुर्निरीक्ष्यः। स्कन्धे परशुं आसज्य, विद्युद्गणोपमं धनुः प्रगृह्य, शरमुख्यं च धारयन्, त्रिपुरघ्नः शिव इवाभात्।
Verse 19
तस्मिंस्तमसि घोरे तु भस्मच्छन्नेव सा चमू:।।1.74.17।।ददर्श भीमसङ्काशं जटामण्डलधारिणम्। भार्गवं जामदग्न्यं तं राजराजविमर्दिनम्।।1.74.18।।कैलासमिव दुर्धर्षं कालाग्निमिव दुस्सहम्। ज्वलंतमिव तेजोभिर्दुर्निरीक्ष्यं पृथग्जनै:।।1.74.19।।स्कन्धे चासज्य परशुं धनुर्विद्युद्गणोपमम् । प्रगृह्य शरमुख्यं च त्रिपुरघ्नं यथा शिवम्।।1.74.20।।
स कैलासशिखरवत् दुर्धर्षः, प्रलयकालाग्निरिव दुस्सहः; तेजोभिः ज्वलन्निव, पृथग्जनैः दुरालोक्यः आसीत्।
Verse 20
तस्मिंस्तमसि घोरे तु भस्मच्छन्नेव सा चमू:।।1.74.17।।ददर्श भीमसङ्काशं जटामण्डलधारिणम्। भार्गवं जामदग्न्यं तं राजराजविमर्दिनम्।।1.74.18।।कैलासमिव दुर्धर्षं कालाग्निमिव दुस्सहम्। ज्वलंतमिव तेजोभिर्दुर्निरीक्ष्यं पृथग्जनै:।।1.74.19।।स्कन्धे चासज्य परशुं धनुर्विद्युद्गणोपमम् । प्रगृह्य शरमुख्यं च त्रिपुरघ्नं यथा शिवम्।।1.74.20।।
तस्मिन् घोरतमसि सा चमूः भस्मच्छन्नेवाभवत्। अथ दशरथः भीमसङ्काशं जटामण्डलधारिणं भार्गवं जामदग्न्यं राजराजविमर्दिनं ददर्श—स कैलासमिव दुर्धर्षः, कालाग्निमिव दुस्सहः, तेजोभिर्ज्वलन्निव पृथग्जनैर्दुर्निरीक्ष्यः। स्कन्धे परशुं आसज्य, विद्युद्गणोपमं धनुः प्रगृह्य, शरमुख्यं च धारयन्, त्रिपुरघ्नः शिव इवाभात्।
Verse 21
तं दृष्ट्वा भीमसङ्काशं ज्वलन्तमिव पावकम्।वसिष्ठप्रमुखा विप्रा जपहोमपरायणा:।।।।सङ्गता मुनयस्सर्वे सञ्जजल्पुरथो मिथ:।
तं भीमसङ्काशं ज्वलन्तमिव पावकं दृष्ट्वा, वसिष्ठप्रमुखा जपहोमपरायणाः विप्रा मुनयः सर्वे सङ्गता मिथः सञ्जजल्पुः।
Verse 22
कच्चित्पितृवधामर्षी क्षत्रं नोत्सादयिष्यति।।।।पूर्वं क्षत्रवधं कृत्वा गतमन्युर्गतज्वर:।क्षत्रस्योत्सादनं भूयो न खल्वस्य चिकीर्षितम्।।।।
कच्चित् पितृवधामर्षी स पुनः क्षत्रमुत्सादयितुमिच्छति? पूर्वं क्षत्रवधं कृत्वा गतमन्युर्गतज्वरः; भूयः क्षत्रस्योत्सादनं नूनं नास्य चिकीर्षितम्॥
Verse 23
कच्चित्पितृवधामर्षी क्षत्रं नोत्सादयिष्यति।।1.74.22।।पूर्वं क्षत्रवधं कृत्वा गतमन्युर्गतज्वर:।क्षत्रस्योत्सादनं भूयो न खल्वस्य चिकीर्षितम्।।1.74.23।।
कन्यापिता तासां दिव्यरूपं स्वलङ्कृतं हस्त्यश्वरथपादातं च, दासीदासमनुत्तमं ददौ।
Verse 24
एवमुक्त्वाऽर्घ्यमादाय भार्गवं भीमदर्शनम्।ऋषयो राम रामेति वचो मधुरमब्रुवन्।।।।
एवमुक्त्वा ऋषयः अर्घ्यमादाय भीमदर्शनं भार्गवं मधुरवचसा संबोध्य—“राम राम” इति अब्रुवन्॥
Verse 25
प्रतिगृह्य तु तां पूजामृषिदत्तां प्रतापवान्।रामं दाशरथिं रामो जामदग्न्योऽभ्यभाषत।।।।
ऋषिदत्तां तां पूजां प्रतिगृह्य प्रतापवान् रामो जामदग्न्यो रामं दाशरथिं प्रति अभ्यभाषत॥
Frequently Asked Questions
The chapter stages a dharma-sensitive response to fear and uncertainty: Daśaratha confronts contradictory omens and must choose between panic and disciplined inquiry; the sages then manage a potentially violent encounter by honoring Paraśurāma with arghya and measured speech, prioritizing restraint and protocol.
Vasiṣṭha’s counsel models nimitta-vicāra without fatalism: unsettling signs may indicate a powerful event, yet one should not abandon steadiness. The sarga also teaches that ritualized respect and calm address can de-escalate confrontation even when immense power is present.
Mithilā and Ayodhyā frame the political geography of departure and return; Viśvāmitra’s movement toward the northern mountains gestures to the Himālaya cultural horizon. Culturally, the sarga highlights kanyādhana (marriage-gift economy) and arghya (hospitality to ascetics) as formal instruments of alliance and social order.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.